Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

The role of spatial planning in the development of the city of Lublin

The role of spatial planning in the development of the city of Lublin DOI: 10.2478/v10066-010-0026-0 Od po³owy XIX w. rozpoczê³a siê ¿ywio³owa industrializacja terenów po³o¿onych w s¹siedztwie linii kolejowej na przeciwleg³ym brzegu Bystrzycy. W³¹czenie tych terenów w granice Lublina w 1916 r. wymaga³o opracowania planów dalszego harmonijnego rozwoju miasta. Celem pracy jest odpowiedY na nastêpuj¹ce pytania. Czy w pracach planistycznych nawi¹zywano do kszta³tuj¹cych siê przez wieki funkcji poszczególnych terenów miejskich? Czy realizacje planów zagospodarowania przestrzennego doprowadzi³y do ,,uporz¹dkowania" struktury funkcjonalnej i przestrzennej Lublina? Czy w przestrzeni Lublina znajdujemy odzwierciedlenie oewiatowych koncepcji urbanistycznych? ROZWÓJ MYOELI PLANISTYCZNEJ Ka¿da z epok wypracowa³a swoje wizje i koncepcje planowania miast (Koch 1996). Od czasów staro¿ytnych najbardziej rozpowszechniony by³ uk³ad szachownicowy (hippodamejski) stosowany przez Greków (Priene, Pergamon, Aleksandria), przejêty i zmodyfikowany przez Rzymian w zak³adanych przez nich obozach wojskowych (castrum romanum), które da³y pocz¹tek wielu miastom europejskim (m.in. Florencja, Kolonia, Strasburg, Split). Po rozpadzie Cesarstwa Rzymskiego, w okresie wêdrówki ludów, wiêkszooeæ miast europejskich zosta³a zniszczona lub podupad³a, ograniczaj¹c swoje terytorium do dawnego centrum, które zazwyczaj otaczano nowymi murami obronnymi. Nowa organizacja prawna miast oeredniowiecznej Europy wywo³a³a koniecznooeæ unormowania zasad ich rozplanowania podczas lokacji. Wiêkszooeæ miast europejskich lokowanych w oeredniowieczu na prawie zachodnim by³a rozplanowana regularnie na planie ortogonalnym z prostok¹tn¹ siatk¹ ulic i centralnym placem ­ rynkiem, ale ich dalszy rozwój przestrzenny by³ zazwyczaj ¿ywio³owy. W czasach nowo¿ytnych pojawi³y siê koncepcje miast idealnych ­ tworz¹cych dla ich mieszkañców now¹ jakooeæ ¿ycia, nowoczeoenie ufortyfikowanych i rozplanowanych wed³ug nowych zasad. W epoce renesansu by³y to miasta-warownie wznoszone na planie geometrycznym wielobocznym lub kolistym, w uk³adach gwiaYdzistych lub ortogonalnych, a ich mury obronne zaopatrzone by³y w wysuniête bastiony (Palma Nuova, La Valetta, Zamooeæ). W epoce baroku by³y to osiedla zwi¹zane z rezydencj¹ w³adcy lub nowymi za³o¿eniami obronnymi (zespó³ pa³acowo-parkowy w Wersalu, Karlsruhe, Mannheim, Bia³ystok). Do planu miasta coraz czêoeciej wprowadzano otwarte przestrzenie publiczne, g³ównie place (plac oew. Piotra w Rzymie), i osiowe za³o¿enia urbanistyczne (Sankt Petersburg, Ooe Stanis³awowska w Warszawie). Koncepcje miast epoki ooewiecenia i pocz¹tków XIX w. wi¹za³y siê z rodz¹cymi siê nowymi ideami spo³ecznymi oraz postêpuj¹c¹ industrializacj¹. Szybkie tempo rozwoju miast i osiedli przemys³owych wykluczy³o w krótkim czasie pierwotne koncepcje planowego ich zagospodarowania, przez co tworzy³y siê obszary chaotycznej zabudowy o niskim standardzie, ulegaj¹ce coraz wiêkszemu zagêszczaniu, zw³aszcza w obszarach centralnych. Koniecznooeæ opanowania ¿ywio³owych procesów urbanizacyjnych ery przemys³owej by³a jedn¹ z przyczyn rozwoju planowania urbanistycznego, coraz czêoeciej uwzglêdniaj¹cego interesy spo³eczne. Odzwierciedleniem tych trendów by³y projekty szeregu osiedli robotniczych (ville sociale), m.in. Phalanstère Ch. Fouriera, Nowa Harmonia R. Owena, czy Familistère J. Godina. W póYniejszym okresie najbardziej znane by³y koncepcje: wprowadzania na tereny miast klinów zieleni T. Fritscha (zastosowana m.in. przy rozbudowie Wiednia), miasta-ogrodu (Garden City) E. Howarda (Letchworth i Welwyn w Anglii), miasta linearnego (Ciudad Lineal) A. Sorii y Mata (rozbudowa Madrytu) oraz miasta przemys³owego (Cite' Industrielle) T. Garniera (Lyon). W okresie miêdzywojennym znaczny wp³yw na rozplanowanie miast wywar³y modernistyczne koncepcje Le Corbusiera (Ville Contemporaine, Voisin de Paris), wprowadzaj¹ce znacz¹ce zmiany do uk³adów przestrzennych wypracowanych w poprzednich epokach. Nowe jednostki osadnicze sk³ada³y siê z zespo³u luYno rozmieszczonych wielokondygnacyjnych budynków, ³¹cz¹cych ró¿ne funkcje, otoczonych zieleni¹. W okresie tym powsta³y równie¿ koncepcje i pierwsze realizacje tzw. jednostek s¹siedzkich (neighbourhood units) (Nowy Jork). Szczegó³owe zasady planowania miast zosta³y ostatecznie ujête w Karcie Ateñskiej (1933). W latach 40. i 50. XX w. planowanie wiêkszooeci miast europejskich mia³o na celu g³ównie koordynacjê procesu ich odbudowy ze zniszczeñ wojennych, po³¹czon¹ z rekonstrukcj¹ lub przebudow¹, zw³aszcza obszarów oeródmiejskich. Istotne sta³y siê równie¿ kwestie dostosowania zabudowy do warunków terenowych oraz zagadnienia ochrony oerodowiska przyrodniczego. Znacz¹cy wp³yw na proces planowania miast wywar³a angielska koncepcja New Towns (bêd¹ca rozwiniêciem idei miast-ogrodów) oraz francuskie koncepcje tzw. grands ensambles oraz villes nouvelles (stanowi¹ce odpowiednik New Towns). Idee te mia³y na celu promowanie budowy nowych jednostek osadniczych, maj¹cych odci¹¿aæ wielkie aglomeracje miejskie. Od lat 70. XX w., w opozycji do obowi¹zuj¹cego w USA modernistycznego ,,miasta ogrodu o uk³adzie promienistym", rozwin¹³ siê postmodernistyczny nurt New Urbanizm (popularny zw³aszcza w USA i Wielkiej Brytanii), bazuj¹cy w rozwoju miast na jednostce s¹siedzkiej. Jako odrêbn¹ kategoriê zaczêto te¿ wyró¿niaæ tzw. miasto socjalistyczne, jednak¿e jak nale¿y s¹dziæ planioeci polscy okresu powojennego bazuj¹c na postanowieniach Karty Ateñskiej i nie pozostaj¹c w oderwaniu od zachodnich trendów w urbanistyce, znaleYli kompromisowe rozwi¹zanie pomiêdzy koncepcj¹ grands ensambles, a neighbourhood units oraz modernistycznymi ideami Le Corbusiera czy L. Hilberseimera. Zunifikowanie zaoe architektury wiêkszooeci obiektów, zw³aszcza mieszkaniowych, wynika³o zarówno z pobudek ideowych socjalizmu, jak i z norm narzucanych przez pañstwo w zakresie budownictwa mieszkaniowego (m.in. technologie wielkop³ytowe). Przedmiotem zainteresowania wspó³czesnego planowania, obok formy miejskiej i organizacji przestrzennej miasta, s¹ te¿ procesy spo³eczne, a tak¿e poszukiwanie strategii dla osi¹gniêcia zrównowa¿onego rozwoju miast. Wyrazem tych tendencji s¹ zapisy Nowej Karty Ateñskiej (1998) i jej aktualizacji ­ New Charter of Athens (2003) oraz Leipzig Charter (2007). ROZWÓJ URBANISTYCZNY LUBLINA DO I PO£OWY XX W. Rozwój urbanistyczny Lublina rozpocz¹³ siê we wczesnym oeredniowieczu. W okresie przedlokacyjnym w bogato urzeYbionej strefie krawêdziowej P³askowy¿u Na³êczowskiego przy ujoeciu Czechówki do Bystrzycy wykszta³ci³ siê wielofunkcyjny policentryczny zespó³ osadniczy, sk³adaj¹cy siê z kilku ooerodków, których lokalizacja dostosowana by³a do konfiguracji terenu (Kociuba 2005, 2009). Najstarszy uk³ad urbanistyczny Lublina ­ miasta lokowanego na prawie magdeburskim w 1317 r. ­ podporz¹dkowany by³ celom obronnym. Rozplanowanie miasta nawi¹zywa³o do topografii wzgórza Staromiejskiego (o kszta³cie zbli¿onym od wachlarza), na którym zosta³o ono lokowane, st¹d pozorna nieregularnooeæ uk³adu bloków urbanistycznych, poszczególnych dzia³ek, rynku i ulic. Centrum miasta stanowi³ trapezowaty rynek, z którego wychodzi³o szeoeæ ulic (w przeciwieñstwie do innych miast, gdzie z rynku wychodzi³o osiem ulic), prowadz¹cych ku bramom miejskim i wa¿niejszym budowlom. G³ówny trakt stanowi³a ul. Grodzka prowadz¹ca do bramy Grodzkiej i jej przed³u¿enie ul. Krakowska (Bramowa) wiod¹ca do bramy Krakowskiej. Ooe poprzeczn¹ stanowi³y ulice Rybna i Z³ota, które wytyczono w nawi¹zaniu do rzeYby terenu ­ wykorzystuj¹c czêoeciowo zniwelowane dno wygiêtego w ³uk w¹wozu. Pozosta³e ulice poprzeczne równie¿ by³y ³ukowatego kszta³tu. U wylotu ul. Rybnej w s¹siedztwie murów miejskich utworzono Plac Rybny. Lokacyjne miasto otoczone by³o umocnieniami obronnymi, których linia odpowiada³a przebiegowi dzisiejszych ulic Podwale­Królewska­Lubartowska­Kowalska. Uk³ad urba- nistyczny lokacyjnego miasta ostatecznie wykszta³ci³ siê w XVI w. i bez wiêkszych zmian przetrwa³ do wspó³czesnooeci (Gawarecki, Gawdzik 1964). Miasto w obrêbie murów mia³o powierzchniê oko³o 7 ha (Kociuba 2005). Rozmieszczenie terenów pe³ni¹cych okreoelone funkcje uzale¿nione by³o w du¿ej mierze od decyzji polityczno-gospodarczych. Istotn¹ rolê odegra³o tu zw³aszcza ustanowienie w Lublinie siedziby nadrzêdnych jednostek administracji oewieckiej i kooecielnej, instytucji s¹downictwa, g³ównie Trybuna³u Koronnego, a tak¿e nadanie miastu przywilejów, zw³aszcza handlowych (jarmarki, prawo sk³adu, przymusy drogowe) oraz jego korzystne po³o¿enie na skrzy¿owaniu miêdzynarodowych szlaków handlowych: ba³tycko-czarnomorskiego, ruskiego i litewsko-ma³opolskiego. Dobra koniunktura gospodarcza w XV­XVI w. wywo³a³a falê migracji, zaoe wzrost liczby ludnooeci przyspieszy³ urbanizacjê terenów miejskich. Zasadnicze znaczenie w rozwoju przestrzennym i przemianach funkcjonalnych na terenach miejskich Lublina mia³y panuj¹ce stosunki w³asnooeciowe, a tak¿e przebieg szlaków handlowych. Ma³a powierzchnia miasta w murach spowodowa³a dooeæ szybk¹ rozbudowê przedmieoeæ. Obszar zabudowy koncentrowa³ siê wokó³ miasta w murach i obejmowa³ Krakowskie Przedmieoecie ze ¯migrodem i Podwalem oraz Podzamcze z dzielnic¹ ¿ydowsk¹ i Czwartek. Uk³ad ten odzwierciedla³ rdzeñ zespo³u osadniczego oeredniowiecznego Lublina. Pozosta³e tereny charakteryzowa³a pasmowa zabudowa w pobli¿u g³ównych traktów komunikacyjno-handlowych oraz wystêpowanie odrêbnych centrów osadniczych zwi¹zanych z funkcjonowaniem jurydyk (Kalinowszczyzna, Piaski, Wieniawa). Pod koniec okresu nowo¿ytnego miasto mia³o z³o¿ony uk³ad pasmowo-koncentryczno-policentryczny. Ooerodek wêz³owy stanowi³o Stare Miasto (Kociuba 2005, 2007). W uk³adzie przestrzennym Lublina mo¿na znaleYæ kilka elementów bêd¹cych odzwierciedleniem idei renesansowych i barokowych w planowaniu miast. By³y to linie obronne wybudowane w koñcu XVI w. (druga linia szañców) i I po³owie XVII w. (trzecia linia szañców) na zachodnich krañcach Krakowskiego Przedmieoecia, nawi¹zuj¹ce w swym kszta³cie do rozpropagowanych w okresie renesansu umocnieñ z pó³kolistymi i wielobocznymi bastionami2. Realizacj¹ idei urbanistycznych baroku, inicjuj¹cych wprowadzanie do miast nowych przestrzeni publicznych, by³o utworzenie w I po³owie XVII w. przed bram¹ Krakowsk¹ placu Korce ­ nowego centralnego placu Lublina (w miejscu zasypanej fosy), na którym zbiega³y siê szlaki komunikacyjno-handlowe. Pow2 Podobne rozwi¹zania zastosowano w murach obronnych wznoszonego w II po³owie XVI w. Zamooecia, co byæ mo¿e by³o wzorem dla lubelskich budowniczych. stanie Korców mia³o ogromny wp³yw na rozwój Krakowskiego Przedmieoecia ­ najwa¿niejszej, po mieoecie wewn¹trz murów, czêoeci Lublina ­ którego g³ówna ooe urbanistyczna wykszta³ci³a siê w oparciu o przebieg nowego traktu na Kraków ­ ul. Krakowskie Przedmieoecie (Kociuba 2007). Wraz z rozwojem cywilizacyjnym na plan pierwszy woeród czynników rozwojowych miast zaczê³y siê wybijaæ industrializacja i rozwój oerodków transportu. Powodowa³o to koniecznooeæ dostosowania dróg do nowego rodzaju pojazdów ko³owych oraz inicjowa³o budowê linii kolejowych. Lublin w³¹czony zosta³ w ten nurt stosunkowo póYno, jednak¿e inwestycje drogowe i kolejowe mia³y ogromne znaczenie dla rozwoju przestrzennego miasta w XIX i I po³owie XX w. OEwiadczy o tym m.in. dynamiczna zabudowa terenów, które