Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Udział Królestwa Polskiego w finansach Rosji na przełomie XIX i XX stulecia

Udział Królestwa Polskiego w finansach Rosji na przełomie XIX i XX stulecia DOI: 10.2478/v10068-011-0008-7 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 Lublin Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji na przelomie XIX i XX stulecia Teilnahme vom Königreich Polen an den Finanzen Russlands um die Wende des XIX. zum XX. Jahrhundert Po stlumieniu powstania styczniowego wladze centralne w Królestwie Polskim zostaly ostatecznie zlikwidowane i zaprowadzono rosyjsk administracj. W wyniku tego przeksztalcenia administracyjnego w latach 1867­1870 skasowano skarbowo polsk i Królestwo Polskie pod wzgldem skarbowym stalo si integraln czci Rosji. Kwestia udzialu dochodów z Królestwa w budecie pastwa rosyjskiego wzbudzala liczne dyskusje, zwlaszcza w pocztkach XX stulecia. Wielu czolowych ekonomistów polskich podjlo si zadania ustalenia rzeczywistego udzialu Królestwa w finansach Rosji1. Niezalenie od tego, z jakiej pozycji rozpatrywali oni dostpne dane kontroli pastwowej, wniosek byl wspólny ­ Królestwo Polskie bylo krajem bardzo dochodowym dla skarbu pastwa. Jednoczenie bylo obszarem, gdzie obcienie podatkowe, zwlaszcza jeli chodzi o podatki bezporednie, bylo znacznie wysze w porównaniu z innymi prowincjami pastwa. Jeli za chodzi o wydatki ponoszone przez skarb na rzecz guberni polskich, to nie przewyszaly one kosztów w innych okrgach Rosji. W pewnych dziedzinach wydatki na potrzeby miejscowe byly natomiast znacznie mniejsze ni w innych rejonach pastwa. 1 W. Grabski, Balans Carstva Polskogo w finansach Rossijskoj Imperii, Warszawa 1909, s. 35; zob te: R. Kolodziejczyk, Jan Bloch (1836­1902). Szkic do portretu ,,króla polskich kolei", Warszawa 1983, s. 187­206. Budet pastwa rosyjskiego oparty byl na podatkach porednich i dochodach prywatno-gospodarczych. W przypadku tych drugich wplywy z kolei elaznych mialy najwiksze znaczenie (814 mln rubli w 1913 roku), w podatkach porednich ­ monopol wódczany (899,3 mln rubli), który przynosil pastwu przeszlo 1/4, mianowicie 26%, ogólnych dochodów2. Rozwój opodatkowania bezporedniego byl natomiast slaby w calym pastwie rosyjskim, take w Królestwie Polskim. Równie w guberniach polskich najwiksz rol odgrywaly podatki porednie, nastpnie dochód z wlasnoci i przedsibiorstw pastwowych. Niemniej jednak stwierdzi naley, i mimo e system podatków bezporednich skonstruowany byl do prymitywnie, stalym zjawiskiem, zwlaszcza w pocztkach XX wieku, byl wzrost dochodów z tej kategorii podatków, co dotyczylo zarówno Rosji, jak i Królestwa Polskiego. Udzial Królestwa w dochodach budetowych Rosji w pocztkach XX wieku ilustruje tabela. Tabela 1. Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji w latach 1905­1911 (w mln rubli) 1905 1907 1909 1911 Królestwo Cesarstwo Królestwo Cesarstwo Królestwo Cesarstwo Królestwo Cesarstwo Podatki bezporednie Podatki porednie Dochody z wlasnoci Ogólem 18 112 58 630 42 833 119 575 126 896 508 586 1 239 491 1 874 973 23 528 87 237 53 257 164 022 183 322 632 433 1 427 570 2 243 325 27 272 101 207 56 296 184 777 198 689 681 565 1 523 732 2 403 986 28 958 130 768 64 316 224 042 224 070 820 166 1 779 748 2 823 984 ródlo: Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913, Warszawa 1914, s. 218. Dochody zwyczajne skarbu pastwa, wynoszce 2 823 984 000 rubli w 1911 roku, rosly stale od 1905 roku (wówczas wynosily 1 874 973 000 rubli). Dochody nadzwyczajne wahaly si z roku na rok znacznie. Mialy ródlo prawie wylcznie w poyczkach. Spadaly w latach spokojnych oraz urodzajnych, rosly w latach wojny i rewolucji, np. w 1906 roku osignly sum 1 084 110 000 rubli, w 1911 ­ 2 567 000 rubli. Równie w Królestwie Polskim dochody zwyczajne wzrastaly stale i regularnie, od 119 575 000 rubli w roku 1905 do 224 042 000 rubli w roku 1911. Przyrost w cigu siedmiu lat wyniósl 87%, podczas gdy przyrost dochodów zwyczajnych w calym pastwie wyniósl ponad 50%3. E. Strasburger, Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji, Warszawa 1918, s. 8. Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913, Warszawa 1914, s. 217­218. Staly wzrost Królestwo Polskie bylo dla budetu pastwa rosyjskiego prowincj niewtpliwie dochodow. Z wlasnych zasobów finansowych dostarczalo skarbowi dodatkowych rodków na pokrycie nadzwyczajnych wydatków calego pastwa, które w bardzo niewielkim stopniu przynosily korzy Królestwu (skarb budowal tutaj bardzo malo kolei i nie ponosil specjalnych wydatków). Królestwo bylo bardzo produktywnym obszarem odnonie do podatków bezporednich. Nieco inaczej wygldala sprawa w dziedzinie podatków porednich w zwizku z mniejszym spoyciem wódki ni w innych czciach imperium. Niemniej jednak o ile w guberniach rosyjskich wysze byly dochody z produkcji wódki, o tyle mniejsze bylo zuycie takich towarów obloonych akcyz, jak: cukier, zapalki, tyto, nafta. Wiksze bylo w Królestwie zuycie tych towarów, równie importowanych, w zwizku z jego przygranicznym poloeniem, gstym zaludnieniem, a take stosunkowo duym procentem ludnoci miejskiej w porównaniu z rolniczymi guberniami rosyjskimi poloonymi w glbi kraju4. Dodatni bilans Królestwa w dochodach pastwowych utrzymywal si take w latach nastpnych. Nadal najwiksze wplywy przynosily podatki porednie, nastpnie dochody z majtku pastwowego. Wiksz stosunkowo rol ni w Rosji odgrywalo obcienie ziemi i nieruchomoci miejskich, bo wynosilo 52% wplywów z podatków bezporednich, podczas gdy podatek przemyslowy przynosil 42% dochodów z tej kategorii podatków5. Ponisza tabela daje obraz udzialu Królestwa w dochodach Rosji w 1913 roku. Tabela 2. Udzial Królestwa Polskiego w dochodach skarbowych Rosji w 1913 roku Rosja W mln rb. Majtek, przedsibiorstwa pastwowe Podatki bezporednie Podatki porednie 1169,1 272,5 1608,3 % 34,2 8,2 46,6 W mln rb. 101,2 32,8 137,6 Królestwo Polskie Stosunek % do % dochodów w Rosji 34,3 11,2 46,6 8,9 12,0 8,5 dochodów pastwowych w Królestwie Polskim wystpowal wlaciwie od lat siedemdziesitych XIX wieku. W cigu 25-lecia (1876­1901) podatki bezporednie wzrosly o 12 mln rb., tj. o 140%, porednie o 39 mln rb., tj. niemal o 125%, S. Dziewulski, Dochody i wydatki skarbu na przestrzeni Królestwa Polskiego, ,,Ekonomista" 1904, t. 1, s. 120. 4 W. Grabski, op. cit., s.14. 5 E. Taylor, Prawo skarbowe Rzeczypospolitej Polskiej, cz. I, Pozna 1920, s. 18. W Rosji najwiksze dochody przynosil podatek przemyslowy ­ 55% wplywów z podatków bezporednich, ibidem. cd. Tabela 2. Udzial Królestwa Polskiego w dochodach skarbowych Rosji w 1913 roku Rosja Królestwo Polskie Stosunek % do doW mln rb. % W mln rb. % chodów w Rosji Podatki od obrotu i oplaty 231,1 6,7 18,7 6,3 8,1 Inne dochody 136,4 3,9 5,2 1,6 3,8 Dochody nadzwyczajne 13,8 0,4 ­ ­ ­ Ogólem 3431,2 100,0 295,5 100,0 8,5 ródlo: E. Strasburger, Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji, Warszawa 1918, s. 12. Dochody z Kongresówki w 1913 roku wynosily 295 500 000 rubli. Skladaly si na nie dochody z podatków porednich, przynoszce najwiksze wplywy ­ 46,6%, dochody z majtku i przedsibiorstw byly na drugim miejscu (34,3%). Podatki bezporednie przynosily 11,2% wplywów, podatki od obrotu i oplaty 1,6%. Podatki bezporednie dawaly w Królestwie wiksze dochody ni w Rosji, gdzie stanowily 8,2% wplywów budetowych. Wspomniano wczeniej, e wród podatków porednich dochód niszy, w porównaniu z Rosj, przynosil monopol wódczany, zaledwie 5,6% odnonych dochodów w Cesarstwie. Ludno polska konsumowala mniej wódki ni przecitnie Rosja europejska; na glow przypadalo spoycie wódki w litrach: w 1905 roku w Królestwie ­ 4,55, w Rosji ­ 6,88; w 1913 roku w Królestwie ­ 5,41, w Rosji ­ 8,48. Wród guberni Królestwa najwicej spoywano wódki w guberniach najbardziej uprzemyslowionych ­ warszawskiej i piotrkowskiej6. Dochody skarbowe Rosji w Królestwie Polskim byly na ogól wysze od wspólczynnika ludnoci. Dawalo to okolo 8,5% dochodów