Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

The principles and consequences of admiral John Fisher's reform programme

The principles and consequences of admiral John Fisher's reform programme DOI: 10.2478/v10068-011-0010-0 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 WOJCIECH KRÓL Lublin Zaloenia i konsekwencje programu reform admirala Johna Fishera Dziesiciolecie poprzedzajce wybuch I wojny wiatowej bylo dla marynarki wojennej Wielkiej Brytanii okresem glbokich przeobrae wlaciwie we wszystkich aspektach jej funkcjonowania. Przed Royal Navy postawiono zupelnie nowe zadania strategiczne, wyposaajc j w tym celu w okrty nowej generacji, pod kadym wzgldem przewyszajce te budowane ledwie kilka lat wczeniej. Kierujc si zasad moliwie efektywnego wykorzystania rodków, zracjonalizowano system zarzdzania zasobami floty (w szczególnoci jej rezerw), pozbywajc si jednoczenie naroslego przez lata balastu w postaci czstokro zupelnie ju nieprzydatnych, a kosztownych w utrzymaniu okrtów. Wprowadzono zupelnie nowy system wylaniania i ksztalcenia kadry oficerskiej, otwierajc t ostatni na znacznie szersz ni poprzednio baz spoleczn, jednoczenie udostpniajc wybijajcym si jednostkom szybk karier1. Podoficerom i marynarzom zapewniono cywilizowane warunki sluby poprzez eliminacj szczególnie upokarzajcych kar, popraw warunków bytowych, a wreszcie ­ rzecz bez precedensu ­ stworzono dla najlepszych perspektyw awansu w szeregi korpusu oficerów2. W efekcie A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow. The Royal Navy in the Fisher Era 1904­1919, t. 1, London 1961, s. 32­33. 2 Ibid., s. 36; por. J. A. Fisher, Records, London­New York­Toronto 1919, s. 152­153; ibid., s. 257­258. WOJCIECH KRÓL wszystkich tych dziala Royal Navy przystpila do wojny potniejsza ni kiedykolwiek, ale te musiala mie do czynienia z niemal równym sobie przeciwnikiem. Przeciwnikiem, dodajmy, który jeszcze kilkanacie lat wczeniej nie byl nawet brany pod uwag w oficjalnych planach wojennych brytyjskiej Admiralicji. Hochseeflotte, marynarka wojenna cesarskich Niemiec ­ bo o niej mowa ­ swój bujny rozkwit zawdziczala przede wszystkim niepohamowanym aspiracjom czynników rzdowych wieo upieczonego kontynentalnego mocarstwa, którym marzylo si uczyni je take potg morsk. Nie byloby to jednak moliwe bez przelomu w konstrukcji okrtów liniowych, który mial miejsce dekad wczeniej. Za jego spraw wszystkie dotychczas istniejce flotylle pancerników, bdce podówczas glówn sil uderzeniow kadej liczcej si marynarki wojennej, w krótkim czasie staly si wlaciwie bezuyteczne3. Tym sposobem zniwelowana zostala dotychczasowa zdecydowana przewaga Royal Navy nad konkurencj4; nagle okazalo si, e zasada two-power standard, w myl której brytyjska flota wojenna powinna by dostatecznie silna, aby sprosta polczonym flotom dowolnych dwóch najsilniejszych z kolei mocarstw, ma wtpliwe odzwierciedlenie w rzeczywistoci. Rozpoczl si intensywny wycig zbroje morskich, w którym wszyscy chtni do wydarcia marynarce wojennej Zjednoczonego Królestwa tytulu ,,Pani Mórz" startowali z tego samego niemal punktu. Jeeli zarysowany wyej program kompleksowej reformy brytyjskiej marynarki wojennej, ze wszystkimi jego konsekwencjami, doczekal si w ogóle realizacji, stalo si tak w zasadzie wylcznie dziki zaartemu uporowi i niebywalej woli walki jednego tylko czlowieka. Admiral John Arbuthnot Fisher, okrelany dzi niekiedy jako ,,najwikszy admiral Anglii od czasów Nelsona"5, sw dzialalnoci zyskal sobie tylu zaprzysiglych protagonistów co zdeklarowanych adwersarzy. Pelnic w latach 1904­1910 funkcj pierwszego lorda morskiego, najwysz godno dostpn pozostajcemu w czynnej slubie oficerowi Royal Navy, potrafil narzuci sw wol nie tylko bezporednim podwladnym, ale ­ do pewnego stopnia ­ take cywilnym zwierzchnikom z Admiralicji. Urodzony na Cejlonie w roku 1841 sluyl w szeregach marynarki wojennej od trzynastego roku ycia (nie bylo to podówczas adnym ewenementem6), systematycznie, cho nie bez trudnoci pokonujc kolejne szczeble oficerskiej kariery. 3 J. A. Fisher, Memories, London­New York­Toronto 1919, s. 14­15; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 56, 67. 4 R. K. Massie, Dreadnought. Brytania, Niemcy i nadejcie wielkiej wojny, t. 1, Gdask 2004, s. 608. 5 Ibid., s. 496. 6 Ibid., s. 472. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA Jego talent sprawnego organizatora ujawnil si w pelni, kiedy to ­ poczwszy od drugiej polowy lat osiemdziesitych, dzielc swój czas pomidzy ld i morze ­ pelnil wiele odpowiedzialnych funkcji w Admiralicji na przemian ze sprawowaniem dowództwa nad taktycznymi zwizkami Royal Navy, z najbardziej prestiow Flot ródziemnomorsk na czele. W tym czasie zostal awansowany do stopnia kontradmirala (1890), wiceadmirala (1896), wreszcie admirala (1902), aby ostatecznie w grudniu 1905 roku, na krótko przed osigniciem wieku emerytalnego, specjalnym dekretem królewskim otrzyma stopie admirala floty7 (najwyszy w Królewskiej Marynarce Wojennej), który umoliwial mu pozostawanie w czynnej slubie przez dalszych pi lat8. Niezalenie zreszt od pelnionego akurat stanowiska ide przewodni dzialalnoci Fishera bylo cigle umacnianie potgi Royal Navy, przy czym szczególny nacisk admiral kladl na efektywno ­ zarówno w sensie sprawnego zarzdzania i oszczdnego dysponowania rodkami finansowymi, jak i ogólnej sprawnoci bojowej floty. Szczególnie dawalo si to zauwaa w czasie, gdy sprawowal naczelne dowództwo na Morzu ródziemnym (1899­1902) ­ podlegle mu okrty plynly szybciej i manewrowaly sprawniej ni kiedykolwiek, za epizodyczne niegdy wiczenia artyleryjskie szybko nabraly systematycznego charakteru9. Dla osignicia tych celów Fisher nie przebieral w rodkach. Kady, kto nie wypelnial naleycie swych obowizków lub chocia omielil si zakwestionowa rozkazy glównodowodzcego, mógl mie pewno, e s to jego ostatnie dni sluby w najbardziej elitarnej flotylli Royal Navy10. Z drugiej strony, admiral byl otwarty na Terminologia stopni oficerskich w Royal Navy róni si istotnie od stosowanej w Polskiej Marynarce Wojennej, ponadto niektóre stopnie nie maj w ogóle odpowiedników. Dla przykladu, brytyjski lieutenant commander odpowiada polskiemu komandorowi podporucznikowi, za commander ­ komandorowi porucznikowi. Brak jest w Royal Navy odpowiednika polskiego stopnia kapitana marynarki ­ brytyjski captain to odpowiednik polskiego komandora, cho grzecznociowo przysluguje on kademu dowódcy okrtu (niezalenie od jego faktycznej rangi). Z kolei w Polskiej Marynarce Wojennej nie istnieje stopie komodora (commodore), który w Royal Navy nosi oficer bez stopnia admiralskiego, czasowo dowodzcy mniejszym zespolem okrtów. Czciowo odmienna jest równie hierarchia stopni admiralskich w obydwu marynarkach: brytyjski admiral odpowiada polskiemu admiralowi floty, za admiral of the fleet ­ admiralowi. Zob. R. K. Massie, op. cit., s. XXI (przypis). 8 G. Penn, Infighting Admirals: Fisher's Feud With Beresford and the Reactionaries, Barnsley 2000, s. 146; por. R. F. Mackay, Fisher of Kilverstone, Oxford 1973, s. 341, 344­347; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 646. 9 A. E. M. Chatfield, The Navy and Defence, t. 1, London 1942, s. 36; por. R. K. Massie, op. cit., s. 546­548; zob. te Fear God and Dread Nought: the Correspondence of Admiral of the Fleet Lord Fisher of Kilverstone, A. J. Marder (oprac.), t. 1, London 1952, s. 151­152. 10 R. H. Bacon, The Life of Lord Fisher of Kilverstone, t. 1, London 1929, s. 130; por. R. K. Massie, op. cit., s. 541­542. WOJCIECH KRÓL konstruktywne sugestie, nawet jeli padaly one z ust mlodszych stopniem oficerów11. Znamienne jednak, e tak przeczulony na punkcie niesubordynacji Fisher sam wielokrotnie okazywal j wzgldem swych bezporednich przeloonych z Admiralicji, którym (cho raczej niebezporednio...) nie szczdzil ostrych wycieczek slownych12. Nie sposób inaczej, ni wlanie mianem niesubordynacji, okreli praktykowane ­ zreszt ju wczeniej ­ przez admirala przekazywanie poufnych czstokro informacji zaprzyjanionym dziennikarzom, tak aby ci mogli propagowa jego pogldy...13 Za naganne musialy w Londynie uchodzi te nieustanne próby narzucenia przeloonym wlasnego punktu widzenia, e przywolamy tu choby cigle przez admirala Fishera wysuwane pretensje odnonie do niewystarczajcego ­ jego zdaniem ­ stanu liczebnego podleglej mu floty14. Nic dziwnego, e ju wówczas krewki admiral nie mial ­ ogldnie rzecz ujmujc ­ najlepszych notowa w konserwatywnie na ogól nastawionym korpusie wyszych oficerów marynarki. W opinii pierwszego lorda Admiralicji, któr to funkcj od 1900 roku pelnil William Waldegrave Palmer, drugi hrabia Selborne, niekwestionowane osignicia Fishera przewayly jednak nad mankamentami jego charakteru i po zakoczeniu trzyletniej tury dowodzenia na Morzu ródziemnym cignl go do Londynu. Jako drugi lord morski admiral Fisher otrzymal zadanie opracowania i wprowadzenia w ycie nowego systemu ksztalcenia kadr dla Królewskiej Marynarki Wojennej15. Sprawil si na tyle dobrze, e lord Selborne, w oczekiwaniu na zwolnienie si stanowiska pierwszego lorda morskiego, mianowal wkrótce naszego bohatera dowódc wielkiej bazy w Portsmouth, aby ostatecznie 21 padziernika 1904 roku ­ dokladnie w 99. rocznic zwycistwa admirala Nelsona pod Trafalgarem ­ powola go na najwysze stanowisko dostpne oficerowi Royal Navy16. Nie wdajc si nadmiernie w szczególy, powici naley slów kilka instytucji, w strukturze której (niepierwszy raz zreszt) przyszlo admiralowi Fisherowi funkcjonowa. Admiralicja byla najwyszym organem zwierzchnim Królewskiej Marynarki Wojennej, lczcym kompetencje Ministerstwa Marynarki i Naczelnego Dowództwa Operacyjnego. Na jej czele stal pierwszy lord Admiralicji (z reguly cywil), pozostajcy czlonkiem gabinetu w randze ministra. Pierwszy lord R. H. Bacon, op. cit., s. 130; zob. te. R. K. Massie, op. cit., s. 543­544. A. E. M. Chatfield, op. cit., s. 34. 