znalaz³y siê w pobli¿u nowych traktów (zamojskiego, lubartowskiego i warszawskiego) oraz linii Kolei Nadwioelañskiej, poprowadzonej na prawym, p³askim brzegu Bystrzycy na terenach P³askowy¿u £uszczowskiego (Kociuba 2005). ¯ywio³owa urbanizacja terenów w pobli¿u linii kolejowej doprowadzi³a do tego, ¿e w krótkim czasie powsta³y tu skupiska zak³adów przemys³owych z towarzysz¹cymi im osiedlami mieszkaniowymi. Pocz¹tkowo rozwija³y siê one w uk³adzie regularnej siatki ulic (Bronowice, dzielnica za Cukrowni¹), ale w wyniku nasilenia procesów industrializacji ich dalsza rozbudowa przebiega³a ¿ywio³owo, bez oecioele okreoelonych planów i mia³a charakter przypadkowy, przez co tworzy³y siê obszary chaotycznej zabudowy o niskim standardzie (okolice ulic Dzier¿awnej i Wapiennej, Firlejowszczyzna, Majdan Tatarski). Dzielnice przemys³owe stanowi³y opozycjê dla po³o¿onych na wysokim lewym brzegu Bystrzycy terenów miasta lokacyjnego z regularnymi uk³adami urbanistycznymi oraz rozwiniêt¹ w okresie nowo¿ytnym siatk¹ ulic z gêst¹ zabudow¹ czynszow¹ (w przewadze obrze¿n¹), monumentalnymi gmachami u¿ytecznooeci publicznej oraz dworami i pa³acami na przedmieoeciach i terenach pojurydycznych. To zró¿nicowanie podkreoela³a dodatkowo rozdzielaj¹ca je, podmok³a w owym czasie, szeroka dolina Bystrzycy (Kociuba 2005, 2007). Te obszary o ró¿norodnym charakterze zainwestowania zosta³y ostatecznie po³¹czone w jedn¹ ca³ooeæ w wyniku rozszerzenia granic miasta w 1916 r. (Kociuba 2005). Wymaga³o to od w³adz miasta stworzenia planu, wed³ug którego Lublin móg³by siê dalej harmonijnie rozwijaæ. UK£AD PRZESTRZENNY LUBLINA W OEWIETLE REALIZACJI PLANÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO OKRES MIÊDZYWOJENNY Prace nad planem regulacyjnym podjêto po zakoñczeniu I wojny oewiatowej. Ustalone ostatecznie w 1925 r. wytyczne do planu zagospodarowania miasta zak³ada³y, ¿e lewobrze¿n¹ czêoeæ Lublina mia³y stanowiæ tereny reprezentacyjne, na których znajdowaæ siê bêd¹ gmachy komunalne i administracji pañstwowej. Mia³a siê ona rozwijaæ w kierunku zachodnim. Na terenach prawobrze¿nych Lublina koncentrowaæ siê mia³y zak³ady przemys³owe. Postulowano dalsz¹ rozbudowê dzielnicy przemys³owej w s¹siedztwie linii kolejowych. Doliny rzek mia³y stanowiæ kliny zieleni ³¹cz¹ce siê z gruntami ornymi, ³¹kami i lasami. W dolinie Bystrzycy planowano urz¹dzenie terenów rekreacji i sportu (Szkic regulacyjny... 1925). Plan z za³o¿enia mia³ wiêc stanowiæ kontynuacjê historycznych trendów rozwojowych poszczególnych terenów miejskich. Ogólny plan zabudowania m. Lublina. 1932 Uzyskane wyniki konkursu oraz opracowania Biura Regulacji Miasta, dostosowane do przepisów rozporz¹dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 16.02.1928 r. o prawie budowlanym i zabudowie osiedli, doprowadzi³y do ustalenia ogólnych zasad rozwoju i rozbudowy miasta. W latach 1929­1932 sporz¹dzono Ogólny plan zabudowania m. Lublina. Ze wzglêdu na zmieniaj¹ce siê uwarunkowania prawne a¿ do wybuchu wojny ulega³ on modyfikacjom, niemniej sta³ siê podstaw¹ rozwoju przestrzennego i funkcjonalnego Lublina w latach 30. i 40. XX w. W planie zastosowano narzêdzia wykorzystywane w ówczesnej planistyce, m.in. regulacje zabudowy i jej podzia³ strefowy, wyznaczono te¿ perspektywiczne strefy rozwoju miasta (ryc. 1). W okresie miêdzywojennym starano siê wdra¿aæ w Lublinie nowe koncepcje urbanistyczne. W latach 20. XX w. na terenach folwarku Dziesi¹ta wytyczono robotnicze osiedle mieszkaniowe w konwencji Garden City, w regularnym uk³adzie koncentryczno-promienistym (miêdzy ul. Zemborzyck¹ i ul. Kunickiego, z placem centralnym w miejscu cegielni ­ obecnie stadion ,,Sygna³") i szachownicowym (ryc. 1)3. Podobne osiedla powstawa³y w kolejnych latach na Nowym Kooeminku i Ponikwodzie (Kociuba 2007). 3 Dzielnica ta, wraz z s¹siednimi terenami wojskowego obozu Po³udniowego, zosta³a w³¹czona w granice miasta w 1931 r. Powierzchnia Lublina wzros³a z 26,9 km2 do 30,1 km2 (Kociuba 2005). L AT A 1 9 4 4 ­ 1 9 8 9 Planowanie przestrzenne w okresie powojennym wi¹za³o siê oecioele z wytycznymi gospodarki centralnie sterowanej. Pocz¹tkowo priorytetem rz¹du by³a szybka odbudowa miasta ze zniszczeñ wojennych i industrializacja kraju. Nowe zasady planowania przestrzennego ­ scentralizowanego i zdecydowanie preferuj¹cego interes pañstwa kosztem interesu obywateli ­ ustanawia³ dekret z 2.04.1946 r. o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju. Przepisy prawne umo¿liwia³y ³atwe przeprowadzanie wyw³aszczeñ i dowolne dysponowanie gruntem, co dawa³o miastom mo¿liwooeæ zapewnienia dowolnych rezerw terenów pod nowe budownictwo przemys³owe i mieszkaniowe. Zapocz¹tkowa³o to proces bardzo intensywnego rozrostu przestrzennego miast. Program Planu Zagospodarowania Miasta. 1948 Decyzje planistyczne podjête w Lublinie w 20-leciu miêdzywojennym by³y generalnie kontynuowane po II wojnie oewiatowej. Pierwsz¹ wówczas prób¹ ujêcia rozwoju przestrzennego Lublina w ramy planu by³ opracowany w 1948 r. Program Planu Zagospodarowania Miasta (Gawarecki, Gawdzik 1964). Mia³ on bardzo istotne znaczenie dla przysz³ego rozwoju przemys³u, o czym oewiadczy decyzja o lokalizacji sztandarowego zak³adu powojennego Lublina ­ Fabryki Samochodów Ciê¿arowych (FSC) na Tatarach. Czy by³a to kontynuacja miêdzywojennych za³o¿eñ planistycznych, czy tylko wykorzystanie istniej¹cego ju¿ hangaru montowni samochodów, nale¿¹cego do przedwojennej firmy Lilpop, Rau, Loewenstein ­ trudno dzioe dociec, niemniej decyzja ta zawa¿y³a na dalszym rozwoju dzielnicy przemys³owej na terenach prawobrze¿nych Lublina. Rozwiniêciem miêdzywojennej idei zajêcia dolin rzecznych pod tereny rekreacji by³o utworzenie Parku Ludowego w dnie doliny Bystrzycy. Plan parku nawi¹zywa³ do uk³adu ogrodów Wersalu. Lublin. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego. 1954 Plan z 1948 r. mia³ charakter tymczasowy, dlatego w³adze miejskie przyst¹pi³y do opracowywania w³aoeciwego Ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego. Jego projekt z 1954 r. nie zosta³ wprawdzie zatwierdzony przez Prezydium Rz¹du (Kisielewicz 1959), ale wdro¿ono kilka jego postulatów. W nawi¹zaniu do planowanej lokalizacji nowego oeródmieoecia dla dzielnicy przemys³owej na Tatarach, po³o¿onego na ³¹kach wokó³ Wzgórza Zamkowego (w miejscu zniszczonej w 1943 r. przez Niemców ¿ydowskiej dzielnicy Podzamcze), zaprojektowano w³¹czenie pobliskich terenów przedmieoecia Kalino- Ryc. 1. Ogólny plan zabudowania m. Lublina 1932 ród³o: Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin Ryc. 2. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina 1959. Plan kierunkowy ród³o: Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin Ryc. 3. Lubelski Zespó³ Miejski. Plan zagospodarowania przestrzennego. 1986 ród³o: Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin Ryc. 4. Struktura funkcjonalno-przestrzenna Lublina w 2005 r. ród³o: Kociuba 2005 Ryc. 5. Miasto Lublin. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Plansza koordynacyjna. ród³o: Wydzia³ Planowania UM Lublin wszczyzna do obszaru wyznaczonego pod budowê nowej dzielnicy mieszkaniowej. Zaplanowano równie¿ budowê dzielnicy przemys³owo-sk³adowej na terenach przy³¹czonej do Lublina w 1954 r. gromady Wrotków. Potrzeby gospodarki miasta, a zw³aszcza koniecznooeæ zarezerwowania terenów pod przemys³ i mieszkalnictwo, spowodowa³y kolejne, ponaddwukrotne rozszerzenie granic administracyjnych Lublina (z 43,7 km2 w 1954 r. do 93,2 km2 w 1959 r.). Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1959 Bardzo istotn¹ rolê w kszta³towaniu przysz³ej struktury przestrzennej i funkcjonalnej miasta w nowych granicach administracyjnych mia³o sporz¹dzenie Ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego m. Lublina, który ostatecznie zosta³ zatwierdzony przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów w 1959 r.4 (Gawarecki, Gawdzik 1964). Rozwi¹zania przestrzenne planu mia³y ukszta³towaæ docelowo w okresie kierunkowym (1956­1965) równomiernie rozwiniêty uk³ad koncentryczny (ryc. 2). Plan przewidywa³ uzyskanie prawid³owego uk³adu przestrzennego miasta w nawi¹zaniu do stanu istniej¹cego, tj. drog¹ stopniowego dobudowywania nowych elementów, przy czym kierowano siê ide¹ wydzielenia odrêbnych miejsc zamieszkania, pracy i wypoczynku oraz komunikacji ³¹cz¹cej te trzy elementy (w nawi¹zaniu do Karty Ateñskiej z 1933 r.). Jednym z g³ównych celów planu by³o porz¹dkowanie struktury przestrzennej miasta, polegaj¹ce na wyprowadzeniu zak³adów uci¹¿liwych z zabudowy mieszkaniowo-us³ugowej na tereny przemys³owo-sk³adowe. Du¿y nacisk po³o¿ono te¿ na przestrzeganie w projektach zgodnooeci zagospodarowania terenu z warunkami fizjograficznymi, zw³aszcza ukszta³towaniem powierzchni. Ze wzglêdu na lokalizacje dotychczasowych zak³adów przemys³owych (g³ównie FSC) miejsca pracy zosta³y zaprojektowane w pó³nocno-wschodniej czêoeci miasta, daj¹cej najkorzystniejsze warunki do rozbudowy przemys³u uci¹¿liwego. Dla zak³adów o oeredniej uci¹¿liwooeci oraz zaplecza technicznego budownictwa przeznaczono rolnicze tereny Wrotkowa. Pod lokalizacjê mniejszych zak³adów przewidziano tereny u wylotu szosy na Lubartów (Bursaki i Bazylianówka) oraz na Kraoenik (Helenów) (ryc. 2); docelowo na te tereny mia³y siê przenosiæ zak³ady funkcjonuj¹ce na obszarach zabudowy mieszkaniowej Lublina lewobrze¿nego. 4 O wysokiej wartooeci merytorycznej opracowania oewiadczy I nagroda, któr¹ Komitet do Spraw Urbanistyki i Architektury dzia³aj¹cy przy Radzie Ministrów przyzna³ Pracowni Urbanistycznej miasta Lublina. Uwzglêdniaj¹c relacje miejsc pracy i zamieszkania, pod budownictwo mieszkaniowe wielorodzinne (g³ównie spó³dzielcze) przeznaczono tereny po³o¿one na Rurach, KalinowszczyYnie, Tatarach i Czechowie. Pod budownictwo jednorodzinne przewidziano tereny zlokalizowane g³ównie na peryferiach, przy drogach wylotowych z miasta (Wêglin, Konstantynów, S³awinek, S³awin). Zaplanowano te¿ dalsz¹ rozbudowê dzielnic powsta³ych w okresie miêdzywojennym (Dziesi¹ta, Nowy Kooeminek i Ponikwoda) (ryc. 2). Plan przyj¹³ podzia³ miasta na dziewiêæ dzielnic5, z których osiem: Tatary, Dziesi¹ta, Kooeminek, Wrotków, Rury, Wieniawa, Czechów i Kalinowszczyzna odci¹¿yæ mia³o zabudowê w OEródmieoeciu. Plan zak³ada³ pozostawienie OEródmieoecia na dotychczasowym obszarze. Mia³o zostaæ jedynie zmodernizowane i w przysz³ooeci spe³niaæ rolê g³ównego centrum administracyjnego i us³ugowego w skali ogólnomiejskiej. Ka¿da z dzielnic satelitarnych OEródmieoecia w przysz³ooeci mia³a zostaæ wyposa¿ona we w³asne centra us³ugowe. Tereny pod ich budowê zarezerwowano w planach nowych dzielnic mieszkaniowych ­ Rur, Kalinowszczyzny i Czechowa. Nowe centra us³ugowe planowano równie¿ wprowadziæ do starych dzielnic mieszkaniowych (np. Dziesi¹tej). Wszystkie dzielnice planowano wyposa¿yæ w ooerodki sportu i rekreacji oraz zespo³y terenów zielonych, które mia³y zaj¹æ g³ównie dna suchych dolin i w¹wozów na terenie P³askowy¿u Na³êczowskiego oraz dna dolin rzecznych. Zaplanowano równie¿ budowê zbiornika retencyjnego na rzece Bystrzycy w Zemborzycach (ryc. 2). Rozwój dzielnic, maj¹cych skupiaæ docelowo 25­50 tys., mia³ spowodowaæ zmianê uk³adu przestrzennego miasta w okresie perspektywicznym ­ do 1980 r. ­ z koncentrycznego na policentryczny. Zaprojektowano po³¹czenie wszystkich dzielnic trasami szybkiego ruchu: W-Z (Warszawa­Zamooeæ) przebiegaj¹c¹ wzd³u¿ doliny Czechówki i N-S wzd³u¿ ulicy G³êbokiej, Al. OEwierczewskiego (Pi³sudskiego) w stronê dworca PKP i Wrotkowa oraz tzw. Trasy Zielonej maj¹cej przebiegaæ wzd³u¿ doliny Bystrzycy (ryc. 2). Drogi przelotowe mia³y byæ kierowane po obrze¿ach dzielnic i nie pokrywaæ siê z arteriami miejskimi. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1969 Od 1960 r. rozpoczê³y siê prace nad koncepcj¹ kolejnego planu zagospodarowania przestrzennego Lublina, co by³o spowodowane koniecznooeci¹ do5 Podzia³ na dzielnice przeprowadzono g³ównie w oparciu o rzeYbê terenu i sieæ rzeczn¹. Granice stanowi³y naturalne obni¿enia terenu oraz rzeki; z elementów antropogenicznych nale¿y wymieniæ planowane najwiêksze arterie komunikacyjne. stosowania ustaleñ planu do nowych uregulowañ prawnych zgodnych z ustaw¹ o planowaniu przestrzennym, uchwalon¹ przez Sejm 31.01.1961 r. (zastêpuj¹c¹ dekret z 1946 r.). Nowy Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina zosta³ przyjêty uchwa³¹ przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w 1969 r. i obejmowa³ lata 1966­1985. By³ on kontynuacj¹ i rozwiniêciem planu z 1959 r. (Miejscowy plan..., 1969, Ogólny plan..., 1969). Teren Lublina podzielono na obszary o dominuj¹cych funkcjach i wprowadzono ograniczenia dotycz¹ce lokalizowania tam wszelkich innych funkcji. OEródmieoecie nadal mia³o generowaæ us³ugi. Jako dzielnice przemys³owo-sk³adowe zakwalifikowano Tatary, Wrotków, a jako rejony: Helenów i Bursaki. Przewidywano dominacjê budownictwa wielorodzinnego. G³ównymi dzielnicami zamieszkania mia³y byæ: Rury, Wieniawa, Czechów, Kalinowszczyzna, Kooeminek i Dziesi¹ta, a rejonami planistycznymi ­ Wêglin, Felin, Tatary i Wrotków. Aby zrównowa¿yæ bilans miejsc pracy i zamieszkania, przewidywano budowê nowych osiedli na Felinie (obecnie os. Jagielloñskie) ­ dla Majdanu Tatarskiego i Zadêbia oraz na Wrotkowie (os. Na³kowskich). Dla budownictwa jednorodzinnego wyznaczono jedynie tereny S³awina, Wêglina, Konstantynowa oraz Majdanu Tatarskiego. Plan ustala³ równie¿ rozmieszczenie wy¿szych uczelni na terenie miasta, wskazuj¹c tereny pod rozbudowê: dla Uniwersytetu Marii Curie-Sk³odowskiej ­ na zachód z mo¿liwooeci¹ przejêcia czêoeci Obozu Zachodniego, dla Akademii Rolniczej (Uniwersytet Przyrodniczy) ­ na Felinie, dla Akademii Medycznej (Uniwersytet Medyczny) ­ na LemszczyYnie, dla Wy¿szej Szko³y In¿ynierskiej (Politechnika Lubelska) ­ w rejonie ul. Nadbystrzyckiej. Przewidywano rozbudowê po³¹czeñ drogowych w uk³adzie promienistym (dzielnica ­ centrum ogólnomiejskie) oraz planowano budowê obwodnicy miejskiej, maj¹cej u³atwiæ po³¹czenia miêdzydzielnicowe w relacji miejsca pracy ­ miejsca zamieszkania. Podjêto te¿ ostateczn¹ decyzjê o lokalizacji stacji rozrz¹dowej na terenie Tatar6 (w s¹siedztwie FSC). Zaplanowano równie¿ budowê kluczowych dla miasta urz¹dzeñ infrastruktury technicznej: ujêcia wody w Prawiednikach, oczyszczalni oecieków w Hajdowie, elektrociep³owni na Wrotkowie. Jako g³ówne miejsca wypoczynku zaplanowano: zespó³ Stary Gaj ­ Zemborzyce (z planowanym zalewem), zespó³ S³awinek ­ Czechów oraz obiekty rekreacyjne w dolinie Bystrzycy. Plan przewidywa³ w³¹czenie w obrêb miasta 6 Odby³o siê to po kilkuletnim sporze z DOKP, która forsowa³a lokalizacjê stacji rozrz¹dowej na terenie Wrotkowa i Zemborzyc, co praktycznie eliminowa³o budowê sztucznego zbiornika wodnego w Zemborzycach. terenów projektowanego zalewu wraz z czêoeci¹ wsi Zemborzyce oraz Lasu D¹browa, co zrealizowano w 1975 r. W wyniku tego rozszerzenia granic obszar Lublina zwiêkszy³ siê do 118,4 km2. Lubelski Zespó³ Miejski. Plan zagospodarowania przestrzennego. 1986 Pracê nad kolejnym planem rozpoczêto w trybie znowelizowanej ustawy o planowaniu przestrzennym z 1961 r. (na mocy uchwa³y nr 148 Rady Ministrów z 9.07.1976 r.). Opracowanie wykonano dla Lubelskiego Zespo³u Miejskiego (LZM) ­ zespo³u jednostek osadniczych typu II ­ obejmuj¹cego Lublin, OEwidnik i piêæ s¹siednich gmin. Wynika³o to z planów po³¹czenia Lublina i OEwidnika w jeden organizm miejski, którego zapleczem mia³y byæ s¹siednie gminy. Plan obejmowa³ okres 1980/1981­2000. W trakcie prac nad planem nast¹pi³a zmiana uwarunkowañ formalnoprawnych ­ w ¿ycie wesz³a ustawa o planowaniu przestrzennym z 12.07.1984 r., wprowadzaj¹ca nowy rodzaj planów ­ plany obszarów funkcjonalnych. Prace nad planem kontynuowano w zakresie sporz¹dzenia d³ugookresowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru funkcjonalnego zespo³u miast Lublin­OEwidnik. Plan zatwierdzono Uchwa³¹ Miejskiej Rady Narodowej w1986 r. (D³ugookresowy plan..., 1986/1987) (zmiany planu zosta³y zatwierdzone w 1993 r.). Przyjêto model rozwojowy koncentryczno-pasmowy, który zosta³ zdeterminowany naturalnymi jednostkami przyrodniczo-przestrzennymi, stanowi¹cymi pasma rozwojowe: zachodnie (Rury-Czuby, Konopnica), pó³nocne (Kalinowszczyzna, Rudnik, Jakubowice), wschodnie (Kooeminek, Felin, OEwidnik) i po³udniowe (Dziesi¹ta, D¹browa, Dominów). Obszarowi OEródmieoecia integruj¹cemu przestrzennie ca³ooeæ uk³adu przypisano funkcje centralne (ryc. 3). W planie tym wiêkszy nacisk po³o¿ono na aspekty ochrony walorów przyrodniczych (m.in. zosta³ wprowadzony zakaz lokalizacji na terenie miasta inwestycji uci¹¿liwych dla oerodowiska, a tak¿e wodoch³onnych i terenoch³onnych) i kulturowych miasta. Za³o¿enia planu potwierdzi³y, ¿e ,,wiod¹cymi funkcjami obszaru powinny pozostaæ: nauka i szkolnictwo wy¿sze, wyspecjalizowany przemys³ dostosowany do lokalnych warunków, administracja i us³ugi regionalne i ponadregionalne oraz turystyka". Plan przewidywa³ korektê granic Lublina w celu ,,prawid³owego rozwoju miasta", co nast¹pi³o w 1989 r. Od tego czasu powierzchnia Lublina wynosi 147,5 km2. Przestrzenno-funkcjonalne efekty realizacji planów z lat 1948­1986 W wyniku realizacji planów z lat 1948­1986 rozbudowie uleg³y dzielnice przemys³owe. W uk³adzie funkcjonalno-przestrzennym Lublina powsta³y dwa du¿e monofunkcyjne kompleksy zabudowy przemys³owej, których kierunek rozbudowy wyznacza³ przebieg linii i bocznic kolejowych (Tatary i Wrotków), a tak¿e dwa mniejsze skupiska zak³adów przemys³owych ma³o uci¹¿liwych, zlokalizowanych przy trasach wylotowych z Lublina na pó³noc (Bursaki) i zachód (Helenów). Nowe dzielnice mieszkaniowe ­ LSM, Kalinowszczyzna, Czechów, Czuby ­ zajê³y bogato urzeYbiony obszar P³askowy¿u Na³êczowskiego. W wielu realizacjach umiejêtnie wykorzystano walory oerodowiskowe, zw³aszcza urozmaicon¹ rzeYbê terenu ­ wprowadzaj¹c strefowanie zabudowy, grupowanie budynków niskich i wysokich. Centra wierzchowin zajê³y obiekty us³ugowe i place zabaw dla dzieci wraz z terenami zielonymi. Sieæ ulic poprowadzono w nawi¹zaniu do form terenu ­ wzd³u¿ krawêdzi wierzchowiny lub dnami suchych dolin i w¹wozów, które stanowi¹ te¿ naturalne granice pomiêdzy osiedlami. Na wyró¿nienie zas³uguje zw³aszcza osiedle im. J. S³owackiego, zrealizowane w po³owie lat 60. XX w. przez LSM wed³ug projektu arch. O. Hansena, w którym zastosowano Linearny System Ci¹g³y z zachowaniem tzw. formy otwartej, nawi¹zuj¹cy do idei miasta linearnego7. Doliny rzeczne planowo zagospodarowano g³ównie pod zieleñ i rekreacjê, ich dnami poprowadzono te¿ g³ówne arterie komunikacyjne (trasa W-Z w dnie doliny Czechówki), a w dolinie Bystrzycy spiêtrzono najwiêkszy sztuczny zbiornik Lublina ­ Zalew Zemborzycki (282 ha powierzchni). Powojenne prace planistyczne, prowadzone w nawi¹zaniu do kierunków wytyczonych ju¿ w okresie miêdzywojennym, doprowadzi³y, jak ju¿ napisano, do bardzo czytelnego podzia³u Lublina na lewobrze¿ny z przewag¹ mieszkalnictwa i us³ug, prawobrze¿ny ­ z przewag¹ terenów przemys³owych i towarzysz¹cego im budownictwa mieszkaniowego oraz rozdzielaj¹c¹ te dwie czêoeci miasta szerok¹ dolin¹ Bystrzycy, wykorzystywan¹ g³ównie pod zieleñ i rekreacjê (Kociuba 2005; ryc. 4). OKRES TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W okresie transformacji ustrojowej pojawi³y siê nowe czynniki i uwarunkowania rozwoju przestrzennego i funkcjonalnego miast. Decentralizacja 7 Projekt ten zosta³ uznany za najlepsz¹ realizacjê wielorodzinnego budownictwa mieszkaniowego w 30-leciu Polski Ludowej. ¿ycia pañstwowego i wprowadzenie podzia³u administracji publicznej na rz¹dow¹ i samorz¹dow¹, przejoecie na tory gospodarki rynkowej i zwi¹zane z tym ró¿norakie zmiany w sferze spo³ecznej (pojawienie siê bezrobocia, masowe zwolnienia) i gospodarczej (za³amanie siê terenoch³onnego przemys³u, prywatyzacja, mo¿liwooeæ prowadzenia w³asnej dzia³alnooeci gospodarczej, wejoecie na rynek firm zagranicznych, powszechna dostêpnooeæ nowych instrumentów finansowych), a tak¿e towarzysz¹ce im zmiany w technologii budownictwa oraz wzrastaj¹ca rola prywatnych inwestorów, wp³ywa³y zasadniczo na sposób zagospodarowania oraz kierunki przemian przestrzennych i funkcjonalnych na terenach miast polskich. Zmiana ustroju pañstwowego spowodowa³a równie¿ odejoecie od scentralizowanego planowania przestrzennego. W myoel przepisów nowej ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym z 7.07.1994 r. podstaw¹ systemu organizacyjnego planowania sta³y siê gmina/miasto (podobnie jak w okresie miêdzywojennym) ­ ustalaj¹ce w ramach swoich zadañ w³asnych przeznaczenie i sposób zagospodarowania terenu (w swych dzia³aniach ograniczone jedynie przez przepisy prawa). Zerwano z praktyk¹ obligatoryjnooeci sporz¹dzania planów zagospodarowania przestrzennego, a samo planowanie sta³o siê d³ugotrwa³ym procesem negocjacji i konsultacji na linii pañstwo­gmina­obywatel (Niewiadomski 2003). Obecnie polityka i gospodarka przestrzenna realizowane s¹ przez gminy/miasta za pomoc¹: opracowywanych obligatoryjnie dokumentów kierownictwa wewnêtrznego, tj. studiów uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego z jednej strony, a z drugiej ­ aktów prawa miejscowego, czyli miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, których opracowanie jest w wiêkszooeci przypadków nieobowi¹zkowe i pozostaje w gestii samorz¹du. Sytuacja ta sprawia, ¿e polski system planowania przestrzennego zak³ada i uwzglêdnia pewnego rodzaju dualizm procedur planistycznych. Brak jest planu ogólnego, a zatem generalnej koncepcji (modelu) uk³adu funkcjonalno-przestrzennego gminy/miasta, czego nie zast¹pi ,,studium" ­ dokument bez mocy prawnej (Parysek 2007). Ponadto w przypadku, gdy wiêksza czêoeæ terenów miast nie posiada uchwalonych planów miejscowych, du¿a czeoeæ inwestycji realizowana jest w oparciu o wydawane doraYnie decyzje o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Prostota, a przez to powszechnooeæ tej procedury sprawiaj¹, ¿e choæ zapisy obecnej Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27.03.2003 r. wymieniaj¹ woeród zagadnieñ ,,wymagaj¹cych bezwzglêdnego uwzglêdnienia w planowaniu": kszta³towanie ³adu przestrzennego, ochronê walorów dziedzictwa naturalnego i kulturowego, ochronê zdrowia i bezpie- czeñstwa oraz potrzeby interesu publicznego, to planowanie w zasadzie nie s³u¿y, chocia¿ w swej idei powinno, w³aoeciwemu kszta³towaniu przestrzeni miast polskich. Realizacja inwestycji na terenach nieposiadaj¹cych uchwalonego planu miejscowego, odbywaj¹ca siê na podstawie decyzji administracyjnych sporz¹dzanych na indywidualny wniosek inwestora, niejednokrotnie prowadzi do chaosu w zagospodarowaniu przestrzennym. Jest to szczególnie widoczne w centrach miast. Przyk³adem mo¿e byæ tutaj Lublin. W wyniku procesów towarzysz¹cych transformacji w ci¹gu ostatnich dwudziestu lat na obszarze miasta nast¹pi³a szybka sukcesja us³ug na tereny poprzemys³owe oraz sukcesja budownictwa mieszkaniowego na tereny rolnicze. Zmiany te powinny przebiegaæ w nawi¹zaniu do opracowañ planistycznych. Studium uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Lublin (1999) zosta³o zatwierdzone do realizacji uchwa³¹ Rady Miejskiej w 2000 r. W podjêtych po uchwaleniu Studium pracach nad opracowaniem planów miejscowych skoncentrowano siê w pierwszej kolejnooeci na obszarach peryferyjnych ­ w latach 2002­2005 zatwierdzono plany miejscowe dla piêciu rejonów planistycznych: Zachód (Konstantynów, Lipniak, Szerokie, Zimne Do³y, Wola S³awiñska), LSM-Czuby i Wschód (Rudnik8-Ponikwoda) (2002) oraz Zadêbie-Felin i Czechów-Bursaki (2005) (ryc. 5). W konsekwencji tego do dnia dzisiejszego pozostaje bez planu najwa¿niejsza strategicznie czêoeæ Lublina ­ OEródmieoecie, co powoduje, ¿e na obszarze tym od kilku lat narasta chaos urbanistyczny i architektoniczny (m.in. okolice Al. Tysi¹clecia), a zamiast nowoczesnej przestrzeni publicznej na Podzamczu funkcjonuje nadal bazarek w fizjonomii swej oddaj¹cy klimat ,,dzikiego" targowiska pocz¹tków lat 90. XX w. Wynikaj¹ca z przepisów prawa mo¿liwooeæ prowadzenia negocjacji w sprawie zmian w planie miejscowym sprawia, ¿e w rejonie Czechowa dotychczas nie rozwi¹zana zosta³a sprawa terenów rekreacyjnych na Górkach Czechowskich (dawny poligon). W wyniku prowadzonych od kilku lat pertraktacji dotycz¹cych zmian w planie miejscowym miêdzy w³aoecicielem terenu spó³k¹ Echo-Investment, która chcia³aby wybudowaæ tu hipermarket, a w³adzami Lublina, które nie chc¹ siê na to zgodziæ, zamiast planowanych tu nowoczesnych obiektów sportowych i parku wci¹¿ mamy ugór nielegalnie wykorzystywany przez lubelskich pasjonatów motokrosu. Jest to szczególnie uci¹¿liwe dla mieszkañców pobliskiego osiedla Botanik ­ jednego z najszybciej zagospodarowywanych pod budownictwo wielorodzinne obszarów Lublina. 8 W zwi¹zku z nieprawid³owooeciami przy pracach nad planem Rudnika obecnie trwa procedura zmiany planu tego rejonu. Pozytywnym przyk³adem w³aoeciwego kszta³towania przestrzeni Lublina jest utworzenie podstrefy Specjalnej Strefy Ekonomicznej EURO-PARK Mielec na terenie Felina. Poniewa¿ podstrefa stanowi kontynuacjê zabudowy dzielnicy przemys³owej Tatary w kierunku po³udniowo-wschodnim, nie wprowadza siê do przestrzeni miasta kolejnego skupiska zabudowy przemys³owej, a jedynie powiêksza istniej¹cy ju¿ monofunkcyjny obszar. PODSUMOWANIE Wspó³czesny uk³ad przestrzenny i funkcjonalny Lublina jest wypadkow¹ przemian uk³adów historycznych. Rozmieszczenie terenów pe³ni¹cych okreoelone funkcje (m.in. zabudowy mieszkaniowej, produkcyjnej, us³ugowej) uzale¿nione by³o w du¿ej mierze od zmieniaj¹cych siê w czasie czynników gospodarczych, politycznych i spo³ecznych warunkuj¹cych rozwój miasta, ale te¿ od uwarunkowañ przyrodniczych. Kszta³towanie siê wspó³czesnej struktury przestrzennej Lublina by³o oecioele powi¹zane z historycznym rozwojem miasta lokowanego w obrêbie P³askowy¿u Na³êczowskiego ­ obszaru z du¿ym zró¿nicowaniem rzeYby terenu, dobrymi glebami i korzystnymi dla rozwoju osadnictwa warunkami mikroklimatycznymi. Przy³¹czenie do Lublina w I po³owie XX w. dzielnic przemys³owo-mieszkaniowych po³o¿onych na P³askowy¿u £uszczowskim, powsta³ych w wyniku ¿ywio³owej urbanizacji terenów w s¹siedztwie linii Kolei Nadwioelañskiej, wymaga³o opracowania nowej koncepcji rozwoju miasta. W pracach planistycznych okresu miêdzywojennego nawi¹zano do kszta³tuj¹cych siê przez wieki funkcji poszczególnych terenów. Wprowadzono podzia³ Lublina na lewobrze¿ny z przewag¹ mieszkalnictwa i us³ug oraz prawobrze¿ny z dominacj¹ przemys³u i towarzysz¹cego mu budownictwa mieszkaniowego ze spójnym uk³adem komunikacyjnym oraz wykorzystaniem dolin rzek pod zieleñ i rekreacjê, co by³o zgodne z zapisem Karty Ateñskiej z 1933 r. Powojenna rozbudowa miasta nastêpowa³a zgodnie z planami zagospodarowania przestrzennego, które kontynuowa³y zasadniczo koncepcje przyjête w okresie miêdzywojennym. Miejsca zamieszkania wydzielano g³ównie na terenach rolniczych, o urozmaiconej rzeYbie, le¿¹cych na zachodzie i pó³nocy miasta (tereny, na których miasto rozbudowywa³o siê od czasów oeredniowiecza). Uk³ad przestrzenny osiedli mieszkaniowych na Rurach i Czechowie dostosowywano do oeredniowiecznych i nowo¿ytnych podzia³ów w³asnooeciowych w ramach wielkich gospodarstw folwarcznych. Kierunki rozbudowy by³y te¿ determinowane rzeYb¹ terenu, a przede wszystkim wystêpowaniem rozleg³ych suchych dolin, które niejednokrotnie by³y dawnymi granicami w³asnooeci ziemskich. Przy planowaniu nowych dzielnic mieszkaniowych (szczególnie LSM, Kalinowszczyzny i Czubów) generalnie starano siê wkomponowaæ zabudowê w otaczaj¹ce je oerodowisko, a urozmaicon¹ rzeYbê terenu umiejêtnie wykorzystaæ do tworzenia specyficznych i niepowtarzalnych uk³adów urbanistycznych. Osiedla mieszkaniowe i tereny us³ugowe zajê³y rozcz³onkowane wierzchowiny. Granice pomiêdzy osiedlami wyznacza³y dna suchych dolin, pe³ni¹ce najczêoeciej funkcje rekreacyjne. Miejsca pracy, a tym samym tereny pod rozbudowê przemys³u, wyznaczono we wschodniej i po³udniowej czêoeci miasta, jako kontynuacjê dzielnicy przemys³owej rozwijaj¹cej siê tu od II po³owy XIX w. Po wojnie na tym terenie powsta³y dwa rozleg³e kompleksy zabudowy: przemys³owej na Tatarach i Zadêbiu o przebiegu wschód-zachód i przemys³owo-sk³adowej na Wrotkowie ­ rozbudowuj¹cy siê w kierunku po³udniowym. Osiami ich rozwoju by³y linie i bocznice kolejowe. W s¹siedztwie zak³adów przemys³owych powsta³y nowe dzielnice mieszkaniowe (Bronowice, Majdan Tatarski) oraz kontynuowano rozbudowê dzielnic powsta³ych w okresie miêdzywojennym (Dziesi¹ta, Nowy Kooeminek). Oddziela³y one tereny przemys³owe Tatar i Zadêbia od przemys³owo-sk³adowych Wrotkowa, w którego s¹siedztwie wzniesiono nowe osiedle mieszkaniowe im. W. Z. Na³kowskich. Miejsca wypoczynku zaplanowano w dolinach rzek, a przede wszystkim w szerokiej dolinie Bystrzycy, przep³ywaj¹cej przez oerodek miasta (podkreoela³o to dodatkowo podzia³ Lublina na czêoeæ lewobrze¿n¹ ­ mieszkaniow¹ i prawobrze¿n¹ ­ przemys³ow¹). Lublin stanowi doskona³y przyk³ad miasta, którego wspó³czesna struktura funkcjonalno-przestrzenna jest oecioele powi¹zana nie tylko z historycznym procesem rozwojowym, ale równie¿ ze zró¿nicowaniem fizjograficznym poszczególnych terenów miejskich, uwzglêdnianym i podkreoelanym we wszystkich planach zagospodarowania przestrzennego. Konsekwentne realizacje planów zagospodarowania przestrzennego doprowadzi³y do znacz¹cego ,,uporz¹dkowania" przestrzeni Lublina. Poszczególne tereny pe³ni¹ce dane funkcje (np. mieszkaniow¹, przemys³ow¹, kulturaln¹, rekreacyjn¹) zosta³y zgrupowane w wiêksze kompleksy zabudowy, przez co tworz¹ w przestrzeni miasta czytelny uk³ad (ryc. 4). L I T E R AT U R A Dekret z dnia 2 kwietnia 1946 r. o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju. Dz.U. 1946 nr 16, poz. 109. D³ugookresowy plan zagospodarowania przestrzennego obszaru funkcjonalnego zespo³u miast Lublin-OEwidnik. Miasto Lublin. Opis planu t. 1 1986/1987, Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin. G a w a r e c k i H., G a w d z i k Cz., 1964: Lublin. Krajobraz i architektura. Arkady, Warszawa. K i s i e l e w i c z M., 1959: Rozwój Lublina w okresie piêtnastolecia. RL t. 2, Lublin; 221­227. K o c h W., 1996: Style w architekturze. Arcydzie³a budownictwa europejskiego od antyku po czasy wspó³czesne. OEwiat Ksi¹¿ki, Warszawa. K o c i u b a D., 2005: Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne uwarunkowania rozwoju struktury funkcjonalno-przestrzennej Lublina, mps. pracy doktorskiej, Biblioteka G³ówna UMCS, Lublin. K o c i u b a D., 2007: Rozwój funkcjonalny i przestrzenny Lublina w oewietle materia³ów kartograficznych i ikonograficznych, [w:] M. Harasimiuk, D. Kociuba, P. Dymmel (red.) Plany i widoki Lublina. XVII­XXI wiek. Oddzia³ Miejski PTTK, Lublin; 14­31. K o c i u b a D., 2009: Naturalne uwarunkowania rozwoju przedlokacyjnego Lublina. Archeologia Polski, 54, 1; 39­68. Leipzig Charter on Sustainable European Cities, Leipzig, 24 May 2007. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego miasta Lublina. Tekst planu 1969. Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin. New Charter of Athens 2003. The European Council of Town Planners' Vision for Cities in the 21st century, Lisbon, 20 November 2003. N i e w i a d o m s k i Z., 2003: Planowanie przestrzenne. Zarys systemu. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa. Nowa Karta Ateñska. Zasady planowania miast przyjête przez Europejsk¹ Radê Urbanistów. Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Urbanistów Polskich, numer specjalny. Warszawa, IX 1998. P a r y s e k J. J., 2007: Wprowadzenie do gospodarki przestrzennej. Wybrane aspekty praktyczne. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznañ. Rozporz¹dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowie osiedli, Dz. U. R. P. 1928 Nr. 23, poz. 202 z póYn. zm. Studium uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Lublina. Diagnoza stanu miasta 1997­1999. Zarz¹d Miasta Lublin. Urz¹d Miejski w Lublinie, Lublin, 1999. Szkic regulacyjny miasta Lublina. 1925. Lublin. T o ³ w i ñ s k i T., 1947: Urbanistyka. Tom I: Budowa miasta w przesz³ooeci. Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy, Warszawa. Uchwa³a nr 148 Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1976 r. w sprawie zasad i trybu sporz¹dzania, uzgadniania i zatwierdzania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, M.P. nr 31, poz. 135. Ustawa z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym, Dz. U. 1961 nr 7, poz. 47. Ustawa z dn. 12 lipca 1984 r. o planowaniu przestrzennym, Dz. U. 1984 nr 35 poz. 185. Ustawa z dn. 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym, Dz. U. 1994, nr 89, poz. 415. Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym; Dz. U. 2003 nr 80, poz.717. Spis planów udostêpnionych przez WP UM Lublin: Lubelski Zespó³ Miejski. Plan zagospodarowania przestrzennego. 1986. Miasto Lublin. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Plansza koordynacyjna. Ogólny plan zabudowania miasta Lublina. 1932. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1959. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1969. SUMMARY In the Middle Ages the planned management of the city of Lublin area was started. From the location in 1317 to the 18th c. Lublin developed on the left side of the Bystrzyca River in the vicinity of the Na³êczów Upland escarpment zone, the region with diversified surface features. Except the area within the walls with a regular scheme further urban development was spontaneous and the buildings were adapted to trade routes, surface features and borders of real estates. In the 19th c. on the Bystrzyca's right bank the impetuous urbanization processes connected with industrialization areas nearby the Nadwioelañska Railway were stared. In 1916 the right-bank area was incorporating within the Lublin administrative borders. The necessary condition of balanced Lublin's development was formulating a new planning conception. Consistent realization of the spatial development plans resulted in a very clearl partition of the Lublin territory. Housing and service area dominated on the left bank of the river and housing areas accompanied by the prevailing production area ­ on the rightbank. The Bystrzyca River valley, dissecting these two parts of the city, to green and recreation area, was developed. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Geographia, Geologia, Mineralogia et Petrographia de Gruyter