calego pastwa, podczas gdy ludno jego stanowila tylko 7,5%7. Po tym schematycznym przedstawieniu rosyjskich ródel budetowych naley przej do rozpatrzenia ustroju skarbowego, obowizujcego w Rosji oraz Królestwie Polskim, oraz glównych rodzajów dochodów pastwa rosyjskiego, których calo byla odzwierciedleniem stosunków gospodarczych, spolecznych i politycznych kraju. Do dochodów skarbowych pastwa zaliczone zostaly dochody od majtku i przedsibiorstw pastwowych, takich jak: lasy, koleje, poczta i telegraf. W Rosji bardzo powan pozycj budetow stanowily dochody z lasów. Równie w Królestwie majtki rzdowe w wikszoci byly zalesione. Lasy rzdowe stanowily w 1912 roku 40% zalesionej powierzchni calego kraju. Dochody E. Strasburger, op. cit., s. 28. E. Taylor, Polityka skarbowa i system podatkowy Rzeczypospolitej Polskiej, Pozna 1929, s. 4. z jednego hektara lasów rzdowych w Królestwie byly wysze ni w Rosji, co tlumaczylo si wysz cen drzewa8. Sposób eksploatacji lasów byl w Królestwie na ogól bardzo elementarny. Przeszlo 9/10 dochodów wplywalo jako oplata za drzewo na pniu. Dochód leny w Królestwie dawal rocznie okolo 5 mln rubli, co stanowilo przeszlo 9% ogólnych wplywów z tej pozycji9. Koleje w Rosji mialy pod wzgldem finansowym doniosle znaczenie. Zyski te ograniczone byly niestety koniecznoci splaty olbrzymiego dlugu zacignitego na budow dróg elaznych10. W Królestwie dochody z kolei, glównie z uwagi na niewielk dlugo sieci kolejowej, nie przynosily wielkich zysków. W 1914 roku zyski stanowily 1/10 ogólnych dochodów kolejowych w calej Rosji11. Poczta w Rosji byla slabo rozwinita, co zwizane bylo z mal iloci dróg elaznych w stosunku do obszaru pastwa. Niski stopie owiaty sprawial równie, e ludno rzadko korzystala z jej uslug. Pod wzgldem skarbowym poczta i telegraf przynosily znaczne zyski, glównie wskutek wysokich oplat. Dochód z tego ródla wynosil w Rosji w 1913 roku 120 mln rubli. Udzial Królestwa w dochodach z poczty i telegrafu wyraal si w sumie 10 mln rubli, czyli stanowil 8% ogólnych dochodów12. Natomiast zupelnie nieznaczce byly w Królestwie dochody z dzieraw gruntów nalecych do pastwa ­ 0,9% ogólnych dochodów13. Reasumujc wszystkie pozycje, przecitny udzial Królestwa Polskiego we wplywach z dóbr i przedsibiorstw pastwowych mona okreli na 101,2 mln rubli, co stanowilo 8,9% dochodów z tego tytulu w calym pastwie14. Dochód z jednego hektara lasu w Rosji wynosil 80 kop.; w Królestwie ­ 9 rb., E. Strasburger, op. cit., s. 14. 9 W. ukowski, Dochody i wydatki pastwowe w Królestwie Polskim, Warszawa 1907, s. 67. 10 W 1913 roku dochód z kolei wyniósl 813,3 mln rb. Po odliczeniu wydatków na eksploatacj oraz splat zacignitych poyczek zysk wynosil tylko 33,3 mln rb., do tego dochodzil udzial w zyskach z eksploatacji kolei prywatnych, lcznie ­ 59,9 mln rb., E. Strasburger, op. cit., s. 14. 11 W latach poprzednich udzial Królestwa w dochodach kolejowych stanowil 5­6% ogólnych wplywów pastwowych, W. ukowski, op. cit., s. 65. 12 E. Strasburger, op. cit., s. 16. Glównym ródlem dochodów byla sprzeda znaczków pocztowych. Liczba instytucji pocztowych byla w Królestwie stosunkowo niewielka ­ 380 na ogóln liczb 4890. Wzgldy natury gospodarczej i cywilizacyjnej zadecydowaly o tym, e w Królestwie czciej korzystano z uslug tych instytucji, W. ukowski, op. cit., s. 55. 13 E. Strasburger, op. cit., s. 11. Znacznie wysze byly dochody z tego tytulu w Rosji ­ w roku 1913 ponad 40 mln rb. Dochodowa byla dla skarbu zwlaszcza dzierawa gruntów nafto- i zlotodajnych, ibid., s. 11. 14 Ibidem. W latach 1901­1905 dochody z majtku i przedsibiorstw pastwowych stanowily okolo 6% ogólnych wplywów, W. ukowski, op. cit., s. 79. Drug kategori dochodów zwyczajnych pastwa stanowily dochody pobierane w formie podatków i oplat. Przy rozpatrywaniu podatków zastosowano utarty podzial na porednie (w tym monopol wódczany i cla) oraz bezporednie. Podatki porednie przynosily bardzo znaczne dochody, w roku 1913 ­ ponad 46% wplywów budetowych. Wplywy z tego ródla, wraz z dochodami z majtków rzdowych, dawaly razem 4/5 wszystkich dochodów. Powane znaczenie finansowe mialy dla budetu cla, mimo e sluyly glównie celom gospodarczym i ochronie przemyslu. Dochód z cel zajmowal w budecie rosyjskim pod wzgldem fiskalnym trzecie miejsce ­ po monopolu wódczanym i kolejach. W 1913 roku dochody celne przyniosly skarbowi pastwa 352,9 mln rubli. Wród cel najwiksze dochody dawalo clo od herbaty ­ 1/4 dochodu z wszystkich cel. Podobn rol odgrywalo clo od bawelny. Udzial Królestwa Polskiego w clach stanowil okolo 13% ogólnych dochodów. Wysoki udzial Królestwa byl wynikiem jego przygranicznego poloenia oraz wikszego spoycia towarów importowanych15. Ogromne wplywy budetowe przynosil monopol wódczany ­ 899,3 mln rb. w 1913 roku. Produkcja wódki pozostawiona byla osobom prywatnym, sprzeda zostala natomiast zmonopolizowana i stanowila wylczny przywilej rzdu. Cen wódki monopolowej regulowal corocznie minister finansów. Z guberni polskich wplywalo do budetu z tego tytulu 50,5 mln rubli, tj. 5,6%. Wyej wspomniano, e wynikalo to przede wszystkim z mniejszego spoycia wódki w Królestwie w porównaniu z innymi guberniami rosyjskimi16. Natomiast na obszarze Królestwa wiksze bylo spoycie innych towarów obloonych akcyz, zwlaszcza takich jak cukier (14,0% odnonych dochodów Rosji), tyto (12,6%), trunki (8,7%). Z przedmiotów obloonych podatkiem konsumpcyjnym wymieni jeszcze naley naft i zapalki. Udzial Królestwa wynosil tutaj odpowiednio ­ 8,3% i 6,5%. Wysze ni w Rosji spoycie tych towarów zwizane bylo glównie z szybsz urbanizacj Królestwa. Konsumentami towarów opodatkowanych akcyz byla glównie ludno miejska. Ogólny udzial Królestwa w dochodach z podatków porednich wynosil 8,5%17. Znacznie mniejsze wplywy budetowe pochodzily z podatków bezporednich. Najwaniejsz kategori wród nich stanowily podatki gruntowe i od nieruchomoci oraz podatek przemyslowy. Znaczenie budetowe tej kategorii po15 16 W. Grabski, op. cit., s. 22. E. Strasburger, op. cit, s. 28. 17 W. Grabski, op. cit., s. 14; E. Strasburger, op. cit., s. 11. datków bylo niegdy znacznie powaniejsze. W latach siedemdziesitych XIX wieku wplywy te stanowily okolo 28% ogólu dochodów. W nastpnych latach nastpil upadek doniosloci budetowej podatków bezporednich, pomimo ich absolutnego wzrostu. Z 10% w 1891 roku stosunek procentowy do ogólu dochodów spadl w 1900 roku do 7,5%, w 1905 do 6,0%. W Królestwie Polskim podatki bezporednie ksztaltowaly si inaczej i stanowily na pocztku wieku 14­15% ogólnych dochodów z Królestwa. W 1913 roku wplywy z tego tytulu przynosily ponad 12% ogólnych wplywów z Królestwa18. Udzial Królestwa w dochodach z podatków bezporednich ilustruje tabela. Tabela 3. Udzial Królestwa Polskiego w dochodach z podatków bezporednich w latach 1901­1905 (w mln rubli) Podatek Gruntowy i od nieruchomoci Przemyslowy Od kapitalów Ogólem 1901 Królestwo Cesarstwo 11 668 6 960 794 19 422 44 704 68 824 17 362 130 890 % 26,1 10,1 4,5 14,8 1903 Królestwo Cesarstwo 12 878 7 290 937 21105 49 884 67 590 17 756 135 230 % 25,6 10,7 5,2 15,5 1905 Królestwo Cesarstwo 11 664 5 957 1 105 18 726 45 316 62 048 19 532 126 896 % 25,7 9,6 5,6 14,7 ródlo: W. ukowski, Dochody i wydatki pastwowe w Królestwie Polskim, Warszawa 1907, s. 18; E. Strasburger, op. cit., s. 11. Przytoczone dane wiadcz o tym, e w Królestwie Polskim najwiksze wplywy wród podatków bezporednich dawal podatek gruntowy i od nieruchomoci: 25­26% ogólnych dochodów z tego tytulu. Podatek przemyslowy z Królestwa stanowil 9­10% ogólnych dochodów skarbowych z tego podatku. W 1913 roku dochody z podatków gruntowego i od nieruchomoci stanowily 19,7% wplywów pastwowych z tego tytulu. Dochody z podatków przemyslowego i od kapitalów utrzymaly si mniej wicej na tym samym poziomie i wynosily odpowiednio ­ 9,2% i 5,3% odnonych dochodów Rosji19. Wydajno podatku gruntowego w Rosji byla stosunkowo niska, jeli wemie si pod uwag znaczenie, jakie posiadalo w tym kraju