13 Zob. np. R. Hough, First Sea Lord, London 1969, s. 81; R. F. Mackay, op. cit., s. 180; por. R. K. Massie, op. cit., s. 553­554. 14 R. Hough, op. cit., s. 128; por. R. H. Bacon, op. cit., s. 136. 15 J. A. Fisher, Records, s. 161, 265. 16 R. Hough, op. cit., s. 157. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA kierowal Rad Admiralicji, której najwaniejszymi czlonkami byli czterej lordowie morscy ­ wszyscy bdcy wyszymi oficerami marynarki w slubie czynnej. Ponadto w sklad Rady wchodzil lord cywilny (przejciowo dwóch) oraz dwaj sekretarze17. Zadania stojce przed poszczególnymi czlonkami Rady, przez dluszy czas nie do koca okrelone, sprecyzowane zostaly ostatecznie dopiero na pocztku XX wieku. W szczególnoci pierwszy lord morski odpowiada mial odtd za ,,sprawno bojow i dzielno morsk floty"; jednoczenie byl on glównym doradc w sprawach fachowych pierwszego lorda Admiralicji, który ­ jako polityk ­ niekoniecznie musial by ekspertem od spraw wojennomorskich18. W rzeczy samej silna osobowo admirala Fishera w wielkim stopniu zawayla na funkcjonowaniu Admiralicji przez caly okres pelnienia przeze funkcji pierwszego lorda morskiego, zapewniajc mu pozycj zdecydowanie wysz, ni wynikaloby to jedynie z kompetencji przypisanych temu urzdowi19. Obejmujc nowe stanowisko, Fisher mial szczególowy i spójny plan dzialania oraz ludzi, którzy mieli go realizowa. Byli wród nich oficerowie tej miary co choby póniejszy admiral floty John Rushworth Jellicoe ­ w przyszloci naczelny dowódca glównych sil floty brytyjskiej w bitwie jutlandzkiej i pierwszy lord morski, jak równie uznani cywilni specjalici w dziedzinie budownictwa okrtowego ­ e wymienimy tu Williama Henry'ego Garda, podówczas glównego konstruktora stoczni w Portsmouth. Od pierwszych dni urzdowania admiral Fisher z niesamowit energi przystpil do wprowadzania w ycie swych planów, których realizacja miala w jego intencji zapewni brytyjskiej marynarce wojennej absolutn supremacj. Zakrawa to moe na paradoks, bo przecie wlanie na przelomie XIX i XX stulecia Royal Navy wydawala si nie mie równych sobie poród ówczesnych potg morskich. Za t imponujc fasad kryla si jednak przyslowiowa ,,skrzeczca rzeczywisto". Wydatki budetowe Admiralicji byly wysoce nieracjonalne ­ spor ich cz pochlanialo utrzymywanie calego roju drobnych, przestarzalych, pozbawionych praktycznie wartoci bojowej okrcików, rozrzuconych po wszystkich nieomal morzach i oceanach wiata. Znaczne sumy tonly take w przestarzalym i nieefektywnym systemie rezerwy floty, w którym bylo nawet miejsce dla pewnej liczby okrtów o drewnianych kadlubach, z masztami i aglami. Malo tego ­ w budecie marynarki po stronie wydatków bylo sporo pozycji co 17 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 19; por. J. Gozdawa-Golbiowski, T. Wywerka-Prekurat, Pierwsza wojna wiatowa na morzu, Warszawa 1994, s. 26; R. K. Massie, op. cit., s. XIX (przypis). 18 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 22. 19 Fear God and Dread Nought..., t. 2, London 1956, s. 17. WOJCIECH KRÓL najmniej zaskakujcych. Swego czasu zakupiono ,,zadziwiajc kolekcj kubków: chirurg mial swój szczególny wzór kubka, platnik swój; musialy by one skladowane w olbrzymich ilociach, aeby ani chirurg, ani platnik nie narazil si na straszne ryzyko braku jego wlasnego, szczególnego kubka". Jak wspominal Fisher, ,,wszyscy oslupieli, gdy zasugerowalem, e i chirurg, i platnik mogliby uywa kubków tego samego rodzaju!"20. Do furii doprowadzilo go odkrycie w magazynach marynarki dziesiciu tysicy krzesel, skladowanych tam bez wyranego powodu: Jest tylko okrelona suma pienidzy dostpna dla floty; jeli przeznaczy si je na krzesla, które nie mog walczy, zabierze si je okrtom i marynarzom, którzy mog21. Dziwi nie powinien zatem fakt, i w pitnastoleciu poprzedzajcym objcie przez Fishera stanowiska pierwszego lorda morskiego roczne wydatki budetu marynarki niemale potroily si, niezalenie od tego, która partia ­ liberalowie czy konserwatyci ­ byla aktualnie u wladzy. Tylko w latach 1900­1905 wzrosly one równo o jedn trzeci ­ rzecz o tyle zastanawiajca, e inne potgi morskie zachowywaly podówczas fundusze na utrzymanie swych flot wojennych na wzgldnie stalym poziomie. Tymczasem nie dawalo si jako zauway, aeby przewaga Royal Navy nad konkurencj miala si w tym czasie istotnie zwikszy22. Potrzeba redukcji wydatków budetu Admiralicji byla zatem naglca, tym bardziej e cigle rosnca w sil liberalna opozycja uczynila ten postulat jednym ze swych hasel programowych; podobny punkt widzenia podzielalo zreszt i wielu konserwatystów23. Co zrozumiale, korpus oficerski Royal Navy w swej zdecydowanej wikszoci nie chcial nawet slysze o adnych ciciach, jednak glos decydujcy naleal teraz do nowego pierwszego lorda morskiego. A jego pogldy w tej sprawie najlepiej chyba odzwierciedlaly slowa: Rozrzutne wydatki na flot, tak jak ludzkie ycie na wysokiej stopie, prowadzi do rozwoju utajonych, pasoytniczych zarazków, które, erujc, obniaj sil czynnika walki czy to w ludzkim ciele, czy w walczcym okrcie! [...] Pasoyty w postaci okrtów niezdatnych do boju, niewalczcego personelu i bezproduktywnych wydatków na ldzie musz by wykorzenione niczym rak ­ wycite do czysta!24 20 The Papers of Admiral Sir John Fisher, P. K. Kemp (oprac.), t. 2, London 1964, s. 149; por. R. K. Massie, op. cit., s. 582. 21 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 25. 22 Ibid., s. 23. 23 Ibid., s. 23­24. 24 Fear God and Dread Nought..., t. 2, s. 124; por. R. K. Massie, op. cit., s. 581­582. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA Slowem, nie dostrzegal Fisher adnej sprzecznoci pomidzy znaczcym obciciem wydatków na utrzymanie floty wojennej a zapewnieniem tej ostatniej naleytej sily i sprawnoci bojowej oraz utrzymaniem jej w stanie natychmiastowej gotowoci do akcji25. rodkami, które w intencji Fishera zapewnilyby realizacj celów jego polityki, mialy by: wprowadzenie systemu zalóg szkieletowych na okrtach rezerwy marynarki, wycofanie z czynnej sluby przestarzalych jednostek, rewizja systemu rozmieszczenia floty, a wreszcie skonstruowanie i wcielenie do sluby nowych klas okrtów wojennych ­ przede wszystkim pancerników o zunifikowanej artylerii glównej26. Jak ju zaznaczono na wstpie, dzielo reformowania Royal Navy rozpoczlo si, zanim jeszcze admiralowi przypadlo w udziale najwysze ze stanowisk dostpnych oficerowi marynarki. Powodzenie programu przemian zalealo od wielu czynników, bodaj najwaniejsze bylo jednak wyksztalcenie zupelnie nowego korpusu oficerów marynarki, wolnych od uprzedze rodem z minionego stulecia i nieprzejawiajcych typowego dla starej kadry lku przed postpem ­ czy to technicznym, czy te w dziedzinie morskiej taktyki i strategii. Jeszcze jako drugi lord morski, z urzdu zobowizany do sprawowania nadzoru nad szkoleniem kadr, Fisher ­ za peln aprobat pierwszego lorda Admiralicji ­ walnie przyczynil si do utworzenia w grudniu 1902 roku kolegiów w Osborne i Dartmouth, gdzie kandydaci na oficerów przechodzi mieli czteroletni cykl nauczania wedle zupelnie nowych wzorców27. Najwaniejsz, wrcz rewolucyjn innowacj bylo odejcie od dotychczasowej praktyki oddzielnego ksztalcenia kandydatów na oficerów rónych specjalnoci. Do tej pory kada z galzi korpusu oficerskiego szkolona byla osobno i na rónych poziomach; w szczególnoci jedynie oficerom pokladowym (executive officers) dane bylo naby wiedzy i umiejtnoci niezbdnych do zajmowania w przyszloci stanowisk dowódczych. Na wszystko to nakladaly si: caly baga przesdów i uprzedze klasowych (oficerowie pokladowi rekrutowali si dotd na ogól z szeregów arystokracji) oraz realia sluby, przejawiajce si w rónym statusie poszczególnych galzi korpusu oficerskiego, czego szczególnie rzucajcym si w oczy przykladem bylo choby odrbne umundurowanie28. Wraz z wejciem w ycie nowego systemu (od nazwiska, a wlaciwie arystokratycznego tytulu ówczesnego zwierzchnika Admiralicji, zwanego ,,schematem Selborne'a"), co ostatecznie nastpilo w latach 1903­1905, proces ksztal25 26 J. A. Fisher, Records, s. 133. Ibid., s. 129­131; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 27. 27 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 176. 28 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 28­29. WOJCIECH KRÓL cenia kadry oficerskiej dla Royal Navy ulegl diametralnej zmianie. Od tej pory kady potencjalny wilk morski przez dwa lata nauki w kolegium Osborne i tyle w Dartmouth przechodzil dokladnie takie samo szkolenie, niezalenie od tego, jakiej specjalnoci pragnlby si w przyszloci powici29. Potem nastpowala trwajca cztery do piciu lat sluba kolejno w roli: kadetów, tzw. midshipmanów (aspirantów*), wreszcie podporuczników ­ pocztkowo na jednostkach szkolnych, póniej na pelnowartociowych okrtach bojowych. Po jej zakoczeniu liczcy sobie okolo dwudziestu dwóch lat wieo upieczony oficer marynarki przystpowal do kocowego etapu swej edukacji, którego istot byla specjalizacja w okrelonej dziedzinie. W ten sposób posiadajcy ogólne wyksztalcenie porucznik mógl zosta bd to oficerem pokladowym, bd specjalist od nawigacji, artylerii, broni torpedowej czy maszyn okrtowych lub te mógl zasili szeregi korpusu oficerskiego Królewskiej Piechoty Morskiej30. Dopiero po ewentualnym osigniciu stopnia komandora porucznika (commander) oficerowie mieli (w wikszoci przypadków) porzuca swe specjalizacje, tak aby móc pelni stanowiska dowódcze31. W intencji twórców opisywanego sytemu mial on zlikwidowa tradycyjne podzialy wewntrz korpusu oficerskiego, a w szczególnoci przepa pomidzy oficerami pokladowymi, tradycyjnie predestynowanymi do pelnienia stanowisk dowódczych, a pozostalymi galziami korpusu. Niedaleka przyszlo pokaza miala wszake, i praktyka wci pozostawala nader odlegla od zaloe teoretycznych32. Ju na samym starcie barier nie do przebicia dla wielu chtnych okazalo si zbyt wysokie czesne pobierane przez wspomniane kolegia. Fisher z glbokim zaangaowaniem usilowal zmieni ten stan rzeczy; w kocu sam rozpoczynal ongi karier z bardzo niskiego pulapu, czemu przy kadej okazji dawal wyraz, powtarzajc: ,,wstpilem do marynarki bez grosza, bez przyjaciól, spisany na straty"33. Pierwszy lord morski rozpoczl szeroko zakrojon agitacj na rzecz pelnego finansowania przez pastwo edukacji w Osborne i Dartmouth, argumentujc w typowy dla siebie sposób: Umysl, charakter i dobre maniery nie s wylczn wlasnoci tych, których rodziców sta na wydatek tysica funtów na ich edukacj. [...] Nie wykluczajmy z powodu samego tylko ubóstwa The Papers of Admiral..., t. 2, s. 175; por. R. F. Mackay, op. cit., s. 279. * Jest to okrelenie slownikowe, lecz w tym wypadku do nieprecyzyjne. 30 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 181­182; w praktyce Królewska Piechota Morska zostala wylczona z tego systemu, por. R. F. Mackay, op. cit., s. 279 (przypis). 31 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 177. 32 R. K. Massie, op. cit., s. 560. 33 J. A. Fisher, Records, s. 10. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA czy to na wstpie, czy póniej. Dajmy szans kademu zdolnemu chlopcu bez wzgldu na zasobno portfela jego rodziców34. Jakkolwiek spotkal si z tward opozycj, udalo si przecie Fisherowi po kilku latach czciowo przeforsowa ten postulat, cho na pelne finansowanie edukacji w szkolach oficerskich Royal Navy przyszlo czeka a do okresu po II wojnie wiatowej35. Podkreli tutaj naley, e pierwszy lord morski stanowczo sprzeciwial si pomyslom finansowania nauki jedynie najuboszych kadetów: takie rozwizanie ­ jego zdaniem ­ wprowadziloby tylko dodatkowe podzialy36. Te ostatnie trwaly zreszt w najlepsze i jeszcze wiele lat póniej oficerowie pokladowi unikali towarzystwa równych im stopniem oficerów­mechaników, okrelajc tych ostatnich mianem maziarzy (greasers), wzgldnie hydraulików (plumbers). Takim samym ostracyzmem dotknici byli zreszt i oficerowie innych specjalnoci, jak platnicy czy instruktorzy marynarki37. Oczywicie glównym obiektem niechci ze strony wszelkiego rodzaju konserwatywnych ywiolów pozostawal sam Fisher, i bez tego cieszcy si opini niebezpiecznego wichrzyciela, wzgldnie rewolucjonisty (co w owych krgach wychodzilo zreszt na jedno)38. Nie zamierzal bynajmniej bra sobie podobnych sdów zanadto do serca, przedkladajc nad nie pozytywne sygnaly naplywajce ze strony mlodej kadry39. Nowy wymiar uzyskal zaniedbywany przez cale lata system wyszego ksztalcenia oficerów. Jeszcze jako drugi lord morski przyczynil si Fisher do tego, by w prowadzonych od 1900 roku, a przeznaczonych dla starszych stopniem oficerów, kursach z zakresu historii wojen morskich, strategii, taktyki oraz elementów prawa midzynarodowego mogla jednoczenie uczestniczy jak najwiksza liczba sluchaczy. Kursom tym nadano organizacyjn form kolegium; od 1907 roku nosilo nazw Królewskiego Kolegium Wojennomorskiego (Royal Naval War College) ­ w odrónieniu od istniejcego równolegle Królewskiego Kolegium Marynarki Wojennej (Royal Naval College). Z czasem tematyka zaj ulegla istotnemu rozszerzeniu ­ niezalenie od wicze teoretycznych sluchaczom zlecano m.in. opracowywanie materialów przesylanych z Wydzialu Wywiadu Marynarki (Naval Intelligence Department)40. Tym innowacjom towarzyszyla zmiana po34 35 Ibid., s. 161. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 32. 36 J. A. Fisher, Records, s. 161­162; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 32. 37 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 29. 38 Fear God and Dread Nought..., t. 1, s. 266. 39 R. K. Massie, op. cit., s. 560­561. 40 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 32­33; por. J. A. Fisher, Records, s. 256. WOJCIECH KRÓL lityki awansów na wysze stopnie oficerskie ­ o trzy do piciu lat zmniejszono limit wieku, którego osignicie niezbdne bylo do uzyskania awansu na dany stopie; ogranicze tych nie przestrzegano zreszt w sposób cisly, udostpniajc tym samym przyspieszon ciek kariery szczególnie wyróniajcym si oficerom. Dziki temu na przyklad William Beatty, póniejszy kontrowersyjny dowódca Flotylli Krowników Liniowych, naczelny dowódca Royal Navy i wreszcie ­ ju po wojnie ­ pierwszy lord morski, mógl w 1910 roku awansowa do stopnia kontradmirala w wieku zaledwie trzydziestu dziewiciu lat, o dwa lata wczeniej, ni pozwalaly na to przepisy. Jednoczenie przyspieszono przenoszenie na emerytur oficerów pozostajcych przez dluszy czas bez przydzialu41. Niejako na marginesie wspomnie te naley o istotnej poprawie warunków bytowych i szeroko rozumianych perspektyw szeregowych marynarzy i podoficerów, która równie miala miejsce w opisywanym czasie. Cho z jednej strony wzroslo obcienie zwizane ze zwikszeniem tempa oraz intensywnoci wicze bojowych, poczynil Fisher wane kroki ku usuniciu przyczyn wieloletnich skarg naplywajcych z tego rodowiska. Zdecydowanie poprawila si jako wyywienia ­ na wszystkich praktycznie okrtach zainstalowano piekarnie, co z miejsca wyeliminowalo z codziennego menu zarobaczone suchary; istotnie wzrosly równie same racje ywnociowe. Jako niebywal ekstrawagancj potraktowano w pewnych krgach zaopatrzenie kadego marynarza w nó i widelec...42 Jednoczenie na szerok skal rozpoczto modernizacj instalacji sanitarnych, wentylacyjnych i grzewczych na poszczególnych jednostkach. Towarzyszyla temu pewna liberalizacja surowej dotychczas dyscypliny: kary wymierzano rzadziej i byly mniej dotkliwe. Podwyszono old wyplacany marynarzom i podoficerom, utrzymujcy si przez cale dziesiciolecia na stalym, niskim poziomie43. Wreszcie ­ rzecz bez precedensu w dotychczasowych dziejach Royal Navy ­ wprowadzono formaln moliwo awansowania w szeregi korpusu oficerskiego szczególnie wybijajcych si podoficerów44. Reakcja ,,dolnego pokladu" (Lower Deck), jak zbiorczo okrelano podoficerów i marynarzy, byla jednoznaczna: ,,Podoficerowie [...] prosili mnie, czy nie móglbym przekaza ich serdecznych podzikowa za wszystko, co A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 33; odnonie do awansu adm. Beatty'ego zob. Ch. London, Clash of the Dreadnoughts, Oxford 2000, s. 28. 42 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 35­36; por. R. K. Massie, op. cit., s. 467­468. 43 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow, t. 1, s. 36; por. J. A. Fisher, Records, s. 152­153. 44 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow, t. 1, s. 36; por. J. A. Fisher, Records, s. 257­258; zob te R. K. Massie, op. cit., s. XXI (przypis). ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA uczynil Pan dla Dolnego Pokladu"45, pisal w styczniu 1910 roku do Fishera Lionel Yexley, wydawca czasopisma ,,The Fleet", reprezentujcego interesy i punkt widzenia najniszych warstw personelu Królewskiej Marynarki Wojennej. Sam admiral byl wiadom swej popularnoci w tym rodowisku, o której najlepiej wiadczyl powszechnie uywany we flocie jego demokratyczny przydomek ,,Jacky"46. Wielokrotnie dawal te wyraz swemu zainteresowaniu warunkami sluby marynarzy i podoficerów; pod koniec swej kadencji (pierwszej, jak czas pokazal) pierwszy lord morski zdobyl si na znamienn deklaracj: Tym, co przemknlo niezauwaone jest to, z czego jestem najbardziej zadowolony, gdy idzie o moje lata [spdzone] w Admiralicji ­ to, co zostalo uczynione dla Dolnego Pokladu; wci oczekiwalem na jeszcze wicej!47 Jakkolwiek istotne ­ take w dalszej perspektywie historycznej ­ byloby znaczenie przemian, które dokonaly si w strukturze personelu Royal Navy, a w szczególnoci kompleksowej reformy systemu ksztalcenia kadr, wszystko to w zamierzeniach Fishera stanowilo jedynie wstpny etap wlaciwego planu modernizacji floty wojennej Wielkiej Brytanii, którego realizacja ruszyla wkrótce po objciu przeze stanowiska pierwszego lorda morskiego. Ju 6 grudnia 1904 roku opublikowane zostalo memorandum Admiralicji, zapowiadajce trzy cile ze sob powizane posunicia: wdroenie systemu zalóg szkieletowych na okrtach rezerwy marynarki, redystrybucj floty oraz wycofanie z linii przestarzalych okrtów wojennych48. Istot programu bylo cisle powizanie i wzajemna zaleno wszystkich tych kroków ­ zaniechanie realizacji choby jednego z nich stawialoby pod znakiem zapytania sens wejcia w ycie pozostalych. Sam Fisher przy wielu okazjach dawal temu wyraz w charakterystyczny dla siebie sposób: ,,Nie moe wic by adnego kombinowania! adnego schlebiania sentymentom! Bez wzgldu na wraliwo! Bez litoci dla kogokolwiek! Musimy by bezwzgldni, nieugici i bezlitoni! A zatem musimy mie Program! Calociowy Program!! I nic poza Programem!!!!"49. Podstawow ide towarzyszc wprowadzeniu systemu zalóg szkieletowych bylo denie do uzyskania moliwie wysokiej sprawnoci bojowej okrFear God and Dread Nought..., t. 2, s. 289 (przypis). R. H. Bacon, op. cit., s. 115. 47 Fear God and Dread Nought..., t. 2, s. 22. 