The role of spatial planning in the development of the city of Lublin

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/the-role-of-spatial-planning-in-the-development-of-the-city-of-lublin-5GBUIe500X
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0137-1983
eISSN
2083-3601
DOI
10.2478/v10066-010-0026-0
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10066-010-0026-0 Od po³owy XIX w. rozpoczê³a siê ¿ywio³owa industrializacja terenów po³o¿onych w s¹siedztwie linii kolejowej na przeciwleg³ym brzegu Bystrzycy. W³¹czenie tych terenów w granice Lublina w 1916 r. wymaga³o opracowania planów dalszego harmonijnego rozwoju miasta. Celem pracy jest odpowiedY na nastêpuj¹ce pytania. Czy w pracach planistycznych nawi¹zywano do kszta³tuj¹cych siê przez wieki funkcji poszczególnych terenów miejskich? Czy realizacje planów zagospodarowania przestrzennego doprowadzi³y do ,,uporz¹dkowania" struktury funkcjonalnej i przestrzennej Lublina? Czy w przestrzeni Lublina znajdujemy odzwierciedlenie oewiatowych koncepcji urbanistycznych? ROZWÓJ MYOELI PLANISTYCZNEJ Ka¿da z epok wypracowa³a swoje wizje i koncepcje planowania miast (Koch 1996). Od czasów staro¿ytnych najbardziej rozpowszechniony by³ uk³ad szachownicowy (hippodamejski) stosowany przez Greków (Priene, Pergamon, Aleksandria), przejêty i zmodyfikowany przez Rzymian w zak³adanych przez nich obozach wojskowych (castrum romanum), które da³y pocz¹tek wielu miastom europejskim (m.in. Florencja, Kolonia, Strasburg, Split). Po rozpadzie Cesarstwa Rzymskiego, w okresie wêdrówki ludów, wiêkszooeæ miast europejskich zosta³a zniszczona lub podupad³a, ograniczaj¹c swoje terytorium do dawnego centrum, które zazwyczaj otaczano nowymi murami obronnymi. Nowa organizacja prawna miast oeredniowiecznej Europy wywo³a³a koniecznooeæ unormowania zasad ich rozplanowania podczas lokacji. Wiêkszooeæ miast europejskich lokowanych w oeredniowieczu na prawie zachodnim by³a rozplanowana regularnie na planie ortogonalnym z prostok¹tn¹ siatk¹ ulic i centralnym placem ­ rynkiem, ale ich dalszy rozwój przestrzenny by³ zazwyczaj ¿ywio³owy. W czasach nowo¿ytnych pojawi³y siê koncepcje miast idealnych ­ tworz¹cych dla ich mieszkañców now¹ jakooeæ ¿ycia, nowoczeoenie ufortyfikowanych i rozplanowanych wed³ug nowych zasad. W epoce renesansu by³y to miasta-warownie wznoszone na planie geometrycznym wielobocznym lub kolistym, w uk³adach gwiaYdzistych lub ortogonalnych, a ich mury obronne zaopatrzone by³y w wysuniête bastiony (Palma Nuova, La Valetta, Zamooeæ). W epoce baroku by³y to osiedla zwi¹zane z rezydencj¹ w³adcy lub nowymi za³o¿eniami obronnymi (zespó³ pa³acowo-parkowy w Wersalu, Karlsruhe, Mannheim, Bia³ystok). Do planu miasta coraz czêoeciej wprowadzano otwarte przestrzenie publiczne, g³ównie place (plac oew. Piotra w Rzymie), i osiowe za³o¿enia urbanistyczne (Sankt Petersburg, Ooe Stanis³awowska w Warszawie). Koncepcje miast epoki ooewiecenia i pocz¹tków XIX w. wi¹za³y siê z rodz¹cymi siê nowymi ideami spo³ecznymi oraz postêpuj¹c¹ industrializacj¹. Szybkie tempo rozwoju miast i osiedli przemys³owych wykluczy³o w krótkim czasie pierwotne koncepcje planowego ich zagospodarowania, przez co tworzy³y siê obszary chaotycznej zabudowy o niskim standardzie, ulegaj¹ce coraz wiêkszemu zagêszczaniu, zw³aszcza w obszarach centralnych. Koniecznooeæ opanowania ¿ywio³owych procesów urbanizacyjnych ery przemys³owej by³a jedn¹ z przyczyn rozwoju planowania urbanistycznego, coraz czêoeciej uwzglêdniaj¹cego interesy spo³eczne. Odzwierciedleniem tych trendów by³y projekty szeregu osiedli robotniczych (ville sociale), m.in. Phalanstère Ch. Fouriera, Nowa Harmonia R. Owena, czy Familistère J. Godina. W póYniejszym okresie najbardziej znane by³y koncepcje: wprowadzania na tereny miast klinów zieleni T. Fritscha (zastosowana m.in. przy rozbudowie Wiednia), miasta-ogrodu (Garden City) E. Howarda (Letchworth i Welwyn w Anglii), miasta linearnego (Ciudad Lineal) A. Sorii y Mata (rozbudowa Madrytu) oraz miasta przemys³owego (Cite' Industrielle) T. Garniera (Lyon). W okresie miêdzywojennym znaczny wp³yw na rozplanowanie miast wywar³y modernistyczne koncepcje Le Corbusiera (Ville Contemporaine, Voisin de Paris), wprowadzaj¹ce znacz¹ce zmiany do uk³adów przestrzennych wypracowanych w poprzednich epokach. Nowe jednostki osadnicze sk³ada³y siê z zespo³u luYno rozmieszczonych wielokondygnacyjnych budynków, ³¹cz¹cych ró¿ne funkcje, otoczonych zieleni¹. W okresie tym powsta³y równie¿ koncepcje i pierwsze realizacje tzw. jednostek s¹siedzkich (neighbourhood units) (Nowy Jork). Szczegó³owe zasady planowania miast zosta³y ostatecznie ujête w Karcie Ateñskiej (1933). W latach 40. i 50. XX w. planowanie wiêkszooeci miast europejskich mia³o na celu g³ównie koordynacjê procesu ich odbudowy ze zniszczeñ wojennych, po³¹czon¹ z rekonstrukcj¹ lub przebudow¹, zw³aszcza obszarów oeródmiejskich. Istotne sta³y siê równie¿ kwestie dostosowania zabudowy do warunków terenowych oraz zagadnienia ochrony oerodowiska przyrodniczego. Znacz¹cy wp³yw na proces planowania miast wywar³a angielska koncepcja New Towns (bêd¹ca rozwiniêciem idei miast-ogrodów) oraz francuskie koncepcje tzw. grands ensambles oraz villes nouvelles (stanowi¹ce odpowiednik New Towns). Idee te mia³y na celu promowanie budowy nowych jednostek osadniczych, maj¹cych odci¹¿aæ wielkie aglomeracje miejskie. Od lat 70. XX w., w opozycji do obowi¹zuj¹cego w USA modernistycznego ,,miasta ogrodu o uk³adzie promienistym", rozwin¹³ siê postmodernistyczny nurt New Urbanizm (popularny zw³aszcza w USA i Wielkiej Brytanii), bazuj¹cy w rozwoju miast na jednostce s¹siedzkiej. Jako odrêbn¹ kategoriê zaczêto te¿ wyró¿niaæ tzw. miasto socjalistyczne, jednak¿e jak nale¿y s¹dziæ planioeci polscy okresu powojennego bazuj¹c na postanowieniach Karty Ateñskiej i nie pozostaj¹c w oderwaniu od zachodnich trendów w urbanistyce, znaleYli kompromisowe rozwi¹zanie pomiêdzy koncepcj¹ grands ensambles, a neighbourhood units oraz modernistycznymi ideami Le Corbusiera czy L. Hilberseimera. Zunifikowanie zaoe architektury wiêkszooeci obiektów, zw³aszcza mieszkaniowych, wynika³o zarówno z pobudek ideowych socjalizmu, jak i z norm narzucanych przez pañstwo w zakresie budownictwa mieszkaniowego (m.in. technologie wielkop³ytowe). Przedmiotem zainteresowania wspó³czesnego planowania, obok formy miejskiej i organizacji przestrzennej miasta, s¹ te¿ procesy spo³eczne, a tak¿e poszukiwanie strategii dla osi¹gniêcia zrównowa¿onego rozwoju miast. Wyrazem tych tendencji s¹ zapisy Nowej Karty Ateñskiej (1998) i jej aktualizacji ­ New Charter of Athens (2003) oraz Leipzig Charter (2007). ROZWÓJ URBANISTYCZNY LUBLINA DO I PO£OWY XX W. Rozwój urbanistyczny Lublina rozpocz¹³ siê we wczesnym oeredniowieczu. W okresie przedlokacyjnym w bogato urzeYbionej strefie krawêdziowej P³askowy¿u Na³êczowskiego przy ujoeciu Czechówki do Bystrzycy wykszta³ci³ siê wielofunkcyjny policentryczny zespó³ osadniczy, sk³adaj¹cy siê z kilku ooerodków, których lokalizacja dostosowana by³a do konfiguracji terenu (Kociuba 2005, 2009). Najstarszy uk³ad urbanistyczny Lublina ­ miasta lokowanego na prawie magdeburskim w 1317 r. ­ podporz¹dkowany by³ celom obronnym. Rozplanowanie miasta nawi¹zywa³o do topografii wzgórza Staromiejskiego (o kszta³cie zbli¿onym od wachlarza), na którym zosta³o ono lokowane, st¹d pozorna nieregularnooeæ uk³adu bloków urbanistycznych, poszczególnych dzia³ek, rynku i ulic. Centrum miasta stanowi³ trapezowaty rynek, z którego wychodzi³o szeoeæ ulic (w przeciwieñstwie do innych miast, gdzie z rynku wychodzi³o osiem ulic), prowadz¹cych ku bramom miejskim i wa¿niejszym budowlom. G³ówny trakt stanowi³a ul. Grodzka prowadz¹ca do bramy Grodzkiej i jej przed³u¿enie ul. Krakowska (Bramowa) wiod¹ca do bramy Krakowskiej. Ooe poprzeczn¹ stanowi³y ulice Rybna i Z³ota, które wytyczono w nawi¹zaniu do rzeYby terenu ­ wykorzystuj¹c czêoeciowo zniwelowane dno wygiêtego w ³uk w¹wozu. Pozosta³e ulice poprzeczne równie¿ by³y ³ukowatego kszta³tu. U wylotu ul. Rybnej w s¹siedztwie murów miejskich utworzono Plac Rybny. Lokacyjne miasto otoczone by³o umocnieniami obronnymi, których linia odpowiada³a przebiegowi dzisiejszych ulic Podwale­Królewska­Lubartowska­Kowalska. Uk³ad urba- nistyczny lokacyjnego miasta ostatecznie wykszta³ci³ siê w XVI w. i bez wiêkszych zmian przetrwa³ do wspó³czesnooeci (Gawarecki, Gawdzik 1964). Miasto w obrêbie murów mia³o powierzchniê oko³o 7 ha (Kociuba 2005). Rozmieszczenie terenów pe³ni¹cych okreoelone funkcje uzale¿nione by³o w du¿ej mierze od decyzji polityczno-gospodarczych. Istotn¹ rolê odegra³o tu zw³aszcza ustanowienie w Lublinie siedziby nadrzêdnych jednostek administracji oewieckiej i kooecielnej, instytucji s¹downictwa, g³ównie Trybuna³u Koronnego, a tak¿e nadanie miastu przywilejów, zw³aszcza handlowych (jarmarki, prawo sk³adu, przymusy drogowe) oraz jego korzystne po³o¿enie na skrzy¿owaniu miêdzynarodowych szlaków handlowych: ba³tycko-czarnomorskiego, ruskiego i litewsko-ma³opolskiego. Dobra koniunktura gospodarcza w XV­XVI w. wywo³a³a falê migracji, zaoe wzrost liczby ludnooeci przyspieszy³ urbanizacjê terenów miejskich. Zasadnicze znaczenie w rozwoju przestrzennym i przemianach funkcjonalnych na terenach miejskich Lublina mia³y panuj¹ce stosunki w³asnooeciowe, a tak¿e przebieg szlaków handlowych. Ma³a powierzchnia miasta w murach spowodowa³a dooeæ szybk¹ rozbudowê przedmieoeæ. Obszar zabudowy koncentrowa³ siê wokó³ miasta w murach i obejmowa³ Krakowskie Przedmieoecie ze ¯migrodem i Podwalem oraz Podzamcze z dzielnic¹ ¿ydowsk¹ i Czwartek. Uk³ad ten odzwierciedla³ rdzeñ zespo³u osadniczego oeredniowiecznego Lublina. Pozosta³e tereny charakteryzowa³a pasmowa zabudowa w pobli¿u g³ównych traktów komunikacyjno-handlowych oraz wystêpowanie odrêbnych centrów osadniczych zwi¹zanych z funkcjonowaniem jurydyk (Kalinowszczyzna, Piaski, Wieniawa). Pod koniec okresu nowo¿ytnego miasto mia³o z³o¿ony uk³ad pasmowo-koncentryczno-policentryczny. Ooerodek wêz³owy stanowi³o Stare Miasto (Kociuba 2005, 2007). W uk³adzie przestrzennym Lublina mo¿na znaleYæ kilka elementów bêd¹cych odzwierciedleniem idei renesansowych i barokowych w planowaniu miast. By³y to linie obronne wybudowane w koñcu XVI w. (druga linia szañców) i I po³owie XVII w. (trzecia linia szañców) na zachodnich krañcach Krakowskiego Przedmieoecia, nawi¹zuj¹ce w swym kszta³cie do rozpropagowanych w okresie renesansu umocnieñ z pó³kolistymi i wielobocznymi bastionami2. Realizacj¹ idei urbanistycznych baroku, inicjuj¹cych wprowadzanie do miast nowych przestrzeni publicznych, by³o utworzenie w I po³owie XVII w. przed bram¹ Krakowsk¹ placu Korce ­ nowego centralnego placu Lublina (w miejscu zasypanej fosy), na którym zbiega³y siê szlaki komunikacyjno-handlowe. Pow2 Podobne rozwi¹zania zastosowano w murach obronnych wznoszonego w II po³owie XVI w. Zamooecia, co byæ mo¿e by³o wzorem dla lubelskich budowniczych. stanie Korców mia³o ogromny wp³yw na rozwój Krakowskiego Przedmieoecia ­ najwa¿niejszej, po mieoecie wewn¹trz murów, czêoeci Lublina ­ którego g³ówna ooe urbanistyczna wykszta³ci³a siê w oparciu o przebieg nowego traktu na Kraków ­ ul. Krakowskie Przedmieoecie (Kociuba 2007). Wraz z rozwojem cywilizacyjnym na plan pierwszy woeród czynników rozwojowych miast zaczê³y siê wybijaæ industrializacja i rozwój oerodków transportu. Powodowa³o to koniecznooeæ dostosowania dróg do nowego rodzaju pojazdów ko³owych oraz inicjowa³o budowê linii kolejowych. Lublin w³¹czony zosta³ w ten nurt stosunkowo póYno, jednak¿e inwestycje drogowe i kolejowe mia³y