rolnictwo. Taryfa podatkowa chwiala si z dziesiciny gruntu od 1/4 kopiejki w guberni archangielskiej do 17 kopiejek w guberni kurskiej. Od hektara ziemi ornej placono przecitnie 10 kopiejek, natomiast hektar ziemi w Królestwie oplacal 90 kopiejek podatku gruntowego wraz z podymnym. Pastwo rosyjskie zatem osigalo z podatku W. ukowski, op. cit., s. 16. E. Strasburger, op. cit, s. 11. gruntowego w Królestwie wzgldnie wysoki dochód, mianowicie 9 mln rubli, podczas gdy podatek ten przyniósl w Rosji w 1913 roku ­ 18 615 070 rubli20. Stosunkowo wysokie, w porównaniu z reszt pastwa, bylo obcienie nieruchomoci miejskich. Wplywy z tego tytulu z Królestwa stanowily 25% ogólu wplywów w pastwie. Obcienie nieruchomoci miejskich w Królestwie stanowilo 10% domniemanego dochodu, przy czym do oszacowania nieruchomoci fabrycznych wliczano warto maszyn. Obcienie nieruchomoci w Rosji nie przewyszalo 3,5% dochodu, nie wliczano tam równie dochodu z maszyn, przy szacowaniu dochodów z nieruchomoci fabrycznych21. Znaczne zyski przynosil skarbowi podatek przemyslowy oplacany przez przemysl i handel. Wiksz cz tego podatku stanowily oplaty od patentów oraz wiadectw przemyslowych, mniejsz podatek od czystego zysku przedsibiorstw. Z powodu skomplikowanej budowy tego podatku wplywy z tego tytulu tylko w pewnym stopniu byly zalene od rzeczywistych rezultatów przemyslu i handlu. Niemniej jednak zmiany w dochodach z tego podatku mog by ilustracj obrotów przemyslu i handlu. Wydajno podatku przemyslowego wzrastala w Rosji nieustannie od lat dziewidziesitych XIX wieku. W roku 1900 podatek ten przyniósl 69,8 mln rubli, w 1908 roku ­ 104,8 mln rubli, w 1913 ­ 150,1 mln rubli. Wzrost dochodów z niego dotyczyl take Królestwa: w 1901 roku wplywy z tego podatku osignly sum 6,9 mln rubli, w 1913 ­ 13,8 mln rubli. Jedynie w pierwszych latach XX wieku nastpily pewne wahania dochodów z podatku przemyslowego. W Rosji na dochody z tego ródla wplyw mial nieurodzaj lat 1901­1902, w 1904 roku wojna z Japoni, w 1905 roku rewolucja. W Królestwie, przeciwnie, dostrzegalny byl staly wzrost, a do roku 1904 wlcznie. Dopiero rok 1905 przyniósl spadek wplywów o przeszlo 1,5 mln rb., tj. o 25%. Najdotkliwiej przesilenie uwydatnilo si w przemyle wlókienniczym, elaznym i mechanicznym, jako rezultat strajków i zaklócenia organizacji pracy, oraz w przemyle budowlanym dotknitym zastojem w budownictwie22. Trzecia kategoria dochodów zwyczajnych, dotyczca oplat i podatków od obrotu, obejmowala przede wszystkim oplaty stemplowe, podatki od obrotów majtkowych oraz podatek od spadków i darowizn. W 1913 roku dochody te Ibid., s. 17. W. ukowski, op. cit., s. 19. 22 Ibid., s. 23. W 1885 roku wprowadzono podatek od kapitalów. Dotyczyl on dochodów od papierów procentowych pastwowych, publicznych i prywatnych. Stopa wynosila 5%. Dochód z tego podatku za 1913 roku w Rosji wyniósl 35,1 mln rb., w Królestwie ­ 1,8 mln rb., E. Strasburger, op. cit., s. 20. przyniosly w Rosji 231,1 mln rubli, w Królestwie ­ 18,7 mln rubli, tj. 8,1% ogólnych wplywów budetowych z tego ródla23. W calym pastwie rosyjskim przecitne obcienie podatkowe na mieszkaca, w rubryce podatków bezporednich, przewyszalo nieco 90 kopiejek, w Królestwie Polskim dochodzilo do 2 rubli (w picioleciu 1900­1905). Ciar podatków bezporednich w Królestwie byl zatem dwa razy wikszy ni w Cesarstwie24. Administracja dziesiciu guberni Królestwa oplacala si skarbowi imperium w zupelnoci. W 1899 roku jeden mieszkaniec Królestwa wnosil do budetu pastwa 14 rubli 26 kopiejek. Jednoczenie za kadego rubla pastwowych wydatków na lokalne potrzeby ludnoci wydawano 30 kopiejek. Natomiast a 40% ogólnej sumy rozchodów w Królestwie szlo na cele wojskowe25. Równie w latach nastpnych potrzeby ludnoci nie byly przez rzd carski dostatecznie uwzgldniane, mimo e wydatki pastwowe w Królestwie stale wzrastaly. W okresie 1905­1911 wydatki wzrosly z 106 699 000 rubli do 124 441 000 rubli. Przyrost ten wynosil zatem 17%, gdy dla calego pastwa stanowil blisko 33%26. Wydatki skarbu w Królestwie wyniosly 203,6 mln rubli, czyli 19 rubli na jednego mieszkaca (w 1913 roku). Ogólna suma wydatków rzdowych w Królestwie wyniosla 6,1% wydatków calego pastwa. Najwiksze byly wydatki resortu skarbu, sprawiedliwoci, spraw wewntrznych, wojny i wydatki na zarzd dlugu pastwowego. Naklady na Ministerstwa Wojny, Spraw Wewntrznych, Sprawiedliwoci zawsze byly w Królestwie znaczce i czsto wysze ni w Rosji. Wydatki te sluyly oczywicie interesom pastwa, a nie miejscowej ludnoci27. Charakterystyczne dla gospodarki rosyjskiej w Królestwie Polskim byly wydatki na owiat. Wynosily one w 1913 roku 5 mln rubli, tj. zaledwie 3,7% odnonych wydatków w Rosji. Wydatki na rolnictwo ­ 2 mln rubli ­ stanowily tylko 1,5% odnonych wydatków pastwa, wydatki resortu handlu i przemyslu ­ 0,7 mln rubli, tj. 1,3%. Zatem takie dzialy, jak: rolnictwo, handel, przemysl, czyli podstawowe dziedziny gospodarki, oraz owiata, byly pod wzgldem finansowym zaniedbane. Wydatki ponoszone przez rzd na rolnictwo, owiat oraz komunikacj ilustruje tabela. Ibid., s. 12. W. ukowski, op. cit., s. 16. 25 S. Dziewulski, op. cit., s. 119. 26 Rocznik statystyczny..., s. 218. 27 E. Strasburger, op. cit, s. 5­6. Tabela 4. Wydatki na rolnictwo, owiat i komunikacj w latach 1898­1913 (na 1 mieszkaca w rublach i kopiejkach) Gubernia petersburska 1898 1907 Rolnictwo 2,74 2,07 Owiata 2,06 0,99 Komunikacja 32,90 23,30 ródlo: E. Strasburger, op. cit, s. 6. Gubernia moskiewska 1898 1907 0,26 0,27 1,09 1,07 10,19 18,91 Królestwo Polskie 1898 0,11 0,25 1,26 1907 0,07 0,26 2,01 1913 0,14 0,38 3,80 Odnone wydatki w Królestwie byly znacznie nisze ni w guberniach petersburskiej i moskiewskiej. W okresie 1898­1913 podniosly si w do znacznym stopniu tylko wydatki na komunikacj, a to w zwizku z budow nowych linii kolejowych28. Naklady na koleje powikszyly si trzykrotnie, natomiast wydatki na rolnictwo i owiat nadal pozostaly na bardzo niskim poziomie. Szczególnie niskie byly rodki przeznaczane na szkolnictwo. Wynosily one w 1907 roku w guberniach petersburskiej i moskiewskiej 1 rubla na mieszkaca, w Królestwie tylko 26 kopiejek (w 1913 roku ­ 38 kopiejek). Zatem z powyszego zestawienia mona wyprowadzi ogólny wniosek, e potrzeby ludnoci polskiej nie byly w sposób dostateczny zaspokajane przez rzd carski. Królestwo Polskie bylo dla skarbu rosyjskiego obszarem wysoce dochodowym, do znacznie obcionym podatkami bezporednimi. Natomiast w zakresie wydatków nie przewyszalo innych dzielnic, a nawet bylo pod tym wzgldem upoledzone. Wedlug wylicze W. Grabskiego w 1907 roku nadwyka dochodów nad wydatkami w Królestwie wynosila ponad 38 mln rubli. Królestwo nalealo wic do obszarów najbardziej produktywnych, wraz z takimi terenami, jak: gubernie centralno-czarnoziemne: poltawska, charkowska, woroneska, czernihowska; gubernia moskiewska; gubernie poludniowe: bessarabska, chersoska, taurydzka, jekaterynoslawska, ziemia doska. W dalszej kolejnoci pod wzgldem dochodowoci staly gubernie zachodnie: kowieska, wileska, grodzieska, witebska, mohylewska, miska; gubernie centralno-przemyslowe: twerska, wlodzimierska, jaroslawska, smoleska, kaluska; gubernie nadbaltyckie i gubernia petersburska. Natomiast wydatki przewyszaly dochody w guberniach malorosyjskich, wschodnich oraz pólnocno-zachodnich. Sporód guberni pozaeuropejskich znacznych doplat wymagaly Kaukaz i Syberia29. W 1912 roku upastwowiono Kolej Warszawsko-Wiedesk, ibid., s. 7. Nadwyka dochodów nad wydatkami wynosila w guberni moskiewskiej ponad 55 mln rb., w guberniach poludniowych ­ równie ponad 55 mln rb., w guberniach centralno-czarno29 28 W rezultacie gubernie centralno-czarnoziemne, poludniowe oraz Królestwo Polskie byly rejonami najbardziej aktywnymi dla skarbu. Okrgi te, wraz z guberni moskiewsk, guberniami poludniowo-zachodnimi i centralno--przemyslowymi, dostarczaly nadwyek dochodów, dziki którym rzd pokrywal kasowy deficyt rejonów poludniowo-zachodnich, wschodnich, Syberii