48 N. A. Lambert, Sir John Fisher's Naval Revolution, Columbia, SC 1999, s. 98­101; por. R. K. Massie, op. cit., s. 575. 49 J. A. Fisher, Records, s. 135; por. The Papers of Admiral..., t. 1, London 1960, s. 19; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 575. WOJCIECH KRÓL tów pozostajcych w rezerwie przy jednoczesnej redukcji kosztów ich utrzymania. Te sprzeczne z pozoru zaloenia latwo pogodzi, jeli uwiadomimy sobie, jak nieefektywny i kapitalochlonny byl system rezerwy floty w postaci, w jakiej zastal go Fisher. Dotychczas pozostajce w rezerwie Royal Navy jednostki dogldane byly przez przypadkowo dobran, skromn liczebnie ekip marynarzy, zwan grup dozoru i utrzymania (care and maintenance party). W razie mobilizacji okrty te byly obsadzane ad hoc przez marynarzy rezerwistów, niejednokrotnie pelnych dobrych chci, ale czstokro zupelnie nieznajcych okrtu, na którym nagle przyszlo im sluy. Nie powinno zatem dziwi, e warto bojowa takiej jednostki byla nad wyraz problematyczna, a koszt jej utrzymania znaczny ­ niedowiadczona zaloga, chcc nie chcc, stale doprowadzala do mniejszych lub wikszych awarii, za rezultaty, na przyklad testów artyleryjskich, byly wicej ni alosne. W efekcie wysokie naklady w aden sposób nie przekladaly si na efektywno bojow okrtów rezerwy floty50. Nic zatem dziwnego, e w kompleksowym programie reform jedno z pierwszych miejsc zajla jej calkowita reorganizacja. Utworzona zostala nowa Flota Rezerwowa (Reserve Fleet), której okrty obsadzone zostaly dwiema pitymi nominalnego stanu ich personelu. W sklad takiej szkieletowej zalogi wchodzili jednak wszyscy specjalici odpowiedzialni za utrzymywanie poszczególnych podzespolów w naleytym stanie oraz wszyscy ci oficerowie, którzy niezbdni byli do podtrzymania sprawnoci bojowej jednostki51. Cala zaloga szkieletowa przebywala stale na pokladzie, a podczas wicze i manewrów zaznajamiala si z wszelkimi osobliwociami swego okrtu. Rezultat byl taki, e liczba defektów spadla w krótkim czasie do minimum52. W razie ogloszenia mobilizacji zalogi mogly by latwo uzupelnione do pelnego stanu osobowego zwyklymi rezerwistami, co zreszt praktykowano z reguly raz do roku. Niezalenie od tego pozostajce w rezerwie okrty co kwartal wychodzily na trwajce od póltora do dwóch tygodni wiczenia taktyczno-artyleryjskie. Taka praktyka sprawiala, i Flota Rezerwowa mogla w razie potrzeby w krótkim czasie skutecznie wzmocni glówne sily Royal Navy. Nie znaczy to oczywicie, e nowy system nie mial slabych stron ­ w dalszym cigu problemem bylo choby skompletowanie nawet zredukowanych zalóg53. Fisher postulowal w tej sytuacji, aby pój o krok dalej i uzupelnia niedobory kadrowe olnierzami wojsk ldowych, kierowanymi do zada niezwizanych cile ze specyfik walki na mo50 51 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 37. The Papers of Admiral..., t. 1, s. 10; ibid., s. 46; ibid., s. 94­95. 52 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 150. 53 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 37­38. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA rzu (np. obslugi artylerii). Sugestia ta nie doczekala si wszake realizacji, jako e wymagala glbokich zmian systemowych, a do podporzdkowania Ministerstwa Wojny pierwszemu lordowi Admiralicji wlcznie54. Tak zwana redystrybucja floty, czyli globalna zmiana rozmieszczenia jej jednostek, stanowi miala w intencji Fishera reakcj na zarówno techniczne, jak i geopolityczne przemiany, jakie dokonaly si na przelomie XIX i XX stulecia. W dobie pary i ,,telegrafu bez drutu" utrzymywanie znaczcych czsto sil morskich we wszystkich miejscach istotnych dla Imperium Brytyjskiego nie mialo ju racji bytu ­ inaczej ni w przeszloci, kiedy to w razie zagroenia brytyjskiego panowania w jakim odludnym rejonie kuli ziemskiej samo wezwanie pomocy zaj musialo sporo czasu55. Aktualne uwarunkowania wymagaly zupelnie nowych koncepcji strategicznych ­ ju samo choby pojawienie si niebranego wczeniej pod uwag czynnika, jakim byla dynamicznie rozwijajca si niemiecka marynarka wojenna, sugerowalo konieczno stopniowego przegrupowania glównych sil Royal Navy i skoncentrowanie ich w rejonie Morza Pólnocnego56. Traktat sojuszniczy z Japoni z 1902 roku (którego Fisher byl, swoj drog, zdecydowanym oponentem57) pozwalal na znaczne ograniczenie brytyjskiej obecnoci w rejonie pólnocnego i rodkowego Pacyfiku. Póniejsza o dwa lata Entente Cordiale z Francj, jakkolwiek niewica obu stron militarnie, stawiala pod znakiem zapytania sens utrzymywania przez Zjednoczone Królestwo znacznych sil morskich w basenie Morza ródziemnego ­ wspólne interesy obydwu pastw na tym obszarze równie dobrze zabezpiecza mogla przecie flota francuska58. Wreszcie, z uwagi na praktycznie zerowe prawdopodobiestwo wybuchu konfliktu zbrojnego pomidzy Wielk Brytani a Stanami Zjednoczonymi, logiczne wydawalo si znaczce ograniczenie brytyjskiej obecnoci u wybrzey pólnocnej Ameryki59. W opinii Fishera, niezbdne bylo jedynie pozostawienie pewnych sil w kilku rejonach globu o naprawd duym znaczeniu strategicznym ­ jak Aleksandria, Gibraltar, Przyldek Dobrej Nadziei czy Singapur60. Kadego z tych ,,strategicznych kluczy zamykajcych wiat"61 strzec miala samodzielna eskadra, zdolna w razie koniecznoci J. A. Fisher, Records, s. 254; por. R. F. Mackay, op. cit., s. 290. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 40. 56 T. Klimczyk, Pancerniki, Warszawa 2002, s. 67­68. 57 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 26. 58 Ibid., s. 40. 59 R. K. Massie, op. cit., s. 576. 60 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 41. 61 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 161; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 41. WOJCIECH KRÓL do szybkiej koncentracji. Likwidacji ­ przynajmniej w ich dotychczasowej postaci ­ ulegly natomiast eskadry: Oceanu Spokojnego, Poludniowego Atlantyku i Pólnocnoamerykaska. Na tereny kontrolowane dotd przez dwie ostatnie formacje rozszerzy obszar swego dzialania miala Eskadra Przyldkowa (Cape Squadron), do której ponadto nalee miala obrona brytyjskiego stanu posiadania na zachodnim wybrzeu Afryki. Eskadry stacjonujce na wodach Australii, Chin oraz Indii Wschodnich polczy si mialy na wypadek wojny we Flot Wschodni (Eastern Fleet) z glówn baz w Singapurze, która kontrolowa miala obszar calego Oceanu Indyjskiego i przyleglych do mórz62. Nastpnym krokiem bylo zgromadzenie calej niemal ,,mietanki" floty w bezporedniej bliskoci metropolii. Poczynajc od koca 1904 roku, Admiralicja realizowala polityk ,,powolnej, lecz stalej" koncentracji coraz to wikszych sil na wodach ojczystych ­ wszelki popiech nie byl tu bynajmniej wskazany, jako e niechybnie zaalarmowalby bliszych i dalszych ssiadów Zjednoczonego Królestwa w najzupelniej nieodpowiednim dla momencie63. Przy tej okazji natrafil wszake Fisher na twardy opór ze strony znacznej czci kadry oficerskiej, z której spora grupa nader niechtnie rozstawala si z tradycyjn wizj brytyjskiego ,,panowania na morzu", rozumianego jako obecno jednostek floty we wszystkich mniej lub bardziej z punktu widzenia Imperium istotnych punktach globu. Prym jednak wiedli ­ co nie powinno dziwi ­ dowódcy likwidowanych, wzgldnie uszczuplanych zwizków taktycznych64. Te i inne przejawy kontestacji dziala pierwszego lorda morskiego, cho nader gwaltowne, mialy jednak szybko zbledn wobec zmasowanej krytyki jego nastpnego posunicia ­ zlomowania na wielk skal przestarzalych jednostek65. Jak pamitamy, istotnym czynnikiem, lecym u podstaw programu reform admirala Fishera, bylo denie do osignicia jak najwyszej sprawnoci bojowej floty moliwie niskim kosztem. Klócilo si to z ustalon praktyk wydawania sporej czci rodków z budetu marynarki na utrzymanie mnóstwa niewielkich jednostek rozrzuconych po wodach praktycznie calego wiata. Podstawowym ich zadaniem bylo ,,pokazywanie flagi", czyli reprezentowanie Królewskiej Marynarki Wojennej przy kadej nadarzajcej si okazji. By moe w przeszloci mialo to jakie znaczenie, lecz na pocztku XX wieku trudno bylo doprawdy dociec, jakie A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., s. 41; R. K. Massie, op. cit., s. 577; por. J. A. Fisher, Records, s. 130­131. 63 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 41­42; por. R. K. Massie, op. cit., s. 576. 64 Zob. np. Fear God and Dread Nought..., t. 2, s. 101 (przypis); por. R. K. Massie, op. cit., s. 577. 65 R. K. Massie, op. cit., s. 577. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA mialyby std wynika realne korzyci dla brytyjskiego podatnika66. mialo natomiast zaryzykowa mona tez, e nie tylko owe, niezdatne wlaciwie do niczego konkretnego, okrty rdzewialy bezczynnie w odleglych portach ­ ,,rdzewiala" take, w przenoni, obsadzajca je kadra ­ pozbawiona moliwoci (a pewnie i chci) doskonalenia nabytych niegdy i czsto nieodpowiadajcych ju potrzebom chwili umiejtnoci. Wszystko to mialo jednak swój konkretny wymiar finansowy. Najskromniejsza choby kanonierka kosztowala brytyjskiego podatnika 12 000 funtów szterlingów rocznie; mniej wicej osiem razy tyle nalealo co roku przeznaczy na samo tylko utrzymanie ­ bez uwzgldnienia wydatków na remonty czy modernizacje ­ kadego z okolo czterdziestu pancerników67, z których spora cz, przez wzgld na niedostatki uzbrojenia, prdkoci czy opancerzenia, nie mogla by w aden sposób traktowana jako pelnowartociowy rodek prowadzenia walki na morzu68. W czeluciach wszystkich tych i podobnych jednostek, które zdaniem Fishera ,,nie mogly ani walczy, ani zbiec"69, grzzly wic nie tylko okrelone sumy pienidzy, ale ­ przede wszystkim ­ bezcenny material ludzki. Nowy pierwszy lord morski podszedl do zagadnienia w typowy dla siebie sposób, jak sam mawial: ,,napoleoski w swej mialoci, cromwellowski w swej gruntownoci"70 ­ nie zwaajc na plynce z rónych stron protesty, zadecydowal o poslaniu na zlom, wzgldnie przeniesieniu do glbokiej rezerwy wszystkich bdcych dotychczas na stanie floty okrtów, które z rónych przyczyn niezdatne byly do dzialania w ówczesnym teatrze wojny morskiej. Oponentom replikowal: ,,Najwaniejszym obowizkiem floty jest gotowo do natychmiastowego uderzenia na wroga, a to moemy osign jedynie, skupiajc cal nasz sil w okrtach o niewtpliwej wartoci bojowej, niemilosiernie eliminujc te, które staly si przestarzale"71. Jakkolwiek specjalny komitet, powolany dla analizy tego aspektu polityki Fishera, zredukowal nieco liczb okrtów, które mialy zosta definitywnie wycofane ze sluby, to i tak ,,jednym mnym pocigniciem pióra"72 (jak to okrelil ówczesny premier sir Arthur Balfour) skrelono ze stanu floty lcznie 154 jednostki. Wikszo z nich niezwlocznie powdrowala do stoczni rozbiórkowych, reszt za pozostawiono w tzw. rezerwie materialowej (Material ReseJ. A. Fisher, Records, s. 118. Ibid., s. 136; por. The Papers of Admiral..., t. 1, s. 19. 68 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 16; por. R. K. Massie, op. cit., s. 577­578. 69 J. A. Fisher, Memories, s. 56; por. R. K. Massie, op. cit., s. 577. 70 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 40. 71 Idem, The Anatomy of British Sea Power: A History of British Naval Policy in the Pre-dreadnought Era, 1880­1905, London 1964, s. 489; por. R. K. Massie, op. cit., s. 578. 72 J. A. Fisher, Memories, s. 36; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 40. WOJCIECH KRÓL rve), przewidujc dla nich ograniczone zastosowania na wypadek wojny. Rezultatem calej operacji byly nie tylko znaczce oszczdnoci budetowe (Fisher szacowal, e same tylko remonty skrelonych jednostek kosztowalyby £ 845 000 rocznie, co wynosilo przeszlo 2% budetu Admiralicji w pierwszych latach XX wieku), ale i zwolnienie miejsca w portach wojennych ­ rzecz niepomiernej wagi w kontekcie równoczenie realizowanej redystrybucji sil Royal Navy73. Chyba najwaniejsza byla jednak moliwo rekrutowania, sporód ,,uziemionych" czlonków zalóg zlomowanych jednostek, specjalistów do równolegle wdraanego systemu zalóg szkieletowych74. Wracajc do korzyci czysto finansowej natury ­ ju w pierwszym pelnym roku budetowym za kadencji Fishera (1905/1906) wydatki na flot spadly w odniesieniu do roku poprzedniego o niemal 10% (z £ 36 889 500 do £ 33 389 500)75 i nie byl to bynajmniej kres ich redukcji ­ osignicie o tyle znaczce, jeli przypomnimy sobie, e uprzednio przez co najmniej kilkanacie lat wykazywaly one stal tendencj wzrostow ­ czego, jak pamitamy, nie mona bylo powiedzie o sprawnoci bojowej floty. Ostatni, lecz z pewnoci najwaniejszy etap opisywanego programu reform wprowadzal zasadniczo now jako, jeli idzie o sposób prowadzenia wojny na morzu. Zaprojektowanie, budowa i wejcie do sluby zupelnie nowej klasy76 okrtów wojennych: pancerników uzbrojonych w zunifikowan pod wzgldem kalibru artyleri glówn, a take podobnie uzbrojonych krowników, omal nie zachwialo ­ jak si mialo okaza ­ ustalon hierarchi wiatowych potg morskich. Pojawienie si na morzach i oceanach wiata takich wlanie jednostek bylo logiczn konsekwencj coraz powszechniej wyraanego przekonania o decydujcej roli cikiej artylerii okrtowej w morskich pojedynkach. Wymownym potwierdzeniem tej tezy byl przebieg bitwy pod Cuszim rozstrzygnitej 28 maja 1905 roku, kiedy to stosunkowo nieliczna flota japoska przy minimalnych stratach wlasnych unicestwila rosyjsk 2. Eskadr Oceanu Spokojnego. Przyczyna sukcesu Japoczyków leala w mobilnoci, ale przede wszystkim w celnym ogniu cikiej artylerii ich okrtów77. Od koca XIX wieku stale rosla odleglo, na 73 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 38­40; por. R. K. Massie, op. cit., s. 577­578. 74 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 38­39. 75 Ibid., s. 25; por. The Papers of Admiral..., t. 2, s. 51. 76 Autor stosuje w niniejszym artykule powszechnie przyjt w polskiej literaturze przedmiotu ,,taksonomi" okrtów wojennych, opart na schemacie: klasa ­ typ ­ jednostka; dla przykladu: klasa: niszczyciel, typ: ,,Blyskawica", jednostka: ORP ,,Grom". 77 T. Klimczyk, op. cit., s. 78­79; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 35; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 587­588. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA której prowadzono wiczebne strzelania (spore zaslugi poniósl tu admiral Fisher jeszcze jako dowódca Floty ródziemnomorskiej78), a to dziki bezustannemu doskonaleniu przyrzdów celowniczych i wypracowywaniu nowych metod wstrzeliwania si w cel. Istnial jednake zasadniczy problem wynikajcy z samej ,,metodologii" prowadzenia ognia. Upraszczajc nieco cale zagadnienie, mona powiedzie, e aby trafi w cel, nalealo odda w jego kierunku pojedyncz salw, a nastpnie, po okreleniu odlegloci dzielcej cel i miejsce upadku pocisków, nanie stosowne poprawki odnonie do azymutu i kta podniesienia dzial. A poniewa od tego ostatniego bezporednio zaleal zasig artylerii79, trafienie w cel po której z kolei salwie wydawalo si nieuchronne80. Rzeczywisto byla oczywicie daleko bardziej skomplikowania ­ nalealo bowiem uwzgldni skutki kolysania okrtu oraz ruch i manewrowanie walczcych jednostek. W praktyce koniecznym warunkiem prowadzenia skutecznego ognia w opisany wyej sposób byla synchronizacja ustawienia wszystkich dzial stosownie do wskaza obserwatora, usadowionego zazwyczaj ­ dla lepszej perspektywy ­ na glównym maszcie okrtu; system ten, zapoyczony z floty francuskiej, doskonalili Brytyjczycy przez blisko dekad, zanim przybral ostateczn posta81. Wci nierozwizanym zagadnieniem pozostawala jednak niewielka szybkostrzelno najciszej artylerii, utrudniajca, a czsto wrcz uniemoliwiajca trafienie w cel opisywanym sposobem. Jedynym rozwizaniem bylo w tej sytuacji zwielokrotnienie liczby dzial artylerii glównej bdcych na wyposaeniu pojedynczego okrtu, tak aby przy wstrzeliwaniu si w cel mogly one prowadzi ogie ,,na raty". Dla przykladu, zwikszenie liczby najciszych dzial z czterech do omiu dawalo dwukrotnie wiksz szybkostrzelno, efektywn przy tej samej co poprzednio liczbie pocisków w salwie82. Nie mniej istotn korzyci bylo i to, e po ostatecznym nakryciu celu (tzn. doprowadzeniu do sytuacji, w której pociski zaczynaj pada wokól niego) i przejciu na ogie cigly wiksza liczba wystrzelonych jednoczenie granatów odpowiednio zwikszala prawdopodoA. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 12­13. Byly, rzecz jasna, take inne czynniki wplywajce na donono dzial, jak choby cinienie atmosferyczne, wilgotno powietrza, rónice w skladzie chemicznym poszczególnych ladunków miotajcych, stan zuycia przewodu lufy itp., na które jednak obsluga artylerii nie miala adnego albo prawie adnego wplywu. 80 P. M. Scott, Fifty Years in the Royal Navy, London 1919, s. 179­180; por. R. H. Bacon, op. cit., s. 251­252. 81 T. Klimczyk, op. cit., s. 83­84. Niektórzy autorzy (R. K. Massie, op. cit., s. 587) przypisuj autorstwo opisywanej koncepcji prowadzenia ognia artyleryjskiego wlanie Scottowi. 82 T. Klimczyk, op. cit., s. 84­85. WOJCIECH KRÓL biestwo trafienia. Wszystkich tych postulatów nie byla jednak w stanie spelni artyleria glówna ówczesnych pancerników. Oprócz czterech cikich, zazwyczaj dwunastocalowych (305 mm) armat podstawowe uzbrojenie klasycznego okrtu liniowego pocztku XX wieku skladalo si z pewnej liczby dzial tzw. drugiego kalibru ­ równego zazwyczaj 234 mm (9,2 cala) lub tylko 152 mm (6 cali)83. Takie zrónicowanie, cho teoretycznie pozwalajce zwikszy szybkostrzelno i ciar salwy burtowej84, powodowalo kolejne nierozwizywalne problemy, zwizane z niemonoci precyzyjnego ustalenia ­ z dystansu wielu mil morskich ­ miejsca upadku pocisków danego kalibru85. A to w praktyce uniemoliwialo skuteczne kierowanie ogniem calej artylerii pancernika86. Same za cztery dziala najwikszego kalibru to bylo stanowczo za malo, aby marzy o szybkim i skutecznym wyeliminowaniu przeciwnika. Nie powinno wic dziwi to, e mniej wicej w tym samym czasie w rónych miejscach, jak choby w Japonii, Stanach Zjednoczonych czy Wloszech, zaczto wysuwa pomysly calkowitego wyeliminowania dzial drugiego kalibru na rzecz tych najciszych87. Najczciej przywolywany byl w tym aspekcie glony podówczas artykul autorstwa cenionego wloskiego projektanta Vittorio Cunibertiego, opublikowany w roku 1903 na lamach fachowego pisma ,,Jane's Fighting Ships", krelcy wizj takiej wlanie jednostki88. Trudno dzi dociec, czy lektura tej publikacji miala decydujcy wplyw na poczynania przyszlego pierwszego lorda morskiego, jako e s dowody na to, i z podobnymi koncepcjami nosil si ju wczeniej89. Tak czy inaczej, niekwestionowan zaslug admirala Fishera bylo przekucie idei w czyn ­ i to w icie rekordowym tempie. Drug istotn cech projektowanego okrtu ­ w intencji Fishera co najmniej równie wan jak uzbrojenie ­ miala by jego prdko, pozwalajca na wybór miejsca i czasu akcji oraz swobod manewru, ale take (do czego admiral przyznawal si raczej niechtnie) ucieczk wobec przewaajcych sil nieprzyjaciela90. Obsesja prdkoci towarzyszyla admiralowi Fisherowi chyba od zawsze; 83 Ibid., s. 73, 75­76; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 43; R. K. Massie, op. cit., s. 584. 84 T. Klimczyk, op. cit., s. 73. 