ogromne znaczenie dla rozwoju przestrzennego miasta w XIX i I po³owie XX w. OEwiadczy o tym m.in. dynamiczna zabudowa terenów, które znalaz³y siê w pobli¿u nowych traktów (zamojskiego, lubartowskiego i warszawskiego) oraz linii Kolei Nadwioelañskiej, poprowadzonej na prawym, p³askim brzegu Bystrzycy na terenach P³askowy¿u £uszczowskiego (Kociuba 2005). ¯ywio³owa urbanizacja terenów w pobli¿u linii kolejowej doprowadzi³a do tego, ¿e w krótkim czasie powsta³y tu skupiska zak³adów przemys³owych z towarzysz¹cymi im osiedlami mieszkaniowymi. Pocz¹tkowo rozwija³y siê one w uk³adzie regularnej siatki ulic (Bronowice, dzielnica za Cukrowni¹), ale w wyniku nasilenia procesów industrializacji ich dalsza rozbudowa przebiega³a ¿ywio³owo, bez oecioele okreoelonych planów i mia³a charakter przypadkowy, przez co tworzy³y siê obszary chaotycznej zabudowy o niskim standardzie (okolice ulic Dzier¿awnej i Wapiennej, Firlejowszczyzna, Majdan Tatarski). Dzielnice przemys³owe stanowi³y opozycjê dla po³o¿onych na wysokim lewym brzegu Bystrzycy terenów miasta lokacyjnego z regularnymi uk³adami urbanistycznymi oraz rozwiniêt¹ w okresie nowo¿ytnym siatk¹ ulic z gêst¹ zabudow¹ czynszow¹ (w przewadze obrze¿n¹), monumentalnymi gmachami u¿ytecznooeci publicznej oraz dworami i pa³acami na przedmieoeciach i terenach pojurydycznych. To zró¿nicowanie podkreoela³a dodatkowo rozdzielaj¹ca je, podmok³a w owym czasie, szeroka dolina Bystrzycy (Kociuba 2005, 2007). Te obszary o ró¿norodnym charakterze zainwestowania zosta³y ostatecznie po³¹czone w jedn¹ ca³ooeæ w wyniku rozszerzenia granic miasta w 1916 r. (Kociuba 2005). Wymaga³o to od w³adz miasta stworzenia planu, wed³ug którego Lublin móg³by siê dalej harmonijnie rozwijaæ. UK£AD PRZESTRZENNY LUBLINA W OEWIETLE REALIZACJI PLANÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO OKRES MIÊDZYWOJENNY Prace nad planem regulacyjnym podjêto po zakoñczeniu I wojny oewiatowej. Ustalone ostatecznie w 1925 r. wytyczne do planu zagospodarowania miasta zak³ada³y, ¿e lewobrze¿n¹ czêoeæ Lublina mia³y stanowiæ tereny reprezentacyjne, na których znajdowaæ siê bêd¹ gmachy komunalne i administracji pañstwowej. Mia³a siê ona rozwijaæ w kierunku zachodnim. Na terenach prawobrze¿nych Lublina koncentrowaæ siê mia³y zak³ady przemys³owe. Postulowano dalsz¹ rozbudowê dzielnicy przemys³owej w s¹siedztwie linii kolejowych. Doliny rzek mia³y stanowiæ kliny zieleni ³¹cz¹ce siê z gruntami ornymi, ³¹kami i lasami. W dolinie Bystrzycy planowano urz¹dzenie terenów rekreacji i sportu (Szkic regulacyjny... 1925). Plan z za³o¿enia mia³ wiêc stanowiæ kontynuacjê historycznych trendów rozwojowych poszczególnych terenów miejskich. Ogólny plan zabudowania m. Lublina. 1932 Uzyskane wyniki konkursu oraz opracowania Biura Regulacji Miasta, dostosowane do przepisów rozporz¹dzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 16.02.1928 r. o prawie budowlanym i zabudowie osiedli, doprowadzi³y do ustalenia ogólnych zasad rozwoju i rozbudowy miasta. W latach 1929­1932 sporz¹dzono Ogólny plan zabudowania m. Lublina. Ze wzglêdu na zmieniaj¹ce siê uwarunkowania prawne a¿ do wybuchu wojny ulega³ on modyfikacjom, niemniej sta³ siê podstaw¹ rozwoju przestrzennego i funkcjonalnego Lublina w latach 30. i 40. XX w. W planie zastosowano narzêdzia wykorzystywane w ówczesnej planistyce, m.in. regulacje zabudowy i jej podzia³ strefowy, wyznaczono te¿ perspektywiczne strefy rozwoju miasta (ryc. 1). W okresie miêdzywojennym starano siê wdra¿aæ w Lublinie nowe koncepcje urbanistyczne. W latach 20. XX w. na terenach folwarku Dziesi¹ta wytyczono robotnicze osiedle mieszkaniowe w konwencji Garden City, w regularnym uk³adzie koncentryczno-promienistym (miêdzy ul. Zemborzyck¹ i ul. Kunickiego, z placem centralnym w miejscu cegielni ­ obecnie stadion ,,Sygna³") i szachownicowym (ryc. 1)3. Podobne osiedla powstawa³y w kolejnych latach na Nowym Kooeminku i Ponikwodzie (Kociuba 2007). 3 Dzielnica ta, wraz z s¹siednimi terenami wojskowego obozu Po³udniowego, zosta³a w³¹czona w granice miasta w 1931 r. Powierzchnia Lublina wzros³a z 26,9 km2 do 30,1 km2 (Kociuba 2005). L AT A 1 9 4 4 ­ 1 9 8 9 Planowanie przestrzenne w okresie powojennym wi¹za³o siê oecioele z wytycznymi gospodarki centralnie sterowanej. Pocz¹tkowo priorytetem rz¹du by³a szybka odbudowa miasta ze zniszczeñ wojennych i industrializacja kraju. Nowe zasady planowania przestrzennego ­ scentralizowanego i zdecydowanie preferuj¹cego interes pañstwa kosztem interesu obywateli ­ ustanawia³ dekret z 2.04.1946 r. o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju. Przepisy prawne umo¿liwia³y ³atwe przeprowadzanie wyw³aszczeñ i dowolne dysponowanie gruntem, co dawa³o miastom mo¿liwooeæ zapewnienia dowolnych rezerw terenów pod nowe budownictwo przemys³owe i mieszkaniowe. Zapocz¹tkowa³o to proces bardzo intensywnego rozrostu przestrzennego miast. Program Planu Zagospodarowania Miasta. 1948 Decyzje planistyczne podjête w Lublinie w 20-leciu miêdzywojennym by³y generalnie kontynuowane po II wojnie oewiatowej. Pierwsz¹ wówczas prób¹ ujêcia rozwoju przestrzennego Lublina w ramy planu by³ opracowany w 1948 r. Program Planu Zagospodarowania Miasta (Gawarecki, Gawdzik 1964). Mia³ on bardzo istotne znaczenie dla przysz³ego rozwoju przemys³u, o czym oewiadczy decyzja o lokalizacji sztandarowego zak³adu powojennego Lublina ­ Fabryki Samochodów Ciê¿arowych (FSC) na Tatarach. Czy by³a to kontynuacja miêdzywojennych za³o¿eñ planistycznych, czy tylko wykorzystanie istniej¹cego ju¿ hangaru montowni samochodów, nale¿¹cego do przedwojennej firmy Lilpop, Rau, Loewenstein ­ trudno dzioe dociec, niemniej decyzja ta zawa¿y³a na dalszym rozwoju dzielnicy przemys³owej na terenach prawobrze¿nych Lublina. Rozwiniêciem miêdzywojennej idei zajêcia dolin rzecznych pod tereny rekreacji by³o utworzenie Parku Ludowego w dnie doliny Bystrzycy. Plan parku nawi¹zywa³ do uk³adu ogrodów Wersalu. Lublin. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego. 1954 Plan z 1948 r. mia³ charakter tymczasowy, dlatego w³adze miejskie przyst¹pi³y do opracowywania w³aoeciwego Ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego. Jego projekt z 1954 r. nie zosta³ wprawdzie zatwierdzony przez Prezydium Rz¹du (Kisielewicz 1959), ale wdro¿ono kilka jego postulatów. W nawi¹zaniu do planowanej lokalizacji nowego oeródmieoecia dla dzielnicy przemys³owej na Tatarach, po³o¿onego na ³¹kach wokó³ Wzgórza Zamkowego (w miejscu zniszczonej w 1943 r. przez Niemców ¿ydowskiej dzielnicy Podzamcze), zaprojektowano w³¹czenie pobliskich terenów przedmieoecia Kalino- Ryc. 1. Ogólny plan zabudowania m. Lublina 1932 ród³o: Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin Ryc. 2. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina 1959. Plan kierunkowy ród³o: Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin Ryc. 3. Lubelski Zespó³ Miejski. Plan zagospodarowania przestrzennego. 1986 ród³o: Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin Ryc. 4. Struktura funkcjonalno-przestrzenna Lublina w 2005 r. ród³o: Kociuba 2005 Ryc. 5. Miasto Lublin. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Plansza koordynacyjna. ród³o: Wydzia³ Planowania UM Lublin wszczyzna do obszaru wyznaczonego pod budowê nowej dzielnicy mieszkaniowej. Zaplanowano równie¿ budowê dzielnicy przemys³owo-sk³adowej na terenach przy³¹czonej do Lublina w 1954 r. gromady Wrotków. Potrzeby gospodarki miasta, a zw³aszcza koniecznooeæ zarezerwowania terenów pod przemys³ i mieszkalnictwo, spowodowa³y kolejne, ponaddwukrotne rozszerzenie granic administracyjnych Lublina (z 43,7 km2 w 1954 r. do 93,2 km2 w 1959 r.). Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1959 Bardzo istotn¹ rolê w kszta³towaniu przysz³ej struktury przestrzennej i funkcjonalnej miasta w nowych granicach administracyjnych mia³o sporz¹dzenie Ogólnego planu zagospodarowania przestrzennego m. Lublina, który ostatecznie zosta³ zatwierdzony przez Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów w 1959 r.4 (Gawarecki, Gawdzik 1964). Rozwi¹zania przestrzenne planu mia³y ukszta³towaæ docelowo w okresie kierunkowym (1956­1965) równomiernie rozwiniêty uk³ad koncentryczny (ryc. 2). Plan przewidywa³ uzyskanie prawid³owego uk³adu przestrzennego miasta w nawi¹zaniu do stanu istniej¹cego, tj. drog¹ stopniowego dobudowywania nowych elementów, przy czym kierowano siê ide¹ wydzielenia odrêbnych miejsc zamieszkania, pracy i wypoczynku oraz komunikacji ³¹cz¹cej te trzy elementy (w nawi¹zaniu do Karty Ateñskiej z 1933 r.). Jednym z g³ównych celów planu by³o porz¹dkowanie struktury przestrzennej miasta, polegaj¹ce na wyprowadzeniu zak³adów uci¹¿liwych z zabudowy mieszkaniowo-us³ugowej na tereny przemys³owo-sk³adowe. Du¿y nacisk po³o¿ono te¿ na przestrzeganie w projektach zgodnooeci zagospodarowania terenu z warunkami fizjograficznymi, zw³aszcza ukszta³towaniem powierzchni. Ze wzglêdu na lokalizacje dotychczasowych zak³adów przemys³owych (g³ównie FSC) miejsca pracy zosta³y zaprojektowane w pó³nocno-wschodniej czêoeci miasta, daj¹cej najkorzystniejsze warunki do rozbudowy przemys³u uci¹¿liwego. Dla zak³adów o oeredniej uci¹¿liwooeci oraz zaplecza technicznego budownictwa przeznaczono rolnicze tereny Wrotkowa. Pod lokalizacjê mniejszych zak³adów przewidziano tereny u wylotu szosy na Lubartów (Bursaki i Bazylianówka) oraz na Kraoenik (Helenów) (ryc. 2); docelowo na te tereny mia³y siê przenosiæ zak³ady funkcjonuj¹ce na obszarach zabudowy mieszkaniowej Lublina lewobrze¿nego. 4 O wysokiej wartooeci merytorycznej opracowania oewiadczy I nagroda, któr¹ Komitet do Spraw Urbanistyki i Architektury dzia³aj¹cy przy Radzie Ministrów przyzna³ Pracowni Urbanistycznej miasta Lublina. Uwzglêdniaj¹c relacje miejsc pracy i zamieszkania, pod budownictwo mieszkaniowe wielorodzinne (g³ównie spó³dzielcze) przeznaczono tereny po³o¿one na Rurach, KalinowszczyYnie, Tatarach i Czechowie. Pod budownictwo jednorodzinne przewidziano tereny zlokalizowane g³ównie na peryferiach, przy drogach wylotowych z miasta (Wêglin, Konstantynów, S³awinek, S³awin). Zaplanowano te¿ dalsz¹ rozbudowê dzielnic powsta³ych w okresie miêdzywojennym (Dziesi¹ta, Nowy Kooeminek i Ponikwoda) (ryc. 2). Plan przyj¹³ podzia³ miasta na dziewiêæ dzielnic5, z których osiem: Tatary, Dziesi¹ta, Kooeminek, Wrotków, Rury, Wieniawa, Czechów i Kalinowszczyzna odci¹¿yæ mia³o zabudowê w OEródmieoeciu. Plan zak³ada³ pozostawienie OEródmieoecia na dotychczasowym obszarze. Mia³o zostaæ jedynie zmodernizowane i w przysz³ooeci spe³niaæ rolê g³ównego centrum administracyjnego i us³ugowego w skali ogólnomiejskiej. Ka¿da z dzielnic satelitarnych OEródmieoecia w przysz³ooeci mia³a zostaæ wyposa¿ona we w³asne centra us³ugowe. Tereny pod ich budowê zarezerwowano w planach nowych dzielnic mieszkaniowych ­ Rur, Kalinowszczyzny i Czechowa. Nowe centra us³ugowe planowano równie¿ wprowadziæ do starych dzielnic mieszkaniowych (np. Dziesi¹tej). Wszystkie dzielnice planowano wyposa¿yæ w ooerodki sportu i rekreacji oraz zespo³y terenów zielonych, które mia³y zaj¹æ g³ównie dna suchych dolin i w¹wozów na terenie P³askowy¿u Na³êczowskiego oraz dna dolin rzecznych. Zaplanowano równie¿ budowê zbiornika retencyjnego na rzece Bystrzycy w Zemborzycach (ryc. 2). Rozwój dzielnic, maj¹cych skupiaæ docelowo 25­50 tys., mia³ spowodowaæ zmianê uk³adu przestrzennego miasta w okresie perspektywicznym ­ do 1980 r. ­ z koncentrycznego na policentryczny. Zaprojektowano po³¹czenie wszystkich dzielnic trasami szybkiego ruchu: W-Z (Warszawa­Zamooeæ) przebiegaj¹c¹ wzd³u¿ doliny Czechówki i N-S wzd³u¿ ulicy G³êbokiej, Al. OEwierczewskiego (Pi³sudskiego) w stronê dworca PKP i Wrotkowa oraz tzw. Trasy Zielonej maj¹cej przebiegaæ wzd³u¿ doliny Bystrzycy (ryc. 2). Drogi przelotowe mia³y byæ kierowane po obrze¿ach dzielnic i nie pokrywaæ siê z arteriami miejskimi. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1969 Od 1960 r. rozpoczê³y siê prace nad koncepcj¹ kolejnego planu zagospodarowania przestrzennego Lublina, co by³o spowodowane koniecznooeci¹ do5 Podzia³ na dzielnice przeprowadzono g³ównie w oparciu o rzeYbê terenu i sieæ rzeczn¹. Granice stanowi³y naturalne obni¿enia terenu oraz rzeki; z elementów antropogenicznych nale¿y wymieniæ planowane najwiêksze arterie komunikacyjne. stosowania ustaleñ planu do nowych uregulowañ prawnych zgodnych z ustaw¹ o planowaniu przestrzennym, uchwalon¹ przez Sejm 31.01.1961 r. (zastêpuj¹c¹ dekret z 1946 r.). Nowy Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina zosta³ przyjêty uchwa³¹ przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w 1969 r. i obejmowa³ lata 1966­1985. By³ on kontynuacj¹ i rozwiniêciem planu z 1959 r. (Miejscowy plan..., 1969, Ogólny plan..., 1969). Teren Lublina podzielono na obszary o dominuj¹cych funkcjach i wprowadzono ograniczenia dotycz¹ce lokalizowania tam wszelkich innych funkcji. OEródmieoecie nadal mia³o generowaæ us³ugi. Jako dzielnice przemys³owo-sk³adowe zakwalifikowano Tatary, Wrotków, a jako rejony: Helenów i Bursaki. Przewidywano dominacjê budownictwa wielorodzinnego. G³ównymi dzielnicami zamieszkania mia³y byæ: Rury, Wieniawa, Czechów, Kalinowszczyzna, Kooeminek i Dziesi¹ta, a rejonami planistycznymi ­ Wêglin, Felin, Tatary i Wrotków. Aby zrównowa¿yæ bilans miejsc pracy i zamieszkania, przewidywano budowê nowych osiedli na Felinie (obecnie os. Jagielloñskie) ­ dla Majdanu Tatarskiego i Zadêbia oraz na Wrotkowie (os. Na³kowskich). Dla budownictwa jednorodzinnego wyznaczono jedynie tereny S³awina, Wêglina, Konstantynowa oraz Majdanu Tatarskiego. Plan ustala³ równie¿ rozmieszczenie wy¿szych uczelni na terenie miasta, wskazuj¹c tereny pod rozbudowê: dla Uniwersytetu Marii Curie-Sk³odowskiej ­ na zachód z mo¿liwooeci¹ przejêcia czêoeci Obozu Zachodniego, dla Akademii Rolniczej (Uniwersytet Przyrodniczy) ­ na Felinie, dla Akademii Medycznej (Uniwersytet Medyczny) ­ na LemszczyYnie, dla Wy¿szej Szko³y In¿ynierskiej (Politechnika Lubelska) ­ w rejonie ul. Nadbystrzyckiej. Przewidywano rozbudowê po³¹czeñ drogowych w uk³adzie promienistym (dzielnica ­ centrum ogólnomiejskie) oraz planowano budowê obwodnicy miejskiej, maj¹cej u³atwiæ po³¹czenia miêdzydzielnicowe w relacji miejsca pracy ­ miejsca zamieszkania. Podjêto te¿ ostateczn¹ decyzjê o lokalizacji stacji rozrz¹dowej na terenie Tatar6 (w s¹siedztwie FSC). Zaplanowano równie¿ budowê kluczowych dla miasta urz¹dzeñ infrastruktury technicznej: ujêcia wody w Prawiednikach, oczyszczalni oecieków w Hajdowie, elektrociep³owni na Wrotkowie. Jako g³ówne miejsca wypoczynku zaplanowano: zespó³ Stary Gaj ­ Zemborzyce (z planowanym zalewem), zespó³ S³awinek ­ Czechów oraz obiekty rekreacyjne w dolinie Bystrzycy. Plan przewidywa³ w³¹czenie w obrêb miasta 6 Odby³o siê to po kilkuletnim sporze z DOKP, która forsowa³a lokalizacjê stacji rozrz¹dowej na terenie Wrotkowa i Zemborzyc, co praktycznie eliminowa³o budowê sztucznego zbiornika wodnego w Zemborzycach. terenów projektowanego zalewu wraz z czêoeci¹ wsi Zemborzyce oraz Lasu D¹browa, co zrealizowano w 1975 r. W wyniku tego rozszerzenia granic obszar Lublina zwiêkszy³ siê do 118,4 km2. Lubelski Zespó³ Miejski. Plan zagospodarowania przestrzennego. 1986 Pracê nad kolejnym planem rozpoczêto w trybie znowelizowanej ustawy o planowaniu przestrzennym z 1961 r. (na mocy uchwa³y nr 148 Rady Ministrów z 9.07.1976 r.). Opracowanie wykonano dla Lubelskiego Zespo³u Miejskiego (LZM) ­ zespo³u jednostek osadniczych typu II ­ obejmuj¹cego Lublin, OEwidnik i piêæ s¹siednich gmin. Wynika³o to z planów po³¹czenia Lublina i OEwidnika w jeden organizm miejski, którego zapleczem mia³y byæ s¹siednie gminy. Plan obejmowa³ okres 1980/1981­2000. W trakcie prac nad planem nast¹pi³a zmiana uwarunkowañ formalnoprawnych ­ w ¿ycie wesz³a ustawa o planowaniu przestrzennym z 12.07.1984 r., wprowadzaj¹ca nowy rodzaj planów ­ plany obszarów funkcjonalnych. Prace nad planem kontynuowano w zakresie sporz¹dzenia d³ugookresowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru funkcjonalnego zespo³u miast Lublin­OEwidnik. Plan zatwierdzono Uchwa³¹ Miejskiej Rady Narodowej w1986 r. (D³ugookresowy plan..., 1986/1987) (zmiany planu zosta³y zatwierdzone w 1993 r.). Przyjêto model rozwojowy koncentryczno-pasmowy, który zosta³ zdeterminowany naturalnymi jednostkami przyrodniczo-przestrzennymi, stanowi¹cymi pasma rozwojowe: zachodnie (Rury-Czuby, Konopnica), pó³nocne (Kalinowszczyzna, Rudnik, Jakubowice), wschodnie (Kooeminek, Felin, OEwidnik) i po³udniowe (Dziesi¹ta, D¹browa, Dominów). Obszarowi OEródmieoecia integruj¹cemu przestrzennie ca³ooeæ uk³adu przypisano funkcje centralne (ryc. 3). W planie tym wiêkszy nacisk po³o¿ono na aspekty ochrony walorów przyrodniczych (m.in. zosta³ wprowadzony zakaz lokalizacji na terenie miasta inwestycji uci¹¿liwych dla oerodowiska, a tak¿e wodoch³onnych i terenoch³onnych) i kulturowych miasta. Za³o¿enia planu potwierdzi³y, ¿e ,,wiod¹cymi funkcjami obszaru powinny pozostaæ: nauka i szkolnictwo wy¿sze, wyspecjalizowany przemys³ dostosowany do lokalnych warunków, administracja i us³ugi regionalne i ponadregionalne oraz turystyka". Plan przewidywa³ korektê granic Lublina w celu ,,prawid³owego rozwoju miasta", co nast¹pi³o w 1989 r. Od tego czasu powierzchnia Lublina wynosi 147,5 km2. Przestrzenno-funkcjonalne efekty realizacji planów z lat 1948­1986 W wyniku realizacji planów z lat 1948­1986 rozbudowie uleg³y dzielnice przemys³owe. W uk³adzie funkcjonalno-przestrzennym Lublina powsta³y dwa du¿e monofunkcyjne kompleksy zabudowy przemys³owej, których kierunek rozbudowy wyznacza³ przebieg linii i bocznic kolejowych (Tatary i Wrotków), a tak¿e dwa mniejsze skupiska zak³adów przemys³owych ma³o uci¹¿liwych, zlokalizowanych przy trasach wylotowych z Lublina na pó³noc (Bursaki) i zachód (Helenów). Nowe dzielnice mieszkaniowe ­ LSM, Kalinowszczyzna, Czechów, Czuby ­ zajê³y bogato urzeYbiony obszar P³askowy¿u Na³êczowskiego. W wielu realizacjach umiejêtnie wykorzystano walory oerodowiskowe, zw³aszcza urozmaicon¹ rzeYbê terenu ­ wprowadzaj¹c strefowanie zabudowy, grupowanie budynków niskich i wysokich. Centra wierzchowin zajê³y obiekty us³ugowe i place zabaw dla dzieci wraz z terenami zielonymi. Sieæ ulic poprowadzono w nawi¹zaniu do form terenu ­ wzd³u¿ krawêdzi wierzchowiny lub dnami suchych dolin i w¹wozów, które stanowi¹ te¿ naturalne granice pomiêdzy osiedlami. Na wyró¿nienie zas³uguje zw³aszcza osiedle im. J. S³owackiego, zrealizowane w po³owie lat 60. XX w. przez LSM wed³ug projektu arch. O. Hansena, w którym zastosowano Linearny System Ci¹g³y z zachowaniem tzw. formy otwartej, nawi¹zuj¹cy do idei miasta linearnego7. Doliny rzeczne planowo zagospodarowano g³ównie pod zieleñ i rekreacjê, ich dnami poprowadzono te¿ g³ówne arterie komunikacyjne (trasa W-Z w dnie doliny Czechówki), a w dolinie Bystrzycy spiêtrzono najwiêkszy sztuczny zbiornik Lublina ­ Zalew Zemborzycki (282 ha powierzchni). Powojenne prace planistyczne, prowadzone w nawi¹zaniu do kierunków wytyczonych ju¿ w okresie miêdzywojennym, doprowadzi³y, jak ju¿ napisano, do bardzo czytelnego podzia³u Lublina na lewobrze¿ny z przewag¹ mieszkalnictwa i us³ug, prawobrze¿ny ­ z przewag¹ terenów przemys³owych i towarzysz¹cego im budownictwa mieszkaniowego oraz rozdzielaj¹c¹ te dwie czêoeci miasta szerok¹ dolin¹ Bystrzycy, wykorzystywan¹ g³ównie pod zieleñ i rekreacjê (Kociuba 2005; ryc. 4). OKRES TRANSFORMACJI USTROJOWEJ W okresie transformacji ustrojowej pojawi³y siê nowe czynniki i uwarunkowania rozwoju przestrzennego i funkcjonalnego miast. Decentralizacja 7 Projekt ten zosta³ uznany za najlepsz¹ realizacjê wielorodzinnego budownictwa mieszkaniowego w 30-leciu Polski Ludowej. ¿ycia pañstwowego i wprowadzenie podzia³u administracji publicznej na rz¹dow¹ i samorz¹dow¹, przejoecie na tory gospodarki rynkowej i zwi¹zane z tym ró¿norakie zmiany w sferze spo³ecznej (pojawienie siê bezrobocia, masowe zwolnienia) i gospodarczej (za³amanie siê terenoch³onnego przemys³u, prywatyzacja, mo¿liwooeæ prowadzenia w³asnej dzia³alnooeci gospodarczej, wejoecie na rynek firm zagranicznych, powszechna dostêpnooeæ nowych instrumentów finansowych), a tak¿e towarzysz¹ce im zmiany w technologii budownictwa oraz wzrastaj¹ca rola prywatnych inwestorów, wp³ywa³y zasadniczo na sposób zagospodarowania oraz kierunki przemian przestrzennych i funkcjonalnych na terenach miast polskich. Zmiana ustroju pañstwowego spowodowa³a równie¿ odejoecie od scentralizowanego planowania przestrzennego. W myoel przepisów nowej ustawy o zagospodarowaniu przestrzennym z 7.07.1994 r. podstaw¹ systemu organizacyjnego planowania sta³y siê gmina/miasto (podobnie jak w okresie miêdzywojennym) ­ ustalaj¹ce w ramach swoich zadañ w³asnych przeznaczenie i sposób zagospodarowania terenu (w swych dzia³aniach ograniczone jedynie przez przepisy prawa). Zerwano z praktyk¹ obligatoryjnooeci sporz¹dzania planów zagospodarowania przestrzennego, a samo planowanie sta³o siê d³ugotrwa³ym procesem negocjacji i konsultacji na linii pañstwo­gmina­obywatel (Niewiadomski 2003). Obecnie polityka i gospodarka przestrzenna realizowane s¹ przez gminy/miasta za pomoc¹: opracowywanych obligatoryjnie dokumentów kierownictwa wewnêtrznego, tj. studiów uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego z jednej strony, a z drugiej ­ aktów prawa miejscowego, czyli miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, których opracowanie jest w wiêkszooeci przypadków nieobowi¹zkowe i pozostaje w gestii samorz¹du. Sytuacja ta sprawia, ¿e polski system planowania przestrzennego zak³ada i uwzglêdnia pewnego rodzaju dualizm procedur planistycznych. Brak jest planu ogólnego, a zatem generalnej koncepcji (modelu) uk³adu funkcjonalno-przestrzennego gminy/miasta, czego nie zast¹pi ,,studium" ­ dokument bez mocy prawnej (Parysek 2007). Ponadto w przypadku, gdy wiêksza czêoeæ terenów miast nie posiada uchwalonych planów miejscowych, du¿a czeoeæ inwestycji realizowana jest w oparciu o wydawane doraYnie decyzje o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Prostota, a przez to powszechnooeæ tej procedury sprawiaj¹, ¿e choæ zapisy obecnej Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27.03.2003 r. wymieniaj¹ woeród zagadnieñ ,,wymagaj¹cych bezwzglêdnego uwzglêdnienia w planowaniu": kszta³towanie ³adu przestrzennego, ochronê walorów dziedzictwa naturalnego i kulturowego, ochronê zdrowia i bezpie- czeñstwa oraz potrzeby interesu publicznego, to planowanie w zasadzie nie s³u¿y, chocia¿ w swej idei powinno, w³aoeciwemu kszta³towaniu przestrzeni miast polskich. Realizacja inwestycji na terenach nieposiadaj¹cych uchwalonego planu miejscowego, odbywaj¹ca siê na podstawie decyzji administracyjnych sporz¹dzanych na indywidualny wniosek inwestora, niejednokrotnie prowadzi do chaosu w zagospodarowaniu przestrzennym. Jest to szczególnie widoczne w centrach miast. Przyk³adem mo¿e byæ tutaj Lublin. W wyniku procesów towarzysz¹cych transformacji w ci¹gu ostatnich dwudziestu lat na obszarze miasta nast¹pi³a szybka sukcesja us³ug na tereny poprzemys³owe oraz sukcesja budownictwa mieszkaniowego na