i Kaukazu. Dodatkowo dziki tym nadwykom rzd dysponowal rodkami na wydatki nadzwyczajne, które dotyczyly glównie takich rejonów, jak: Syberia, Kaukaz, Turkiestan, a take gubernie wschodnie i centralne. Obszary zachodnie imperium tylko w bardzo niewielkim stopniu uczestniczyly w wydatkach nadzwyczajnych. Skarb rosyjski nie dysponowal specjalnymi rodkami, które móglby przeznaczy na przeksztalcenie wschodu Europy, Kaukazu, pólnocno-wschodniej Azji w rejony bardziej ,,cywilizowane". Aby wic zrealizowa na tych terenach jakie projekty, rzd carski wykorzystywal rodki, których dostarczaly centralna Rosja i Królestwo Polskie30. Podstaw finansow Rosji byly podatki porednie, co w rezultacie obcialo szerokie masy ludnoci. Monopol wódczany byl z kolei podstaw rosyjskich podatków pastwowych i najwaniejsz podpor rosyjskiej gospodarki finansowej. Budet rosyjski otrzymal w zwizku z tym nazw ,,budetu pijanego"31. Olbrzymie dochody z monopolu ilustrowaly w pewnym stopniu rosyjskie stosunki gospodarcze, potrzeby i obyczaje ludnoci. Odslanialy take wielkie braki rosyjskiej gospodarki pastwowej. Ludno wlociaska pod wzgldem podatkowym byla bardzo obciona. Dotyczylo to podatków bezporednich, zwlaszcza jednak porednich, którymi obloone byly towary ogólnie konsumowane. Sporód cel powan rol odgrywal dochód z herbaty, artykulu spoywanego przez szerokie krgi ludnoci. Ludno wlociaska byla wlaciwie pod kadym wzgldem nadmiernie obciona, zarówno w stosunku do swoich dochodów oraz zdolnoci podatkowej, jak i w porównaniu z opodatkowaniem innych grup ludnoci. Zwlaszcza zdolno podatkowa ludnoci miejskiej byla w Rosji slabo wykorzystana. Pozostawalo to oczywicie w zwizku z agrarnym charakterem gospodarki rosyjskiej. Co si tyczy udzialu Królestwa Polskiego w rosyjskich finansach, to wykazywalo ono stale czynny bilans finansowy, a dochody, które Rosja osigala ziemnych nawet ponad 61 mln rb. Natomiast na Kaukazie niedobory finansowe wynosily ponad 46 mln rb., na Syberii ­ ponad 52 mln rb., W. Grabski, op. cit., s. 31­32. 30 Ibid., s. 35. 31 E. Strasburger, op. cit., s. 23. z guberni polskich, przewyszaly wydatki32. Bilans skarbowy Rosji za rok 1913 zostal przedstawiony w tabeli. Tabela 5. Bilans skarbowy Rosji za rok 1913 (w mln rubli) Rosja europejska W kasie glównej Litwa i Bialoru Rosja azjatycka Królestwo Polskie Finlandia Dochody zwyczajne Dochody nadzwyczajne Ogólem Wydatki zwyczaje Wydatki nadzwyczajne Ogólem 295,5 _ 295,5 203,6 _ 203,6 100,6 _ 100,6 140,3 14,1 154,4 210,8 _ 210,8 160,3 3,9 164,2 46,6 _ 1 540,1 1,1 1 541,2 1 258,5 105,0 1 363,5 177,7 _ 279,5 0,1 279,6 428,6 97,1 525,7 _ 246,0 6,2 _ 6,2 18,5 0,4 18,9 _ 12,7 1 029,8 3 417,3 12,5 13,8 1 042,3 3 431,1 870,0 3 040,4 74,4 944,4 97,9 _ 301,1 3 341,5 89,6 _ Nadwyka 91,9 _ dochodów Nadwyka _ 33,8 wydatków ródlo: E. Strasburger, op. cit., s. 25. W pocztkach XX stulecia kwestia udzialu Królestwa w finansach Rosji byla przedmiotem ywego zainteresowania. Na ten temat powstala obszerna literatura, take rosyjska. Wikszo ekonomistów rosyjskich wypowiadajcych si w tej kwestii, m.in. Jasnopolski, Polenow, Szwanebech, Saburow, staralo si dowie, e wydatki loone na Królestwo nadmiernie obciaj skarb rosyjski i e jest ono uprzywilejowan dzielnic Rosji, ze szkod dla innych prowincji. Z pisarzy polskich przytaczani niejednokrotnie W. ukowski i W. Grabski podjli si zadania udowodnienia, e w rzeczywistoci jest inaczej, ibid., s. 25. Ogólem Ru 295,5 100,6 1042,30 210,8 6,2 279,6 1541,20 Królestwo Polskie Rosja europejska w kasie glównej Litwa i Bialoru Rosja azjatycka Ru Finlandia Wykres 1. Dochody budetowe Rosji w 1913 roku (w mld rubli) 203,6 154,4 944,4 164,2 18,9 1363,5 525,7 Królestwo Polskie Rosja azjatycka Litwa i Bialoru Finlandia Ru w kasie glównej Rosja europejska Wykres 2. Wydatki budetowe w 1913 roku (w mld rubli) Bilans Królestwa Polskiego w dochodach i wydatkach Rosji w 1913 roku wyraal si nadwyk 91,1 mln rubli. Zasadnicza teza o produktywnoci Króle- stwa dla finansów Rosji utrzymywala si w roku 1913, podobnie jak i w latach poprzednich. Dla porównania ­ w 1913 roku krajem wybitnie czynnym pod wzgldem finansowym byla Ru ­ Ukraina. Dala ona nadwyk 46,6 mln rubli. Glównym ródlem dochodu skarbowego na Rusi byla akcyza od cukru, która stanowila niemal polow wszystkich dochodów rzdowych w tym kraju. Cukrownictwo bylo bowiem podstaw miejscowej gospodarki. Krajem pod wzgldem finansowym wybitnie biernym byla Finlandia, gdzie przy 6 mln rubli dochodu wydatki rzdowe stanowily 19 mln rubli, zatem dla Rosji powstal deficyt okolo 13 mln rubli. Bierny bilans skarbowy Finlandii zwizany byl ze slabym rozwojem gospodarczym kraju, glównie wskutek niepomylnych warunków klimatycznych. Ujemny bilans finansowy wykazywaly take Litwa i Bialoru, gdzie przy 100 mln rubli dochodu wydatki sigaly 154 mln rubli. Królestwo Polskie nalealo do nielicznych prowincji Rosji wykazujcych czynny bilans skarbowy. O dochodach i wydatkach pastwowych rozstrzygal stan gospodarczy kraju. Królestwo Polskie, kraj przemyslowy oraz wzgldnie bogaty w stosunku do innych dzielnic Rosji, dawal pastwu wysze dochody w porównaniu do liczby ludnoci, mianowicie 8,5% ogólnych dochodów. Niektóre pozycje byly w Królestwie wysze od wspólczynnika ludnociowego. Znaczny dochód z kolei i poczty zwizany byl z oywionym ruchem osobowym oraz towarowym, a take korespondencj i wysylaniem przesylek pocztowych na terytorium Królestwa33. Podatki bezporednie dawaly na obszarze Królestwa 12% wszystkich wplywów w 1913 roku, podczas gdy w Rosji tylko 8%. Mieszkaniec Królestwa placil przecitnie podatków bezporednich ­ 2 ruble 70 kopiejek (w 1913 roku), mieszkaniec Rosji mniej wicej polow tego ­ 1 rubla 40 kopiejek. Wynikalo to z lepszej kultury rolnej i wyszego opodatkowania ziemi oraz nieruchomoci miejskich w Królestwie34. Wysokie dochody plynly take z Królestwa z niektórych towarów, z których placilo si akcyz, zwlaszcza tytoniu i cukru. Wreszcie stempel i podatek spadkowy przynosily znaczne wplywy, z uwagi na wyszy stopie rozwoju gospodarczego i ze wzgldu na wiksz liczb aktów notarialnych, co zwizane bylo z przemyslowo-miejskim charakterem kraju. Reasumujc, pod wzgldem wymienionych wyej rónych kategorii dochodów Królestwo Polskie bylo obszarem wysoce produktywnym dla skarbu Ibid., s. 27. Ibidem. rosyjskiego, glównie dziki stosunkowo wysokiemu rozwojowi gospodarczemu w porównaniu z innymi dzielnicami pastwa. Polityka finansowa imperium carskiego byla skierowana na osiganie coraz wyszych wplywów budetowych. Wzrostowi dochodów pastwowych sprzyjal szybki rozwój ekonomiczny kraju. Rosly one stale i systematycznie. Dotyczylo to zwlaszcza wplywów z podatków obciajcych tak dynamicznie rozwijajce si dziedziny gospodarki, jak przemysl czy budownictwo miejskie. Rosla dochodowo podatków porednich, glównie dziki wzrostowi spoycia artykulów obloonych akcyz. Proces ten dotyczyl take Królestwa Polskiego, które w tym czasie wyroslo na jedn z najszybciej rozwijajcych si pod wzgldem ekonomicznym prowincji imperium. Std te skarb rosyjski czerpal niemale dochody. ZUSAMMENFASSUNG Der Artikel ist eine Probe der Vorstellung von der Frage der Einkommensteilnahme vom Königreich Polen am Haushalt des russischen Staats um die Wende des XIX. zum XX. Jahrhundert. Dieses Problem erregte Interesse der bedeutendsten polnischen Wirtschaftswissenschaftler, vor allem Anfang des XX. Jahrhunderts. In Anlehnung an die in der Literatur dieser Periode enthaltenen Daten kann man zum Schluss kommen, dass das Königreich Polen eine sehr gewinnbringende Provintz für den russischen Fiskus war, vor allem infolge der ziemlich hohen und dynamischen wirtschaftlichen Entwicklung. Zugleich war es ein Gebiet, wo die Steuerbelastungen, insbesondere wenn es um die direkten Steuern geht, erheblich höher als die in anderen Provinzen des Zarenimperiums waren. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Udział Królestwa Polskiego w finansach Rosji na przełomie XIX i XX stulecia