85 R. H. Bacon, op. cit., s. 252; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 76. 86 T. Klimczyk, op. cit., s. 83, 85; por. R. Hough, op. cit., s. 235; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 587. 87 T. Klimczyk, op. cit., s. 85­86. 88 R. Hough, op. cit., s. 236; A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 13 (przypis); por. T. Klimczyk, op. cit., s. 86­87. 89 J. A. Fisher, Memories, s. 122; por. R. H. Bacon, op. cit., s. 250; A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 13; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 584­585; T. Klimczyk, op. cit., s. 87. 90 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 261; por. R. K. Massie, op. cit., s. 590. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA jeszcze jako dowódca Floty ródziemnomorskiej wyciskal z podleglych sobie jednostek (tudzie ich zalóg) przyslowiowe siódme poty, aby plynly one tak szybko, jak tylko bylo to moliwe91. Nie zaskakiwalo wic, e nowy okrt mial by nie tylko najpotniej uzbrojonym, ale i najszybszym pancernikiem wiata. Sk w tym, e powszechnie wówczas stosowane klasyczne tlokowe maszyny parowe osignly ju wlaciwie kres technicznego rozwoju i nie byly w stanie dostarczy tej wielkoci okrtowi mocy niezbdnej do poruszania si z prdkoci wiksz ni jakie 18­19 wzlów. W praktyce i tak bylo to moliwe jedynie przez krótki czas: przy znacznych obcieniach, nieuniknionych nawet przy duo mniejszych prdkociach, poszczególne elementy maszyn (zwlaszcza loyska) ulegaly szybkiemu zuyciu. Tymczasem Fisher postawil spraw na ostrzu noa, dajc, aby nowy okrt osigal maksymaln prdko minimum 21 wzlów, która dawalaby mu przewag co najmniej kilku wzlów nad kad równorzdn jednostk przeciwnika92. Pod wzgldem czysto technicznym rozwizanie narzucalo si samo. Turbiny parowe konstrukcji sir Charlesa Parsonsa byly silnikami znacznie bardziej ekonomicznymi od maszyn tlokowych, pozwalajc na uzyskanie z tej samej iloci paliwa o wiele wikszej mocy, a co za tym idzie ­ wikszej prdkoci, wzgldnie zasigu, wyposaonej w nie jednostki93. Cechowala je te duo wiksza niezawodno94. Niemniej jednak byla to konstrukcja relatywnie nowa, wci jeszcze niedopracowana, a przede wszystkim niestosowana dotychczas na okrtach wojennych tej wielkoci. W ostatecznym jednak rozrachunku argumenty na rzecz turbin przewayly ­ decydujcy w tej mierze okazal si glos glównego projektanta okrtu, sir Philipa Wattsa, skdind starego znajomego pierwszego lorda morskiego95. Jak wszystko, do czego admiral Fisher przyloyl rk, prace nad projektem nowej jednostki postpowaly w blyskawicznym tempie. Ju 22 grudnia 1904 roku decyzj pierwszego lorda morskiego utworzony zostal specjalny komitet projektowy, zloony zarówno z oficerów marynarki, jak i czolowych cywilnych specjalistów96. Midzy innymi znalazl si wród nich komandor Reginald Bacon, jeden z najbardziej zaufanych wspólpracowników admirala (a po latach jego biograf), typowany na pierwszego dowódc nowego okrtu. Komitet ów byl jednak dla Fishera jedynie rodzajem zaslony dymnej, jako e nie mial ad91 92 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 12. The Papers of Admiral..., t. 1, s. 76; ibid., s. 201. 93 Ibid., s. 205­206; ibid., s. 248­249. 94 Ibid., s. 272­274. 95 R. K. Massie, op. cit., s. 585, 592. 96 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 199­200. WOJCIECH KRÓL nych formalnych kompetencji, a jedynym wlaciwie jego zadaniem bylo dopilnowanie, eby w projekcie nowego okrtu uwzgldnione zostaly wszystkie wytyczne pierwszego lorda morskiego97. On sam, zachowujc peln kontrol, oficjalnie przezornie trzymal si na uboczu, co z ujmujc szczeroci tlumaczyl niechci wystawiania si na ostrzal krytyki98. Komitet obradowal przez dwa miesice ­ do lutego 1905 roku, w sprawozdaniu ze swych prac rekomendujc projekt okrtu o rzeczywicie przelomowej charakterystyce. HMS ,,Dreadnought", bo takim wlanie, tradycyjnym dla Royal Navy imieniem ochrzci miano now jednostk, wyrónialo w pierwszym rzdzie uzbrojenie. A dziesi armat kalibru 305 mm rozmieszczono w dwudzialowych wieach w sposób nastpujcy: jedna wiea na podwyszonym pokladzie dziobowym, po jednej na ródokrciu przy kadej z burt, a pozostale dwie ­ jedna za drug ­ na pokladzie rufowym99. Takie rozwizanie umoliwialo prowadzenie ognia z omiu dzial na kad z burt oraz z szeciu na dziób, wzgldnie na ruf. Zwlaszcza silna bateria dziobowa byla istotna dla Fishera, stale podkrelajcego ofensywne walory nowej jednostki100, cho ­ nie wdajc si w glbsze rozwaania techniczne ­ stwierdzi naley, e nie bylo to ustawienie najbardziej efektywne: niemoliwe bylo bowiem ostrzeliwanie konkretnego celu przy uyciu calej cikiej artylerii pancernika. Stosownie do przekona pierwszego lorda morskiego wyeliminowano calkowicie artyleri redni101 ­ jedynie dla obrony przed torpedowcami okrt wyposaono w pewn liczb trzycalowych (76 mm) dzialek, co w praktyce okaza si mialo zupelnie niewystarczajce102. Wziwszy pod uwag znaczny ciar uzbrojenia, zaskakujce jest, e nowy pancernik nieznacznie tylko przewyszal rozmiarami poprzedzajcy go typ ,,King Edward VII" i równolegle budowane dwa okrty liniowe typu ,,Lord Nelson". Standardowa wyporno ,,Dreadnoughta" wynosila nieco ponad 18 000 ton i byla w przyblieniu tylko o 2000 ton wiksza ni wymienionych wyej jednostek. Kadlub nowego okrtu mierzyl sobie nieco ponad 160 m dlugoci, czyli o dwadziecia kilka metrów wicej ni w przypadku poprzednich pancerników Royal Navy, przy praktycznie niezmienionej szerokoci. Niezaprzeczaln korzyci ze smuklejszego kadluba byly mniejsze opory hydrodynamiczne, co pozwolilo ograniczy moc, a zatem i rozmiary silowni w stosunku do pierwotnie zaklaR. K. Massie, op. cit., s. 586. Antycypowal to w licie do lorda Esher z 21 sierpnia 1904 r., Fear God and Dread Nought..., t. 1, s. 325. 99 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 203; por. The Papers of Admiral..., t. 2, s. 277. 100 R. K. Massie, op. cit., s. 589. 101 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 201; ibid. s. 217­219. 102 T. Klimczyk, op. cit., s. 88, 123­124. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA danych. Napd zapewnialy cztery turbiny Parsonsa o lcznej nominalnej mocy 23 000 KM, które ­ jak si mialo okaza, pozwolily bez problemu osign zakladan prdko 21 wzlów; przeciajc maszyny, osignito na próbach nawet 22,4 wzla103. Jednake dluszy kadlub i silniejsze uzbrojenie oznaczaly, e pomimo wzrostu wypornoci niemoliwe stalo si opancerzenie ,,Dreadnoughta" na skal poprzednich okrtów liniowych. Najistotniejszy dla bezpieczestwa okrtu pas pancerny na burcie osigal maksymaln grubo 279 mm (11 cali) wobec 305 mm na ,,Nelsonach", cho i tak bylo to sporo w stosunku do ,,Edwardów" i wczeniejszych typów, które poszczyci si mogly pancerzem burtowym o gruboci dochodzcej do ledwie 9 cali (229 mm). Jedenastocalowe plyty pancerne chronily równie czola wie artylerii glównej oraz stanowisko dowodzenia104. Take poklady opancerzone byly nieco skromniej, lecz w ostatecznym rozrachunku ,,Dreadnought" okazal si bardzo dobrze zabezpieczony przed uderzeniami pocisków wystrzeliwanych z najciszych podówczas dzial, radykalnie przewyszajc dotychczasowe pancerniki pod wzgldem prdkoci i sily ognia. Gwoli cisloci przyzna trzeba, e o wiele gorzej przedstawiala si kwestia ochrony podwodnej czci kadluba ­ w odrónieniu od poprzednich kilku typów ,,Dreadnought" nie zostal wyposaony we wzdlun gród przeciwtorpedow; do pewnego stopnia chronione byly jedynie okolice komór amunicyjnych105. Pomimo tych i innych niedoskonaloci nowy pancernik stanowil prawdziwy przelom w budowie cikich okrtów artyleryjskich, a jego nazwa stala si synonimem calej klasy wzorowanych na i cigle udoskonalanych jednostek ­ drednotów. Uroczysto wodowania, która miala miejsce 9 lutego 1906 roku, stala si niemale ogólnonarodowym witem, uwietnil j te czynnym udzialem król Edward VII. Wprost perfekcyjna organizacja pracy sprawila za, e budowa ,,Dreadnoughta" trwala rekordowo krótko: od poloenia stpki do wyjcia okrtu w morze na pierwsze próby uplynlo dokladnie 366 dni. Ten swoisty rekord, nigdy ju w tej klasie jednostek niepobity, moliwy byl dziki wykorzystaniu znacznej liczby elementów konstrukcyjnych przeznaczonych pierwotnie do wykorzystania w pancernikach typu ,,Lord Nelson" ­ w szczególnoci gotowych dzial 305 mm wraz z wieami i osprztem. Pierwsze testy, przeprowadzone na pelnym morzu, dowiodly slusznoci decyzji o zastosowaniu turbin w miejsce maszyn tlokowych ­ okrt bez problemu znosil wielogodzinne testy na maksymalnej prdkoci. Próby artyleryjskie Conway's All The World's Fighting Ships 1906­1921, London 1985, s. 21­22; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 87­88. 104 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 204. 