tereny rolnicze. Zmiany te powinny przebiegaæ w nawi¹zaniu do opracowañ planistycznych. Studium uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Lublin (1999) zosta³o zatwierdzone do realizacji uchwa³¹ Rady Miejskiej w 2000 r. W podjêtych po uchwaleniu Studium pracach nad opracowaniem planów miejscowych skoncentrowano siê w pierwszej kolejnooeci na obszarach peryferyjnych ­ w latach 2002­2005 zatwierdzono plany miejscowe dla piêciu rejonów planistycznych: Zachód (Konstantynów, Lipniak, Szerokie, Zimne Do³y, Wola S³awiñska), LSM-Czuby i Wschód (Rudnik8-Ponikwoda) (2002) oraz Zadêbie-Felin i Czechów-Bursaki (2005) (ryc. 5). W konsekwencji tego do dnia dzisiejszego pozostaje bez planu najwa¿niejsza strategicznie czêoeæ Lublina ­ OEródmieoecie, co powoduje, ¿e na obszarze tym od kilku lat narasta chaos urbanistyczny i architektoniczny (m.in. okolice Al. Tysi¹clecia), a zamiast nowoczesnej przestrzeni publicznej na Podzamczu funkcjonuje nadal bazarek w fizjonomii swej oddaj¹cy klimat ,,dzikiego" targowiska pocz¹tków lat 90. XX w. Wynikaj¹ca z przepisów prawa mo¿liwooeæ prowadzenia negocjacji w sprawie zmian w planie miejscowym sprawia, ¿e w rejonie Czechowa dotychczas nie rozwi¹zana zosta³a sprawa terenów rekreacyjnych na Górkach Czechowskich (dawny poligon). W wyniku prowadzonych od kilku lat pertraktacji dotycz¹cych zmian w planie miejscowym miêdzy w³aoecicielem terenu spó³k¹ Echo-Investment, która chcia³aby wybudowaæ tu hipermarket, a w³adzami Lublina, które nie chc¹ siê na to zgodziæ, zamiast planowanych tu nowoczesnych obiektów sportowych i parku wci¹¿ mamy ugór nielegalnie wykorzystywany przez lubelskich pasjonatów motokrosu. Jest to szczególnie uci¹¿liwe dla mieszkañców pobliskiego osiedla Botanik ­ jednego z najszybciej zagospodarowywanych pod budownictwo wielorodzinne obszarów Lublina. 8 W zwi¹zku z nieprawid³owooeciami przy pracach nad planem Rudnika obecnie trwa procedura zmiany planu tego rejonu. Pozytywnym przyk³adem w³aoeciwego kszta³towania przestrzeni Lublina jest utworzenie podstrefy Specjalnej Strefy Ekonomicznej EURO-PARK Mielec na terenie Felina. Poniewa¿ podstrefa stanowi kontynuacjê zabudowy dzielnicy przemys³owej Tatary w kierunku po³udniowo-wschodnim, nie wprowadza siê do przestrzeni miasta kolejnego skupiska zabudowy przemys³owej, a jedynie powiêksza istniej¹cy ju¿ monofunkcyjny obszar. PODSUMOWANIE Wspó³czesny uk³ad przestrzenny i funkcjonalny Lublina jest wypadkow¹ przemian uk³adów historycznych. Rozmieszczenie terenów pe³ni¹cych okreoelone funkcje (m.in. zabudowy mieszkaniowej, produkcyjnej, us³ugowej) uzale¿nione by³o w du¿ej mierze od zmieniaj¹cych siê w czasie czynników gospodarczych, politycznych i spo³ecznych warunkuj¹cych rozwój miasta, ale te¿ od uwarunkowañ przyrodniczych. Kszta³towanie siê wspó³czesnej struktury przestrzennej Lublina by³o oecioele powi¹zane z historycznym rozwojem miasta lokowanego w obrêbie P³askowy¿u Na³êczowskiego ­ obszaru z du¿ym zró¿nicowaniem rzeYby terenu, dobrymi glebami i korzystnymi dla rozwoju osadnictwa warunkami mikroklimatycznymi. Przy³¹czenie do Lublina w I po³owie XX w. dzielnic przemys³owo-mieszkaniowych po³o¿onych na P³askowy¿u £uszczowskim, powsta³ych w wyniku ¿ywio³owej urbanizacji terenów w s¹siedztwie linii Kolei Nadwioelañskiej, wymaga³o opracowania nowej koncepcji rozwoju miasta. W pracach planistycznych okresu miêdzywojennego nawi¹zano do kszta³tuj¹cych siê przez wieki funkcji poszczególnych terenów. Wprowadzono podzia³ Lublina na lewobrze¿ny z przewag¹ mieszkalnictwa i us³ug oraz prawobrze¿ny z dominacj¹ przemys³u i towarzysz¹cego mu budownictwa mieszkaniowego ze spójnym uk³adem komunikacyjnym oraz wykorzystaniem dolin rzek pod zieleñ i rekreacjê, co by³o zgodne z zapisem Karty Ateñskiej z 1933 r. Powojenna rozbudowa miasta nastêpowa³a zgodnie z planami zagospodarowania przestrzennego, które kontynuowa³y zasadniczo koncepcje przyjête w okresie miêdzywojennym. Miejsca zamieszkania wydzielano g³ównie na terenach rolniczych, o urozmaiconej rzeYbie, le¿¹cych na zachodzie i pó³nocy miasta (tereny, na których miasto rozbudowywa³o siê od czasów oeredniowiecza). Uk³ad przestrzenny osiedli mieszkaniowych na Rurach i Czechowie dostosowywano do oeredniowiecznych i nowo¿ytnych podzia³ów w³asnooeciowych w ramach wielkich gospodarstw folwarcznych. Kierunki rozbudowy by³y te¿ determinowane rzeYb¹ terenu, a przede wszystkim wystêpowaniem rozleg³ych suchych dolin, które niejednokrotnie by³y dawnymi granicami w³asnooeci ziemskich. Przy planowaniu nowych dzielnic mieszkaniowych (szczególnie LSM, Kalinowszczyzny i Czubów) generalnie starano siê wkomponowaæ zabudowê w otaczaj¹ce je oerodowisko, a urozmaicon¹ rzeYbê terenu umiejêtnie wykorzystaæ do tworzenia specyficznych i niepowtarzalnych uk³adów urbanistycznych. Osiedla mieszkaniowe i tereny us³ugowe zajê³y rozcz³onkowane wierzchowiny. Granice pomiêdzy osiedlami wyznacza³y dna suchych dolin, pe³ni¹ce najczêoeciej funkcje rekreacyjne. Miejsca pracy, a tym samym tereny pod rozbudowê przemys³u, wyznaczono we wschodniej i po³udniowej czêoeci miasta, jako kontynuacjê dzielnicy przemys³owej rozwijaj¹cej siê tu od II po³owy XIX w. Po wojnie na tym terenie powsta³y dwa rozleg³e kompleksy zabudowy: przemys³owej na Tatarach i Zadêbiu o przebiegu wschód-zachód i przemys³owo-sk³adowej na Wrotkowie ­ rozbudowuj¹cy siê w kierunku po³udniowym. Osiami ich rozwoju by³y linie i bocznice kolejowe. W s¹siedztwie zak³adów przemys³owych powsta³y nowe dzielnice mieszkaniowe (Bronowice, Majdan Tatarski) oraz kontynuowano rozbudowê dzielnic powsta³ych w okresie miêdzywojennym (Dziesi¹ta, Nowy Kooeminek). Oddziela³y one tereny przemys³owe Tatar i Zadêbia od przemys³owo-sk³adowych Wrotkowa, w którego s¹siedztwie wzniesiono nowe osiedle mieszkaniowe im. W. Z. Na³kowskich. Miejsca wypoczynku zaplanowano w dolinach rzek, a przede wszystkim w szerokiej dolinie Bystrzycy, przep³ywaj¹cej przez oerodek miasta (podkreoela³o to dodatkowo podzia³ Lublina na czêoeæ lewobrze¿n¹ ­ mieszkaniow¹ i prawobrze¿n¹ ­ przemys³ow¹). Lublin stanowi doskona³y przyk³ad miasta, którego wspó³czesna struktura funkcjonalno-przestrzenna jest oecioele powi¹zana nie tylko z historycznym procesem rozwojowym, ale równie¿ ze zró¿nicowaniem fizjograficznym poszczególnych terenów miejskich, uwzglêdnianym i podkreoelanym we wszystkich planach zagospodarowania przestrzennego. Konsekwentne realizacje planów zagospodarowania przestrzennego doprowadzi³y do znacz¹cego ,,uporz¹dkowania" przestrzeni Lublina. Poszczególne tereny pe³ni¹ce dane funkcje (np. mieszkaniow¹, przemys³ow¹, kulturaln¹, rekreacyjn¹) zosta³y zgrupowane w wiêksze kompleksy zabudowy, przez co tworz¹ w przestrzeni miasta czytelny uk³ad (ryc. 4). L I T E R AT U R A Dekret z dnia 2 kwietnia 1946 r. o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju. Dz.U. 1946 nr 16, poz. 109. D³ugookresowy plan zagospodarowania przestrzennego obszaru funkcjonalnego zespo³u miast Lublin-OEwidnik. Miasto Lublin. Opis planu t. 1 1986/1987, Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin. G a w a r e c k i H., G a w d z i k Cz., 1964: Lublin. Krajobraz i architektura. Arkady, Warszawa. K i s i e l e w i c z M., 1959: Rozwój Lublina w okresie piêtnastolecia. RL t. 2, Lublin; 221­227. K o c h W., 1996: Style w architekturze. Arcydzie³a budownictwa europejskiego od antyku po czasy wspó³czesne. OEwiat Ksi¹¿ki, Warszawa. K o c i u b a D., 2005: Przyrodnicze, gospodarcze i polityczne uwarunkowania rozwoju struktury funkcjonalno-przestrzennej Lublina, mps. pracy doktorskiej, Biblioteka G³ówna UMCS, Lublin. K o c i u b a D., 2007: Rozwój funkcjonalny i przestrzenny Lublina w oewietle materia³ów kartograficznych i ikonograficznych, [w:] M. Harasimiuk, D. Kociuba, P. Dymmel (red.) Plany i widoki Lublina. XVII­XXI wiek. Oddzia³ Miejski PTTK, Lublin; 14­31. K o c i u b a D., 2009: Naturalne uwarunkowania rozwoju przedlokacyjnego Lublina. Archeologia Polski, 54, 1; 39­68. Leipzig Charter on Sustainable European Cities, Leipzig, 24 May 2007. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego miasta Lublina. Tekst planu 1969. Archiwum Wydzia³u Planowania UM Lublin. New Charter of Athens 2003. The European Council of Town Planners' Vision for Cities in the 21st century, Lisbon, 20 November 2003. N i e w i a d o m s k i Z., 2003: Planowanie przestrzenne. Zarys systemu. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa. Nowa Karta Ateñska. Zasady planowania miast przyjête przez Europejsk¹ Radê Urbanistów. Biuletyn Informacyjny Towarzystwa Urbanistów Polskich, numer specjalny. Warszawa, IX 1998. P a r y s e k J. J., 2007: Wprowadzenie do gospodarki przestrzennej. Wybrane aspekty praktyczne. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznañ. Rozporz¹dzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowie osiedli, Dz. U. R. P. 1928 Nr. 23, poz. 202 z póYn. zm. Studium uwarunkowañ i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Lublina. Diagnoza stanu miasta 1997­1999. Zarz¹d Miasta Lublin. Urz¹d Miejski w Lublinie, Lublin, 1999. Szkic regulacyjny miasta Lublina. 1925. Lublin. T o ³ w i ñ s k i T., 1947: Urbanistyka. Tom I: Budowa miasta w przesz³ooeci. Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy, Warszawa. Uchwa³a nr 148 Rady Ministrów z dnia 9 lipca 1976 r. w sprawie zasad i trybu sporz¹dzania, uzgadniania i zatwierdzania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, M.P. nr 31, poz. 135. Ustawa z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym, Dz. U. 1961 nr 7, poz. 47. Ustawa z dn. 12 lipca 1984 r. o planowaniu przestrzennym, Dz. U. 1984 nr 35 poz. 185. Ustawa z dn. 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym, Dz. U. 1994, nr 89, poz. 415. Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym; Dz. U. 2003 nr 80, poz.717. Spis planów udostêpnionych przez WP UM Lublin: Lubelski Zespó³ Miejski. Plan zagospodarowania przestrzennego. 1986. Miasto Lublin. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Plansza koordynacyjna. Ogólny plan zabudowania miasta Lublina. 1932. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1959. Ogólny plan zagospodarowania przestrzennego m. Lublina. 1969. SUMMARY In the Middle Ages the planned management of the city of Lublin area was started. From the location in 1317 to the 18th c. Lublin developed on the left side of the Bystrzyca River in the vicinity of the Na³êczów Upland escarpment zone, the region with diversified surface features. Except the area within the walls with a regular scheme further urban development was spontaneous and the buildings were adapted to trade routes, surface features and borders of real estates. In the 19th c. on the Bystrzyca's right bank the impetuous urbanization processes connected with industrialization areas nearby the Nadwioelañska Railway were stared. In 1916 the right-bank area was incorporating within the Lublin administrative borders. The necessary condition of balanced Lublin's development was formulating a new planning conception. Consistent realization of the spatial development plans resulted in a very clearl partition of the Lublin territory. Housing and service area dominated on the left bank of the river and housing areas accompanied by the prevailing production area ­ on the rightbank. The Bystrzyca River valley, dissecting these two parts of the city, to green and recreation area, was developed.

Journal

Annales UMCS, Geographia, Geologia, Mineralogia et Petrographiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.