Annales UMCS, Historia , Volume 65 (2) – Jan 1, 2010

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/udzia-kr-lestwa-polskiego-w-finansach-rosji-na-prze-omie-xix-i-xx-bbIBv3a0AX
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0008-7
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068-011-0008-7 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 Lublin Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji na przelomie XIX i XX stulecia Teilnahme vom Königreich Polen an den Finanzen Russlands um die Wende des XIX. zum XX. Jahrhundert Po stlumieniu powstania styczniowego wladze centralne w Królestwie Polskim zostaly ostatecznie zlikwidowane i zaprowadzono rosyjsk administracj. W wyniku tego przeksztalcenia administracyjnego w latach 1867­1870 skasowano skarbowo polsk i Królestwo Polskie pod wzgldem skarbowym stalo si integraln czci Rosji. Kwestia udzialu dochodów z Królestwa w budecie pastwa rosyjskiego wzbudzala liczne dyskusje, zwlaszcza w pocztkach XX stulecia. Wielu czolowych ekonomistów polskich podjlo si zadania ustalenia rzeczywistego udzialu Królestwa w finansach Rosji1. Niezalenie od tego, z jakiej pozycji rozpatrywali oni dostpne dane kontroli pastwowej, wniosek byl wspólny ­ Królestwo Polskie bylo krajem bardzo dochodowym dla skarbu pastwa. Jednoczenie bylo obszarem, gdzie obcienie podatkowe, zwlaszcza jeli chodzi o podatki bezporednie, bylo znacznie wysze w porównaniu z innymi prowincjami pastwa. Jeli za chodzi o wydatki ponoszone przez skarb na rzecz guberni polskich, to nie przewyszaly one kosztów w innych okrgach Rosji. W pewnych dziedzinach wydatki na potrzeby miejscowe byly natomiast znacznie mniejsze ni w innych rejonach pastwa. 1 W. Grabski, Balans Carstva Polskogo w finansach Rossijskoj Imperii, Warszawa 1909, s. 35; zob te: R. Kolodziejczyk, Jan Bloch (1836­1902). Szkic do portretu ,,króla polskich kolei", Warszawa 1983, s. 187­206. Budet pastwa rosyjskiego oparty byl na podatkach porednich i dochodach prywatno-gospodarczych. W przypadku tych drugich wplywy z kolei elaznych mialy najwiksze znaczenie (814 mln rubli w 1913 roku), w podatkach porednich ­ monopol wódczany (899,3 mln rubli), który przynosil pastwu przeszlo 1/4, mianowicie 26%, ogólnych dochodów2. Rozwój opodatkowania bezporedniego byl natomiast slaby w calym pastwie rosyjskim, take w Królestwie Polskim. Równie w guberniach polskich najwiksz rol odgrywaly podatki porednie, nastpnie dochód z wlasnoci i przedsibiorstw pastwowych. Niemniej jednak stwierdzi naley, i mimo e system podatków bezporednich skonstruowany byl do prymitywnie, stalym zjawiskiem, zwlaszcza w pocztkach XX wieku, byl wzrost dochodów z tej kategorii podatków, co dotyczylo zarówno Rosji, jak i Królestwa Polskiego. Udzial Królestwa w dochodach budetowych Rosji w pocztkach XX wieku ilustruje tabela. Tabela 1. Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji w latach 1905­1911 (w mln rubli) 1905 1907 1909 1911 Królestwo Cesarstwo Królestwo Cesarstwo Królestwo Cesarstwo Królestwo Cesarstwo Podatki bezporednie Podatki porednie Dochody z wlasnoci Ogólem 18 112 58 630 42 833 119 575 126 896 508 586 1 239 491 1 874 973 23 528 87 237 53 257 164 022 183 322 632 433 1 427 570 2 243 325 27 272 101 207 56 296 184 777 198 689 681 565 1 523 732 2 403 986 28 958 130 768 64 316 224 042 224 070 820 166 1 779 748 2 823 984 ródlo: Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913, Warszawa 1914, s. 218. Dochody zwyczajne skarbu pastwa, wynoszce 2 823 984 000 rubli w 1911 roku, rosly stale od 1905 roku (wówczas wynosily 1 874 973 000 rubli). Dochody nadzwyczajne wahaly si z roku na rok znacznie. Mialy ródlo prawie wylcznie w poyczkach. Spadaly w latach spokojnych oraz urodzajnych, rosly w latach wojny i rewolucji, np. w 1906 roku osignly sum 1 084 110 000 rubli, w 1911 ­ 2 567 000 rubli. Równie w Królestwie Polskim dochody zwyczajne wzrastaly stale i regularnie, od 119 575 000 rubli w roku 1905 do 224 042 000 rubli w roku 1911. Przyrost w cigu siedmiu lat wyniósl 87%, podczas gdy przyrost dochodów zwyczajnych w calym pastwie wyniósl ponad 50%3. E. Strasburger, Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji, Warszawa 1918, s. 8. Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913, Warszawa 1914, s. 217­218. Staly wzrost Królestwo Polskie bylo dla budetu pastwa rosyjskiego prowincj niewtpliwie dochodow. Z wlasnych zasobów finansowych dostarczalo skarbowi dodatkowych rodków na pokrycie nadzwyczajnych wydatków calego pastwa, które w bardzo niewielkim stopniu przynosily korzy Królestwu (skarb budowal tutaj bardzo malo kolei i nie ponosil specjalnych wydatków). Królestwo bylo bardzo produktywnym obszarem odnonie do podatków bezporednich. Nieco inaczej wygldala sprawa w dziedzinie podatków porednich w zwizku z mniejszym spoyciem wódki ni w innych czciach imperium. Niemniej jednak o ile w guberniach rosyjskich wysze byly dochody z produkcji wódki, o tyle mniejsze bylo zuycie takich towarów obloonych akcyz, jak: cukier, zapalki, tyto, nafta. Wiksze bylo w Królestwie zuycie tych towarów, równie importowanych, w zwizku z jego przygranicznym poloeniem, gstym zaludnieniem, a take stosunkowo duym procentem ludnoci miejskiej w porównaniu z rolniczymi guberniami rosyjskimi poloonymi w glbi kraju4. Dodatni bilans Królestwa w dochodach pastwowych utrzymywal si take w latach nastpnych. Nadal najwiksze wplywy przynosily podatki porednie, nastpnie dochody z majtku pastwowego. Wiksz stosunkowo rol ni w Rosji odgrywalo obcienie ziemi i nieruchomoci miejskich, bo wynosilo 52% wplywów z podatków bezporednich, podczas gdy podatek przemyslowy przynosil 42% dochodów z tej kategorii podatków5. Ponisza tabela daje obraz udzialu Królestwa w dochodach Rosji w 1913 roku. Tabela 2. Udzial Królestwa Polskiego w dochodach skarbowych Rosji w 1913 roku Rosja W mln rb. Majtek, przedsibiorstwa pastwowe Podatki bezporednie Podatki porednie 1169,1 272,5 1608,3 % 34,2 8,2 46,6 W mln rb. 101,2 32,8 137,6 Królestwo Polskie Stosunek % do % dochodów w Rosji 34,3 11,2 46,6 8,9 12,0 8,5 dochodów pastwowych w Królestwie Polskim wystpowal wlaciwie od lat siedemdziesitych XIX wieku. W cigu 25-lecia (1876­1901) podatki bezporednie wzrosly o 12 mln rb., tj. o 140%, porednie o 39 mln rb., tj. niemal o 125%, S. Dziewulski, Dochody i wydatki skarbu na przestrzeni Królestwa Polskiego, ,,Ekonomista" 1904, t. 1, s. 120. 4 W. Grabski, op. cit., s.14. 5 E. Taylor, Prawo skarbowe Rzeczypospolitej Polskiej, cz. I, Pozna 1920, s. 18. W Rosji najwiksze dochody przynosil podatek przemyslowy ­ 55% wplywów z podatków bezporednich, ibidem. cd. Tabela 2. Udzial Królestwa Polskiego w dochodach skarbowych Rosji w 1913 roku Rosja Królestwo Polskie Stosunek % do doW mln rb. % W mln rb. % chodów w Rosji Podatki od obrotu i oplaty 231,1 6,7 18,7 6,3 8,1 Inne dochody 136,4 3,9 5,2 1,6 3,8 Dochody nadzwyczajne 13,8 0,4 ­ ­ ­ Ogólem 3431,2 100,0 295,5 100,0 8,5 ródlo: E. Strasburger, Udzial Królestwa Polskiego w finansach Rosji, Warszawa 1918, s. 12. Dochody z Kongresówki w 1913 roku wynosily 295 500 000 rubli. Skladaly si na nie dochody z podatków porednich, przynoszce najwiksze wplywy ­ 46,6%, dochody z majtku i przedsibiorstw byly na drugim miejscu (34,3%). Podatki bezporednie przynosily 11,2% wplywów, podatki od obrotu i oplaty 1,6%. Podatki bezporednie dawaly w Królestwie wiksze dochody ni w Rosji, gdzie stanowily 8,2% wplywów budetowych. Wspomniano wczeniej, e wród podatków porednich dochód niszy, w porównaniu z Rosj, przynosil monopol wódczany, zaledwie 5,6% odnonych dochodów w Cesarstwie. Ludno polska konsumowala mniej wódki ni przecitnie Rosja europejska; na glow przypadalo spoycie wódki w litrach: w 1905 roku w Królestwie ­ 4,55, w Rosji ­ 6,88; w 1913 roku w Królestwie ­ 5,41, w Rosji ­ 8,48. Wród guberni Królestwa najwicej spoywano wódki w guberniach najbardziej uprzemyslowionych ­ warszawskiej i piotrkowskiej6. Dochody skarbowe Rosji w Królestwie Polskim byly