105 T. Klimczyk, op. cit., s. 88. WOJCIECH KRÓL dowiodly za, e wbrew opiniom sceptyków ,,Dreadnought" stanowil doskonal platform dla dzial, nie wykazujc powaniejszego zbaczania z kursu nawet podczas oddawania pelnej salwy burtowej106. W grudniu 1906 roku okrt zostal oficjalnie wcielony do Royal Navy, aby po serii kolejnych testów, wiosn 1907 roku, zosta okrtem flagowym dowódcy zorganizowanej na nowo pod koniec minionego roku Floty Ojczynianej (Home Fleet), która, inaczej ni jej noszca t sam nazw poprzedniczka, sklada si miala wylcznie z najsilniejszych i najnowoczeniejszych okrtów Jego Królewskiej Moci. Gdy wszystkie te wydarzenia mialy miejsce, znaczny stopie zaawansowania zdyla osign budowa trzech innych okrtów, które w jeszcze wikszym stopniu ucielenia mialy idée fixe pierwszego lorda morskiego. Mowa o trzech wielkich krownikach typu ,,Invincible" ­ jednostkach uzbrojonych nieomal równie potnie co ,,Dreadnought", lecz zdecydowanie górujcych nad nim prdkoci. Kady z nich, wyposaony w osiem dzial kalibru 305 mm, rozwijal nominalnie prdko maksymaln na poziomie 25,5 wzla; podczas prób osigano nawet nieco wicej107. Pocztkowo okrelano je mianem large armoured cruisers (wielkich krowników pancernych), ostatecznie przylgnla do nich nazwa battlecruisers (doslownie: krowników bojowych). Nawiasem mówic, okrelenie ,,krowniki liniowe", w polskiej literaturze przedmiotu powszechnie przyjte dla tej klasy okrtów, wywodzi si wprost z jzyka... rosyjskiego108. W pierwotnej klasyfikacji, umotywowanej pragnieniem ukrycia przed obcym wywiadem prawdziwych charakterystyk nowo budowanych jednostek, bylo jednak sporo racji. Przeznaczone pierwotnie do prowadzenia rekonesansu ­ w tym rozpoznania walk oraz zwalczania zwyklych krowników pancernych ­ do pospolitej we wszystkich liczcych si flotach wojennych klasy okrtów, jednostki typu ,,Invincible" nie byly niczym innym jak tylko powikszon wersj tych ostatnich. Szybsz, bo wyposaon w napd turbinowy, i potniejsz, bo uzbrojon w najcisz dostpn artyleri. Lecz tu byl kres ich przewag. Po swych prekursorach krowniki liniowe, przynajmniej te w brytyjskim wydaniu, dziedziczyly bowiem ich prawdziw pit achillesow, jak bylo niedostateczne opancerzenie ­ na burcie sigajce zaledwie 6 cali (152 mm)109. Znów dal o sobie zna przemony wplyw Fishera, wyznajcego zasad, e ,,prdko to pancerz"110, wedle której krownik liniowy winien Por.: R. K. Massie, op. cit, s. 601­ 602. Conway's All The World's..., s. 24; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 118. 108 J. Gozdawa-Golbiowski, T. Wywerka-Prekurat, op. cit., s. 16. 109 T. Klimczyk, op. cit., s. 118. 110 Ibid., s. 117. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA posiada dostatecznie silne uzbrojenie, aby zniszczy kadego slabszego od siebie przeciwnika i by dostatecznie szybki, by uciec przed silniejszym. Niestety, rozumowanie to bylo prawidlowe jedynie przy niemoliwym do spelnienia zaloeniu, e inne floty nie zbuduj podobnych jednostek111. W rzeczy samej jednak dyskrecja towarzyszca budowie pierwszych brytyjskich krowników liniowych oraz rozmylne wypuszczanie przez Admiralicj falszywych sygnalów doprowadzily do tego, e np. niemiecka marynarka wojenna otrzymala swój pierwszy okrt tej klasy (nota bene zdecydowanie lepiej zaprojektowany) blisko dwa i pól roku po Royal Navy112. Jak pokazaly koleje I wojny wiatowej, brytyjskie krowniki liniowe, doskonale radzc sobie z wypelnianiem pierwotnie stawianego przed nimi celu, tj. zwalczaniem nieprzyjacielskich krowników pancernych, zawiodly ostatecznie w starciu z równorzdnymi jednostkami nieprzyjaciela113. Wczesnym popoludniem 31 maja 1916 roku wystarczylo zaledwie kilkanacie minut równorzdnego pojedynku artyleryjskiego, aby dwa krowniki liniowe Królewskiej Marynarki Wojennej wylecialy w powietrze niemal wraz z kompletem zalóg; kilka godzin póniej ten sam los spotka mial jeszcze prototypowy HMS ,,Invincible"114. Blisko trzy i pól tysica oficerów i marynarzy115 zaplacilo najwysz cen za tyle mial co nie do koca przemylan Fisherowsk wizj ,,kawalerii morza". Niezwykle istotn konsekwencj zaprojektowania, budowy i wejcia do sluby drednotów i krowników liniowych byl bezprecedensowy wycig zbroje, w którym uczestniczyly zarówno tradycyjne, jak i calkiem wiee potgi morskie, a take pastwa, dla których posiadanie choby jednego czy dwu drednotów mialo by widocznym znakiem ich prestiu i zarazem rodkiem nacisku na ssiadów. Oponenci pierwszego lorda morskiego z luboci oskarali go o wiadome sprowokowanie tej rywalizacji, zdajc si nie zauwaa, e ­ co ju na tych stronach zostalo poruszone ­ koncepcja pancernika o zunifikowanym pod wzgldem kalibru uzbrojeniu glównym nie byla patentem wylcznie brytyjskim i jeli nie Wielka Brytania, to jakie inne pastwo staloby si pionierem w budowie tego typu jednostek ­ ze wszystkimi tego faktu konsekwencjami116. W aktualnej sytuacji geopolitycznej budowa ,,Dreadnoughta" byla dla Imperium Brytyjskiego nakazem chwili, nie za, jak chcial David Lloyd George (od grudnia 1905 roku minister handlu w liberalnym rzdzie Henry'ego Campbell-Bannermana), ,,bezR. K. Massie, op. cit., s. 619; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 120. R. K. Massie, op. cit., s. 620. 113 Ibid., s. 621. 114 T. Klimczyk, op. cit., s. 133­134; por. R. F. Mackay, op. cit., s. 324­325. 115 J. Gozdawa-Golbiowski, T. Wywerka-Prekurat, op. cit., s. 506­507. 116 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 69. WOJCIECH KRÓL sensown i rozrzutn wystawnoci"117. Samo wejcie do sluby ,,Dreadnoughta" niczego oczywicie nie przesdzalo, gdy jednak w lad za nim ze stoczniowych pochylni zsuwaly si kadluby kolejnych okrtów liniowych o zunifikowanej artylerii glównej, powoli oczywiste stawalo si, e racj mieli ci, którzy wieszczyli, i oto cale flotylle konwencjonalnie uzbrojonych pancerników (które zaczto nazywa predrednotami, ang. pre-dreadnoughts) stawaly si z roku na rok, a nawet z miesica na miesic coraz bardziej bezuyteczne. Rzecz jasna, stwarzalo to dla potencjalnych rywali Wielkiej Brytanii niepowtarzaln okazj zniwelowania w krótkim czasie ilociowej przewagi Royal Navy, tote z punktu widzenia Imperium Brytyjskiego logicznym nastpstwem wejcia ,,Dreadnoughta" do sluby musiala by budowa moliwie duej liczby jego nastpców. Oczywicie konkurencja równie nie prónowala, rezultat zatem byl taki, e w chwili wybuchu I wojny wiatowej drednotami dysponowaly ju (naturalnie obok Zjednoczonego Królestwa) floty wojenne Niemiec, Stanów Zjednoczonych, Japonii, Francji, Rosji, Wloch, Austro-Wgier, Hiszpanii, Argentyny i Brazylii; w budowie byly ponadto drednoty zamówione przez rzdy Chile, Turcji, a nawet Grecji. Banalne byloby stwierdzenie, e naklady na budow, a nastpnie utrzymanie tych okrtów w slubie byly powanym obcieniem dla budetów wikszoci wymienionych pastw, jednake oszacowanie ekonomicznych konsekwencji opisywanego wycigu zbroje morskich wymagaloby osobnego, specjalistycznego opracowania. Szczególnie trudna byla sytuacja Niemiec, które dodatkowo ponie musialy koszt trwajcego wiele lat poglbienia i poszerzenia Kanalu Kiloskiego, tak aby mogly przeze swobodnie przeplywa drednoty Kaiserliche Marine118. Fisher wrcz twierdzil, nie bez sporej przesady, e Niemcy zostaly ,,sparaliowane przez »Dreadnoughta«"119, i przewidywal (skdind calkiem trafnie), e Rzesza Niemiecka rozpocznie wojn, skoro tylko upora si z Kanalem120. Nawet podczas dziala wojennych pancerniki traktowane byly raczej jako swoicie pojte dobro narodowe anieli praktyczny or walki na morzu. Szczególnie w Niemczech lk przed utrat zbudowanych takim nakladem sil i rodków okrtów determinowal ich ograniczone uycie. Std te zbudowanym kosztem ogromnych wyrzecze flotylli okrtom nie bylo dane decydowa o przebiegu dziala wojennych, czego dobitnym wyrazem byl brak zdecydowaIbid., s. 56. J. A. Fisher, Memories, s. 15; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 56, 67. 119 J. A. Fisher, Memories, s. 14; A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 67; por. R. K. Massie, op. cit., s. 606 (przypis). 120 J. A. Fisher, Records, s. 214­215. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA nego rozstrzygnicia pierwszego ­ i jedynego w tej wojnie ­ starcia glównych sil floty brytyjskiej i niemieckiej u wybrzey Pólwyspu Jutlandzkiego. Nie od rzeczy bdzie równie zaznaczy, e do bitwy tej doszlo po niemal dwóch latach dziala wojennych. Tragiczne memento bitwy jutlandzkiej (zwyciskiej mimo wszystko dla Royal Navy, przynajmniej ze strategicznego punktu widzenia) mocno zaciylo na ocenie postaci admirala Johna Fishera. W literaturze przedmiotu ­ w tym take polskiej ­ nierzadko zapomina si o caloksztalcie jego dzialalnoci reformatorskiej. Czsto padajce zarzuty o sprowokowanie wycigu zbroje morskich wydaj si, w kontekcie rozwoju techniki na przelomie XIX i XX stulecia oraz zarysowanej na wstpie sytuacji geopolitycznej, zupelnie chybione. Powtórzmy: nawet jeliby Wielka Brytania nie zbudowala jako pierwsza pancernika nowej generacji, uczyniloby tak które z pozostalych pastw aspirujcych do miana potgi morskiej. Z drugiej strony, w oczach wspólczesnych krytyków admirala chybiona koncepcja krowników liniowych zdaje si przeslania, a czsto wrcz dezawuowa, jego osignicia na polu przetransformowania Royal Navy ­ jak byl to ujl anonimowy autor ­ ,,z wiktoriaskiego klubu towarzyskiego w profesjonaln marynark wojenn"... Przypomnie zatem nalealoby chociaby dalekosine konsekwencje (czciowego co prawda) zniesienia barier, uniemoliwiajcych przedstawicielom szerokich warstw brytyjskiego spoleczestwa podjcie kariery oficera marynarki. Niekwestionowane s te zaslugi Fishera w stworzeniu brytyjskiej floty podwodnej121. Szczególn wag dla sprawnego zarzdzania Royal Navy mialo uwolnienie jej od zbdnego balastu w postaci nieprzydatnych, a kosztownych w utrzymaniu jednostek. Natomiast zreorganizowana w systemie zalóg szkieletowych rezerwa floty spelnila wszystkie pokladane w niej nadzieje ­ szczególnie w kryzysowych dniach z przelomu lipca i sierpnia 1914 roku122. By moe najbardziej trafna, cho te pewnie daleka od obiektywizmu, jest ocena dokona Fishera autorstwa samego Winstona Churchilla, zrazu jego zacitego adwersarza, potem bliskiego wspólpracownika, wreszcie ­ ju w czasie wojny ­ przeloonego. Ocena tym waniejsza, e dokonana ze sporej perspektywy czasowej: Nie ulega wtpliwoci, e Fisher mial racj w dziewiciu sprawach na dziesi, o które walczyl. Jego doniosle reformy podtrzymaly potg Królewskiej Marynarki Wojennej w najbardziej krytyczP. M. Kennedy, Fisher and Tirpitz: political admirals in the age of imperialism, [w:] Naval Warfare in the Twentieth Century 1900­1945. Essays in Honour of Arthur Marder, London­New York 1977, s. 54­55; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 332. 