na ogól wysze od wspólczynnika ludnoci. Dawalo to okolo 8,5% dochodów calego pastwa, podczas gdy ludno jego stanowila tylko 7,5%7. Po tym schematycznym przedstawieniu rosyjskich ródel budetowych naley przej do rozpatrzenia ustroju skarbowego, obowizujcego w Rosji oraz Królestwie Polskim, oraz glównych rodzajów dochodów pastwa rosyjskiego, których calo byla odzwierciedleniem stosunków gospodarczych, spolecznych i politycznych kraju. Do dochodów skarbowych pastwa zaliczone zostaly dochody od majtku i przedsibiorstw pastwowych, takich jak: lasy, koleje, poczta i telegraf. W Rosji bardzo powan pozycj budetow stanowily dochody z lasów. Równie w Królestwie majtki rzdowe w wikszoci byly zalesione. Lasy rzdowe stanowily w 1912 roku 40% zalesionej powierzchni calego kraju. Dochody E. Strasburger, op. cit., s. 28. E. Taylor, Polityka skarbowa i system podatkowy Rzeczypospolitej Polskiej, Pozna 1929, s. 4. z jednego hektara lasów rzdowych w Królestwie byly wysze ni w Rosji, co tlumaczylo si wysz cen drzewa8. Sposób eksploatacji lasów byl w Królestwie na ogól bardzo elementarny. Przeszlo 9/10 dochodów wplywalo jako oplata za drzewo na pniu. Dochód leny w Królestwie dawal rocznie okolo 5 mln rubli, co stanowilo przeszlo 9% ogólnych wplywów z tej pozycji9. Koleje w Rosji mialy pod wzgldem finansowym doniosle znaczenie. Zyski te ograniczone byly niestety koniecznoci splaty olbrzymiego dlugu zacignitego na budow dróg elaznych10. W Królestwie dochody z kolei, glównie z uwagi na niewielk dlugo sieci kolejowej, nie przynosily wielkich zysków. W 1914 roku zyski stanowily 1/10 ogólnych dochodów kolejowych w calej Rosji11. Poczta w Rosji byla slabo rozwinita, co zwizane bylo z mal iloci dróg elaznych w stosunku do obszaru pastwa. Niski stopie owiaty sprawial równie, e ludno rzadko korzystala z jej uslug. Pod wzgldem skarbowym poczta i telegraf przynosily znaczne zyski, glównie wskutek wysokich oplat. Dochód z tego ródla wynosil w Rosji w 1913 roku 120 mln rubli. Udzial Królestwa w dochodach z poczty i telegrafu wyraal si w sumie 10 mln rubli, czyli stanowil 8% ogólnych dochodów12. Natomiast zupelnie nieznaczce byly w Królestwie dochody z dzieraw gruntów nalecych do pastwa ­ 0,9% ogólnych dochodów13. Reasumujc wszystkie pozycje, przecitny udzial Królestwa Polskiego we wplywach z dóbr i przedsibiorstw pastwowych mona okreli na 101,2 mln rubli, co stanowilo 8,9% dochodów z tego tytulu w calym pastwie14. Dochód z jednego hektara lasu w Rosji wynosil 80 kop.; w Królestwie ­ 9 rb., E. Strasburger, op. cit., s. 14. 9 W. ukowski, Dochody i wydatki pastwowe w Królestwie Polskim, Warszawa 1907, s. 67. 10 W 1913 roku dochód z kolei wyniósl 813,3 mln rb. Po odliczeniu wydatków na eksploatacj oraz splat zacignitych poyczek zysk wynosil tylko 33,3 mln rb., do tego dochodzil udzial w zyskach z eksploatacji kolei prywatnych, lcznie ­ 59,9 mln rb., E. Strasburger, op. cit., s. 14. 11 W latach poprzednich udzial Królestwa w dochodach kolejowych stanowil 5­6% ogólnych wplywów pastwowych, W. ukowski, op. cit., s. 65. 12 E. Strasburger, op. cit., s. 16. Glównym ródlem dochodów byla sprzeda znaczków pocztowych. Liczba instytucji pocztowych byla w Królestwie stosunkowo niewielka ­ 380 na ogóln liczb 4890. Wzgldy natury gospodarczej i cywilizacyjnej zadecydowaly o tym, e w Królestwie czciej korzystano z uslug tych instytucji, W. ukowski, op. cit., s. 55. 13 E. Strasburger, op. cit., s. 11. Znacznie wysze byly dochody z tego tytulu w Rosji ­ w roku 1913 ponad 40 mln rb. Dochodowa byla dla skarbu zwlaszcza dzierawa gruntów nafto- i zlotodajnych, ibid., s. 11. 14 Ibidem. W latach 1901­1905 dochody z majtku i przedsibiorstw pastwowych stanowily okolo 6% ogólnych wplywów, W. ukowski, op. cit., s. 79. Drug kategori dochodów zwyczajnych pastwa stanowily dochody pobierane w formie podatków i oplat. Przy rozpatrywaniu podatków zastosowano utarty podzial na porednie (w tym monopol wódczany i cla) oraz bezporednie. Podatki porednie przynosily bardzo znaczne dochody, w roku 1913 ­ ponad 46% wplywów budetowych. Wplywy z tego ródla, wraz z dochodami z majtków rzdowych, dawaly razem 4/5 wszystkich dochodów. Powane znaczenie finansowe mialy dla budetu cla, mimo e sluyly glównie celom gospodarczym i ochronie przemyslu. Dochód z cel zajmowal w budecie rosyjskim pod wzgldem fiskalnym trzecie miejsce ­ po monopolu wódczanym i kolejach. W 1913 roku dochody celne przyniosly skarbowi pastwa 352,9 mln rubli. Wród cel najwiksze dochody dawalo clo od herbaty ­ 1/4 dochodu z wszystkich cel. Podobn rol odgrywalo clo od bawelny. Udzial Królestwa Polskiego w clach stanowil okolo 13% ogólnych dochodów. Wysoki udzial Królestwa byl wynikiem jego przygranicznego poloenia oraz wikszego spoycia towarów importowanych15. Ogromne wplywy budetowe przynosil monopol wódczany ­ 899,3 mln rb. w 1913 roku. Produkcja wódki pozostawiona byla osobom prywatnym, sprzeda zostala natomiast zmonopolizowana i stanowila wylczny przywilej rzdu. Cen wódki monopolowej regulowal corocznie minister finansów. Z guberni polskich wplywalo do budetu z tego tytulu 50,5 mln rubli, tj. 5,6%. Wyej wspomniano, e wynikalo to przede wszystkim z mniejszego spoycia wódki w Królestwie w porównaniu z innymi guberniami rosyjskimi16. Natomiast na obszarze Królestwa wiksze bylo spoycie innych towarów obloonych akcyz, zwlaszcza takich jak cukier (14,0% odnonych dochodów Rosji), tyto (12,6%), trunki (8,7%). Z przedmiotów obloonych podatkiem konsumpcyjnym wymieni jeszcze naley naft i zapalki. Udzial Królestwa wynosil tutaj odpowiednio ­ 8,3% i 6,5%. Wysze ni w Rosji spoycie tych towarów zwizane bylo glównie z szybsz urbanizacj Królestwa. Konsumentami towarów opodatkowanych akcyz byla glównie ludno miejska. Ogólny udzial Królestwa w dochodach z podatków porednich wynosil 8,5%17. Znacznie mniejsze wplywy budetowe pochodzily z podatków bezporednich. Najwaniejsz kategori wród nich stanowily podatki gruntowe i od nieruchomoci oraz podatek przemyslowy. Znaczenie budetowe tej kategorii po15 16 W. Grabski, op. cit., s. 22. E. Strasburger, op. cit, s. 28. 17 W. Grabski, op. cit., s. 14; E. Strasburger, op. cit., s. 11. datków bylo niegdy znacznie powaniejsze. W latach siedemdziesitych XIX wieku wplywy te stanowily okolo 28% ogólu dochodów. W nastpnych latach nastpil upadek doniosloci budetowej podatków bezporednich, pomimo ich absolutnego wzrostu. Z 10% w 1891 roku stosunek procentowy do ogólu dochodów spadl w 1900 roku do 7,5%, w 1905 do 6,0%. W Królestwie Polskim podatki bezporednie ksztaltowaly si inaczej i stanowily na pocztku wieku 14­15% ogólnych dochodów z Królestwa. W 1913 roku wplywy z tego tytulu przynosily ponad 12% ogólnych wplywów z Królestwa18. Udzial Królestwa w dochodach z podatków bezporednich ilustruje tabela. Tabela 3. Udzial Królestwa Polskiego w dochodach z podatków bezporednich w latach 1901­1905 (w mln rubli) Podatek Gruntowy i od nieruchomoci Przemyslowy Od kapitalów Ogólem 1901 Królestwo Cesarstwo 11 668 6 960 794 19 422 44 704 68 824 17 362 130 890 % 26,1 10,1 4,5 14,8 1903 Królestwo Cesarstwo 12 878 7 290 937 21105 49 884 67 590 17 756 135 230 % 25,6 10,7 5,2 15,5 1905 Królestwo Cesarstwo 11 664 5 957 1 105 18 726 45 316 62 048 19 532 126 896 % 25,7 9,6 5,6 14,7 ródlo: W. ukowski, Dochody i wydatki pastwowe w Królestwie Polskim, Warszawa 1907, s. 18; E. Strasburger, op. cit., s. 11. Przytoczone dane wiadcz o tym, e w Królestwie Polskim najwiksze wplywy wród podatków bezporednich dawal podatek gruntowy i od nieruchomoci: 25­26% ogólnych dochodów z tego tytulu. Podatek przemyslowy z Królestwa stanowil 9­10% ogólnych dochodów skarbowych z tego podatku. W 1913 roku dochody z podatków gruntowego i od nieruchomoci stanowily 19,7% wplywów pastwowych z tego tytulu. Dochody z podatków przemyslowego i od kapitalów utrzymaly si mniej wicej na tym samym poziomie i wynosily odpowiednio ­ 9,2% i 5,3% odnonych dochodów Rosji19. Wydajno podatku gruntowego w Rosji byla stosunkowo niska, jeli wemie si pod uwag znaczenie, jakie posiadalo w tym kraju rolnictwo. Taryfa podatkowa chwiala si z dziesiciny gruntu od 1/4 kopiejki w guberni archangielskiej do 17 kopiejek w guberni kurskiej. Od hektara ziemi ornej placono przecitnie 10 kopiejek, natomiast hektar ziemi w Królestwie oplacal 90 kopiejek podatku gruntowego wraz z podymnym. Pastwo rosyjskie zatem osigalo z podatku W. ukowski, op. cit., s. 16. E. Strasburger, op. cit, s. 11. gruntowego w Królestwie wzgldnie wysoki dochód, mianowicie 9 mln rubli, podczas gdy podatek ten przyniósl w Rosji w 1913 roku ­ 18 615 070 rubli20. Stosunkowo wysokie, w porównaniu z reszt pastwa, bylo obcienie nieruchomoci miejskich. Wplywy z tego tytulu z Królestwa stanowily 25% ogólu wplywów w pastwie. Obcienie nieruchomoci miejskich w Królestwie stanowilo 10% domniemanego dochodu, przy czym do oszacowania nieruchomoci fabrycznych wliczano warto maszyn. Obcienie nieruchomoci w Rosji nie przewyszalo 3,5% dochodu, nie wliczano tam równie dochodu z maszyn, przy szacowaniu dochodów z nieruchomoci fabrycznych21. Znaczne zyski przynosil skarbowi podatek przemyslowy oplacany przez przemysl i handel. Wiksz cz tego podatku stanowily oplaty od patentów oraz wiadectw przemyslowych, mniejsz podatek od czystego zysku przedsibiorstw. Z powodu skomplikowanej budowy tego podatku wplywy z tego tytulu tylko w pewnym stopniu byly zalene od rzeczywistych rezultatów przemyslu i handlu. Niemniej jednak zmiany w dochodach z tego podatku mog by ilustracj obrotów przemyslu i handlu. Wydajno podatku przemyslowego wzrastala w Rosji nieustannie od lat dziewidziesitych XIX wieku. W roku 1900 podatek ten przyniósl 69,8 mln rubli, w 1908 roku ­ 104,8 mln rubli, w 1913 ­ 150,1 mln rubli. Wzrost dochodów z niego dotyczyl take Królestwa: w 1901 roku wplywy z tego podatku osignly sum 6,9 mln rubli, w 1913 ­ 13,8 mln rubli. Jedynie w pierwszych latach XX wieku nastpily pewne wahania dochodów z podatku przemyslowego. W Rosji na dochody z tego ródla wplyw mial nieurodzaj lat 1901­1902, w 1904 roku wojna z Japoni, w 1905 roku rewolucja. W Królestwie, przeciwnie, dostrzegalny byl staly wzrost, a do roku 1904 wlcznie. Dopiero rok 1905 przyniósl spadek wplywów o przeszlo 1,5 mln rb., tj. o 25%. Najdotkliwiej przesilenie uwydatnilo si w przemyle wlókienniczym, elaznym i mechanicznym, jako rezultat strajków i zaklócenia organizacji pracy, oraz w przemyle budowlanym dotknitym zastojem w budownictwie22. Trzecia kategoria dochodów zwyczajnych, dotyczca oplat i podatków od obrotu, obejmowala przede wszystkim oplaty stemplowe, podatki od obrotów majtkowych oraz podatek od spadków i darowizn. W 1913 roku dochody te Ibid., s. 17. W. ukowski, op. cit., s. 19. 22 Ibid., s. 23. W 1885 roku wprowadzono podatek od kapitalów. Dotyczyl on dochodów od papierów procentowych pastwowych, publicznych i prywatnych. Stopa wynosila 5%. Dochód z tego podatku za 1913 roku w Rosji wyniósl 35,1 mln rb., w Królestwie ­ 1,8 mln rb., E. Strasburger, op. cit., s. 20. przyniosly w Rosji 231,1 mln rubli, w Królestwie ­ 18,7 mln rubli, tj. 8,1% ogólnych wplywów budetowych z tego ródla23. W calym pastwie rosyjskim przecitne obcienie podatkowe na mieszkaca, w rubryce podatków bezporednich, przewyszalo nieco 90 kopiejek, w Królestwie Polskim dochodzilo do 2 rubli (w picioleciu 1900­1905). Ciar podatków bezporednich w Królestwie byl zatem dwa razy wikszy ni w Cesarstwie24. Administracja dziesiciu guberni Królestwa oplacala si skarbowi imperium w zupelnoci. W 1899 roku jeden mieszkaniec Królestwa wnosil do budetu pastwa 14 rubli 26 kopiejek. Jednoczenie za kadego rubla pastwowych wydatków na lokalne potrzeby ludnoci wydawano 30 kopiejek. Natomiast a 40% ogólnej sumy rozchodów w Królestwie szlo na cele wojskowe25. Równie w latach nastpnych potrzeby ludnoci nie byly przez rzd carski dostatecznie uwzgldniane, mimo e wydatki pastwowe w Królestwie stale wzrastaly. W okresie 1905­1911 wydatki wzrosly z 106 699 000 rubli do 124 441 000 rubli. Przyrost ten wynosil zatem 17%, gdy dla calego pastwa stanowil blisko 33%26. Wydatki skarbu w Królestwie wyniosly 203,6 mln rubli, czyli 19 rubli na jednego mieszkaca (w 1913 roku). Ogólna suma wydatków rzdowych w Królestwie wyniosla 6,1% wydatków calego pastwa. Najwiksze byly wydatki resortu skarbu, sprawiedliwoci, spraw wewntrznych, wojny i wydatki na zarzd dlugu pastwowego. Naklady na Ministerstwa Wojny, Spraw Wewntrznych, Sprawiedliwoci zawsze byly w Królestwie znaczce i czsto wysze ni w Rosji. Wydatki te sluyly oczywicie interesom pastwa, a nie miejscowej ludnoci27. Charakterystyczne dla gospodarki rosyjskiej w Królestwie Polskim byly wydatki na owiat. Wynosily one w 1913 roku 5 mln rubli, tj. zaledwie 3,7% odnonych wydatków w Rosji. Wydatki na rolnictwo ­ 2 mln rubli ­ stanowily tylko 1,5% odnonych wydatków pastwa, wydatki resortu handlu i przemyslu ­ 0,7 mln rubli, tj. 1,3%. Zatem takie dzialy, jak: rolnictwo, handel, przemysl, czyli podstawowe dziedziny gospodarki, oraz owiata, byly pod wzgldem finansowym zaniedbane. Wydatki ponoszone przez rzd na rolnictwo, owiat oraz komunikacj ilustruje tabela. Ibid., s. 12. W. ukowski, op. cit., s. 16. 25 S. Dziewulski, op. cit., s. 119. 26 Rocznik statystyczny..., s. 218. 27 E. Strasburger, op. cit, s. 5­6. Tabela 4. Wydatki na rolnictwo, owiat i komunikacj w latach 1898­1913 (na 1 mieszkaca w rublach i kopiejkach) Gubernia petersburska 1898 1907 Rolnictwo 2,74 2,07 Owiata 2,06 0,99 Komunikacja 32,90 23,30 ródlo: E. Strasburger, op. cit, s. 6. Gubernia moskiewska 1898 1907 0,26 0,27 1,09 1,07 10,19 18,91 Królestwo Polskie 1898 0,11 0,25 1,26 1907 0,07 0,26 2,01 1913 0,14 0,38 3,80 Odnone wydatki w Królestwie byly znacznie nisze ni w guberniach petersburskiej i moskiewskiej. W okresie 1898­1913 podniosly si w do znacznym stopniu tylko wydatki na komunikacj, a to w zwizku z budow nowych linii kolejowych28. Naklady na koleje powikszyly si trzykrotnie, natomiast wydatki na rolnictwo i owiat nadal pozostaly na bardzo niskim poziomie. Szczególnie niskie byly rodki przeznaczane na szkolnictwo. Wynosily one w 1907 roku w guberniach petersburskiej i moskiewskiej 1 rubla na mieszkaca, w Królestwie tylko 26 kopiejek (w 1913 roku ­ 38 kopiejek). Zatem z powyszego zestawienia mona wyprowadzi ogólny wniosek, e potrzeby ludnoci polskiej nie byly w sposób dostateczny zaspokajane przez rzd carski. Królestwo Polskie bylo dla skarbu rosyjskiego obszarem wysoce dochodowym, do znacznie obcionym podatkami bezporednimi. Natomiast w zakresie wydatków nie przewyszalo innych dzielnic, a nawet bylo pod tym wzgldem upoledzone. Wedlug wylicze W. Grabskiego w 1907 roku nadwyka dochodów nad wydatkami w Królestwie wynosila ponad 38 mln rubli. Królestwo nalealo wic do obszarów najbardziej produktywnych, wraz z takimi terenami, jak: gubernie centralno-czarnoziemne: poltawska, charkowska, woroneska, czernihowska; gubernia moskiewska; gubernie poludniowe: bessarabska, chersoska, taurydzka, jekaterynoslawska, ziemia doska. W dalszej kolejnoci pod wzgldem dochodowoci staly gubernie zachodnie: kowieska, wileska, grodzieska, witebska, mohylewska, miska; gubernie centralno-przemyslowe: twerska, wlodzimierska, jaroslawska, smoleska, kaluska; gubernie nadbaltyckie i gubernia petersburska. Natomiast wydatki przewyszaly dochody w guberniach malorosyjskich, wschodnich oraz pólnocno-zachodnich. Sporód guberni pozaeuropejskich znacznych doplat wymagaly Kaukaz i Syberia29. W 1912 roku upastwowiono Kolej Warszawsko-Wiedesk, ibid., s. 7. Nadwyka dochodów nad wydatkami wynosila w guberni moskiewskiej ponad 55 mln rb., w guberniach poludniowych ­ równie ponad 55 mln rb., w guberniach centralno-czarno29 28 W rezultacie gubernie centralno-czarnoziemne, poludniowe oraz Królestwo Polskie byly rejonami najbardziej aktywnymi dla skarbu. Okrgi te, wraz z guberni moskiewsk, guberniami poludniowo-zachodnimi i centralno--przemyslowymi, dostarczaly nadwyek dochodów, dziki którym rzd pokrywal kasowy deficyt rejonów poludniowo-zachodnich, wschodnich, Syberii i Kaukazu. Dodatkowo dziki tym nadwykom rzd dysponowal rodkami na wydatki nadzwyczajne, które dotyczyly glównie takich rejonów, jak: Syberia, Kaukaz, Turkiestan, a take gubernie wschodnie i centralne. Obszary zachodnie imperium tylko w bardzo niewielkim stopniu uczestniczyly w wydatkach nadzwyczajnych. Skarb rosyjski nie dysponowal specjalnymi rodkami, które móglby przeznaczy na przeksztalcenie wschodu Europy, Kaukazu, pólnocno-wschodniej Azji w rejony bardziej ,,cywilizowane". Aby wic zrealizowa na tych terenach jakie projekty, rzd carski wykorzystywal rodki, których dostarczaly centralna Rosja i Królestwo Polskie30. Podstaw finansow Rosji byly podatki porednie, co w rezultacie obcialo szerokie masy ludnoci. Monopol wódczany byl z kolei podstaw rosyjskich podatków pastwowych i najwaniejsz podpor rosyjskiej gospodarki finansowej. Budet rosyjski otrzymal w zwizku z tym nazw ,,budetu pijanego"31. Olbrzymie dochody z monopolu ilustrowaly w pewnym stopniu rosyjskie stosunki gospodarcze, potrzeby i obyczaje ludnoci. Odslanialy take wielkie braki rosyjskiej gospodarki pastwowej. Ludno wlociaska pod wzgldem podatkowym byla bardzo obciona. Dotyczylo to podatków bezporednich, zwlaszcza jednak porednich, którymi obloone byly towary ogólnie konsumowane. Sporód cel powan rol odgrywal dochód z herbaty, artykulu spoywanego przez szerokie krgi ludnoci. Ludno wlociaska byla wlaciwie pod kadym wzgldem nadmiernie obciona, zarówno w stosunku do swoich dochodów oraz zdolnoci podatkowej, jak i w porównaniu z opodatkowaniem innych grup ludnoci. Zwlaszcza zdolno podatkowa ludnoci miejskiej byla w Rosji slabo wykorzystana. Pozostawalo to oczywicie w zwizku z agrarnym charakterem gospodarki rosyjskiej. Co si tyczy udzialu Królestwa Polskiego w rosyjskich finansach, to wykazywalo ono stale czynny bilans finansowy, a dochody, które Rosja osigala ziemnych nawet ponad 61 mln rb. Natomiast na Kaukazie niedobory finansowe wynosily ponad 46 mln rb., na Syberii ­ ponad 52 mln rb., W. Grabski, op. cit., s. 31­32. 30 Ibid., s. 35. 31 E. Strasburger, op. cit., s. 23. z guberni polskich, przewyszaly wydatki32. Bilans skarbowy Rosji za rok 1913 zostal przedstawiony w tabeli. Tabela 5. Bilans skarbowy Rosji za rok 1913 (w mln rubli) Rosja europejska W kasie glównej Litwa i Bialoru Rosja azjatycka Królestwo Polskie Finlandia Dochody zwyczajne Dochody nadzwyczajne Ogólem Wydatki zwyczaje Wydatki nadzwyczajne Ogólem 295,5 _ 295,5 203,6 _ 203,6 100,6 _ 100,6 140,3 14,1 154,4 210,8 _ 210,8 160,3 3,9 164,2 46,6 _ 1 540,1 1,1 1 541,2 1 258,5 105,0 1 363,5 177,7 _ 279,5 0,1 279,6 428,6 97,1 525,7 _ 246,0 6,2 _ 6,2 18,5 0,4 18,9 _ 12,7 1 029,8 3 417,3 12,5 13,8 1 042,3 3 431,1 870,0 3 040,4 74,4 944,4 97,9 _ 301,1 3 341,5 89,6 _ Nadwyka 91,9 _ dochodów Nadwyka _ 33,8 wydatków ródlo: E. Strasburger, op. cit., s. 25. W pocztkach XX stulecia kwestia udzialu Królestwa w finansach Rosji byla przedmiotem ywego zainteresowania. Na ten temat powstala obszerna literatura, take rosyjska. Wikszo ekonomistów rosyjskich wypowiadajcych si w tej kwestii, m.in. Jasnopolski, Polenow, Szwanebech, Saburow, staralo si dowie, e wydatki loone na Królestwo nadmiernie obciaj skarb rosyjski i e jest ono uprzywilejowan dzielnic Rosji, ze szkod dla innych prowincji. Z pisarzy polskich przytaczani niejednokrotnie W. ukowski i W. Grabski podjli si zadania udowodnienia, e w rzeczywistoci jest inaczej, ibid., s. 25. Ogólem Ru 295,5 100,6 1042,30 210,8 6,2 279,6 1541,20 Królestwo Polskie Rosja europejska w kasie glównej Litwa i Bialoru Rosja azjatycka Ru Finlandia Wykres 1. Dochody budetowe Rosji w 1913 roku (w mld rubli) 203,6 154,4 944,4 164,2 18,9 1363,5 525,7 Królestwo Polskie Rosja azjatycka Litwa i Bialoru Finlandia Ru w kasie glównej Rosja europejska Wykres 2. Wydatki budetowe w 1913 roku (w mld rubli) Bilans Królestwa Polskiego w dochodach i wydatkach Rosji w 1913 roku wyraal si nadwyk 91,1 mln rubli. Zasadnicza teza o produktywnoci Króle- stwa dla finansów Rosji utrzymywala si w roku 1913, podobnie jak i w latach poprzednich. Dla porównania ­ w 1913 roku krajem wybitnie czynnym pod wzgldem finansowym byla Ru ­ Ukraina. Dala ona nadwyk 46,6 mln rubli. Glównym ródlem dochodu skarbowego na Rusi byla akcyza od cukru, która stanowila niemal polow wszystkich dochodów rzdowych w tym kraju. Cukrownictwo bylo bowiem podstaw miejscowej gospodarki. Krajem pod wzgldem finansowym wybitnie biernym byla Finlandia, gdzie przy 6 mln rubli dochodu wydatki rzdowe stanowily 19 mln rubli, zatem dla Rosji powstal deficyt okolo 13 mln rubli. Bierny bilans skarbowy Finlandii zwizany byl ze slabym rozwojem gospodarczym kraju, glównie wskutek niepomylnych warunków klimatycznych. Ujemny bilans finansowy wykazywaly take Litwa i Bialoru, gdzie przy 100 mln rubli dochodu wydatki sigaly 154 mln rubli. Królestwo Polskie nalealo do nielicznych prowincji Rosji wykazujcych czynny bilans skarbowy. O dochodach i wydatkach pastwowych rozstrzygal stan gospodarczy kraju. Królestwo Polskie, kraj przemyslowy oraz wzgldnie bogaty w stosunku do innych dzielnic Rosji, dawal pastwu wysze dochody w porównaniu do liczby ludnoci, mianowicie 8,5% ogólnych dochodów. Niektóre pozycje byly w Królestwie wysze od wspólczynnika ludnociowego. Znaczny dochód z kolei i poczty zwizany byl z oywionym ruchem osobowym oraz towarowym, a take korespondencj i wysylaniem przesylek pocztowych na terytorium Królestwa33. Podatki bezporednie dawaly na obszarze Królestwa 12% wszystkich wplywów w 1913 roku, podczas gdy w Rosji tylko 8%. Mieszkaniec Królestwa placil przecitnie podatków bezporednich ­ 2 ruble 70 kopiejek (w 1913 roku), mieszkaniec Rosji mniej wicej polow tego ­ 1 rubla 40 kopiejek. Wynikalo to z lepszej kultury rolnej i wyszego opodatkowania ziemi oraz nieruchomoci miejskich w Królestwie34. Wysokie dochody plynly take z Królestwa z niektórych towarów, z których placilo si akcyz, zwlaszcza tytoniu i cukru. Wreszcie stempel i podatek spadkowy przynosily znaczne wplywy, z uwagi na wyszy stopie rozwoju gospodarczego i ze wzgldu na wiksz liczb aktów notarialnych, co zwizane bylo z przemyslowo-miejskim charakterem kraju. Reasumujc, pod wzgldem wymienionych wyej rónych kategorii dochodów Królestwo Polskie bylo obszarem wysoce produktywnym dla skarbu Ibid., s. 27. Ibidem. rosyjskiego, glównie dziki stosunkowo wysokiemu rozwojowi gospodarczemu w porównaniu z innymi dzielnicami pastwa. Polityka finansowa imperium carskiego byla skierowana na osiganie coraz wyszych wplywów budetowych. Wzrostowi dochodów pastwowych sprzyjal szybki rozwój ekonomiczny kraju. Rosly one stale i systematycznie. Dotyczylo to zwlaszcza wplywów z podatków obciajcych tak dynamicznie rozwijajce si dziedziny gospodarki, jak przemysl czy budownictwo miejskie. Rosla dochodowo podatków porednich, glównie dziki wzrostowi spoycia artykulów obloonych akcyz. Proces ten dotyczyl take Królestwa Polskiego, które w tym czasie wyroslo na jedn z najszybciej rozwijajcych si pod wzgldem ekonomicznym prowincji imperium. Std te skarb rosyjski czerpal niemale dochody. ZUSAMMENFASSUNG Der Artikel ist eine Probe der Vorstellung von der Frage der Einkommensteilnahme vom Königreich Polen am Haushalt des russischen Staats um die Wende des XIX. zum XX. Jahrhundert. Dieses Problem erregte Interesse der bedeutendsten polnischen Wirtschaftswissenschaftler, vor allem Anfang des XX. Jahrhunderts. In Anlehnung an die in der Literatur dieser Periode enthaltenen Daten kann man zum Schluss kommen, dass das Königreich Polen eine sehr gewinnbringende Provintz für den russischen Fiskus war, vor allem infolge der ziemlich hohen und dynamischen wirtschaftlichen Entwicklung. Zugleich war es ein Gebiet, wo die Steuerbelastungen, insbesondere wenn es um die direkten Steuern geht, erheblich höher als die in anderen Provinzen des Zarenimperiums waren.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.