122 W. S. Churchill, The World Crisis, New York 1929, s. 108, 113­114. WOJCIECH KRÓL nym okresie w jej historii. Zaaplikowal on flocie ten rodzaj szoku, który wojska ldowe otrzymaly w czasie wojny w poludniowej Afryce. Po dlugim okresie pogodnego i niekwestionowanego samozadowolenia dal si slysze odglos dalekiego grzmotu. To wlanie Fisher zasygnalizowal nadchodzc burz i popdzil wszystkich na stanowiska. Wymusil na kadym wydziale morskiej sluby rewizj jego pozycji i podstaw istnienia. Potrzsal nimi, bil ich, pochlebstwami wybudzal z blogiej drzemki do intensywnej dzialalnoci. Lecz marynarka nie byla przyjemnym miejscem, gdy to si dzialo. Tradycja ,,kompanii braci", któr przekazal Nelson, zostala czasowo, lecz tylko na chwil, odrzucona123. SUMMARY Admiral of the Fleet sir John Fisher, 1st baron Fisher of Kilverstone, often cited as a "second after Nelson" when it comes to his role in the history of the Royal Navy, is known today mainly as a mastermind behind an extensive program of thorough modernization of the Navy up to the standards of then beginning 20th century. Unfortunately enough, only one aspect of this program is widely known today, i.e. introduction of the new c1asses of the fighting vessels, such as the dreadnought battleships and the battlecruisers (with all subsequent geopolitical consequences of this move). The others, such as new organization of the fleet reserve (inc1uding cost efficient nuc1eus crew system), scrapping more than hundred obsolete (yet much expensive in maintaining) men-of-war, redistribution of the who le fleet, with an aim of concentrating as much strength as possible on home waters, and ­ last but not least ­ entirely new naval education scheme, are seldom mentioned now. Especially the last one, however, seems to have had the biggest impact on posteriority of them all, by getting rid of, if not at once, an aristocratic nature of the Royal Navy Officer Corps. It can be argued to what extent various First Sea Lord's accomplishments were to be positively verified by the course of events, nevertheless one could risk to say that without most of them, situation of the British Empire in the outbreak of the global conflict would be far more severe that it was in fact. Without sustained British dominance on the seas of the world, the lines of communication between the heart of the Empire and its provinces could be easily broken off by the enemy, effectively cutting the England off all previously available oversea resources. Thus quite early and pertinent recognition of the German Reich as a main potential United Kingdom's enemy, has lead to the concentration of most of the available warships on the North Sea (with subsequent de facto handover of the control on the Mediterranean to the French Navy), and to prepare the entirely new strategic concepts, more adequate to the new geopolitical reality. On the other hand, the new scheme of naval education and training paved the way (at least in theory) to the highest ranks for every outstanding individual, regardless of his social c1ass. That, together with improved conditions of service for the ordinary seamen, certainly had a big positive impact on their morale, as it was to be proven through the course of the Great War. Ibid., s. 65­66. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

The principles and consequences of admiral John Fisher's reform programme

Annales UMCS, Historia , Volume 65 (2) – Jan 1, 2010

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/the-principles-and-consequences-of-admiral-john-fisher-s-reform-DQNRgx7Fqf
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0010-0
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068-011-0010-0 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 WOJCIECH KRÓL Lublin Zaloenia i konsekwencje programu reform admirala Johna Fishera Dziesiciolecie poprzedzajce wybuch I wojny wiatowej bylo dla marynarki wojennej Wielkiej Brytanii okresem glbokich przeobrae wlaciwie we wszystkich aspektach jej funkcjonowania. Przed Royal Navy postawiono zupelnie nowe zadania strategiczne, wyposaajc j w tym celu w okrty nowej generacji, pod kadym wzgldem przewyszajce te budowane ledwie kilka lat wczeniej. Kierujc si zasad moliwie efektywnego wykorzystania rodków, zracjonalizowano system zarzdzania zasobami floty (w szczególnoci jej rezerw), pozbywajc si jednoczenie naroslego przez lata balastu w postaci czstokro zupelnie ju nieprzydatnych, a kosztownych w utrzymaniu okrtów. Wprowadzono zupelnie nowy system wylaniania i ksztalcenia kadry oficerskiej, otwierajc t ostatni na znacznie szersz ni poprzednio baz spoleczn, jednoczenie udostpniajc wybijajcym si jednostkom szybk karier1. Podoficerom i marynarzom zapewniono cywilizowane warunki sluby poprzez eliminacj szczególnie upokarzajcych kar, popraw warunków bytowych, a wreszcie ­ rzecz bez precedensu ­ stworzono dla najlepszych perspektyw awansu w szeregi korpusu oficerów2. W efekcie A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow. The Royal Navy in the Fisher Era 1904­1919, t. 1, London 1961, s. 32­33. 2 Ibid., s. 36; por. J. A. Fisher, Records, London­New York­Toronto 1919, s. 152­153; ibid., s. 257­258. WOJCIECH KRÓL wszystkich tych dziala Royal Navy przystpila do wojny potniejsza ni kiedykolwiek, ale te musiala mie do czynienia z niemal równym sobie przeciwnikiem. Przeciwnikiem, dodajmy, który jeszcze kilkanacie lat wczeniej nie byl nawet brany pod uwag w oficjalnych planach wojennych brytyjskiej Admiralicji. Hochseeflotte, marynarka wojenna cesarskich Niemiec ­ bo o niej mowa ­ swój bujny rozkwit zawdziczala przede wszystkim niepohamowanym aspiracjom czynników rzdowych wieo upieczonego kontynentalnego mocarstwa, którym marzylo si uczyni je take potg morsk. Nie byloby to jednak moliwe bez przelomu w konstrukcji okrtów liniowych, który mial miejsce dekad wczeniej. Za jego spraw wszystkie dotychczas istniejce flotylle pancerników, bdce podówczas glówn sil uderzeniow kadej liczcej si marynarki wojennej, w krótkim czasie staly si wlaciwie bezuyteczne3. Tym sposobem zniwelowana zostala dotychczasowa zdecydowana przewaga Royal Navy nad konkurencj4; nagle okazalo si, e zasada two-power standard, w myl której brytyjska flota wojenna powinna by dostatecznie silna, aby sprosta polczonym flotom dowolnych dwóch najsilniejszych z kolei mocarstw, ma wtpliwe odzwierciedlenie w rzeczywistoci. Rozpoczl si intensywny wycig zbroje morskich, w którym wszyscy chtni do wydarcia marynarce wojennej Zjednoczonego Królestwa tytulu ,,Pani Mórz" startowali z tego samego niemal punktu. Jeeli zarysowany wyej program kompleksowej reformy brytyjskiej marynarki wojennej, ze wszystkimi jego konsekwencjami, doczekal si w ogóle realizacji, stalo si tak w zasadzie wylcznie dziki zaartemu uporowi i niebywalej woli walki jednego tylko czlowieka. Admiral John Arbuthnot Fisher, okrelany dzi niekiedy jako ,,najwikszy admiral Anglii od czasów Nelsona"5, sw dzialalnoci zyskal sobie tylu zaprzysiglych protagonistów co zdeklarowanych adwersarzy. Pelnic w latach 1904­1910 funkcj pierwszego lorda morskiego, najwysz godno dostpn pozostajcemu w czynnej slubie oficerowi Royal Navy, potrafil narzuci sw wol nie tylko bezporednim podwladnym, ale ­ do pewnego stopnia ­ take cywilnym zwierzchnikom z Admiralicji. Urodzony na Cejlonie w roku 1841 sluyl w szeregach marynarki wojennej od trzynastego roku ycia (nie bylo to podówczas adnym ewenementem6), systematycznie, cho nie bez trudnoci pokonujc kolejne szczeble oficerskiej kariery. 3 J. A. Fisher, Memories, London­New York­Toronto 1919, s. 14­15; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 56, 67. 4 R. K. Massie, Dreadnought. Brytania, Niemcy i nadejcie wielkiej wojny, t. 1, Gdask 2004, s. 608. 5 Ibid., s. 496. 6 Ibid., s. 472. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA Jego talent sprawnego organizatora ujawnil si w pelni, kiedy to ­ poczwszy od drugiej polowy lat osiemdziesitych, dzielc swój czas pomidzy ld i morze ­ pelnil wiele odpowiedzialnych funkcji w Admiralicji na przemian ze sprawowaniem dowództwa nad taktycznymi zwizkami Royal Navy, z najbardziej prestiow Flot ródziemnomorsk na czele. W tym czasie zostal awansowany do stopnia kontradmirala (1890), wiceadmirala (1896), wreszcie admirala (1902), aby ostatecznie w grudniu 1905 roku, na krótko przed osigniciem wieku emerytalnego, specjalnym dekretem królewskim otrzyma stopie admirala floty7 (najwyszy w Królewskiej Marynarce Wojennej), który umoliwial mu pozostawanie w czynnej slubie przez dalszych pi lat8. Niezalenie zreszt od pelnionego akurat stanowiska ide przewodni dzialalnoci Fishera bylo cigle umacnianie potgi Royal Navy, przy czym szczególny nacisk admiral kladl na efektywno ­ zarówno w sensie sprawnego zarzdzania i oszczdnego dysponowania rodkami finansowymi, jak i ogólnej sprawnoci bojowej floty. Szczególnie dawalo si to zauwaa w czasie, gdy sprawowal naczelne dowództwo na Morzu ródziemnym (1899­1902) ­ podlegle mu okrty plynly szybciej i manewrowaly sprawniej ni kiedykolwiek, za epizodyczne niegdy wiczenia artyleryjskie szybko nabraly systematycznego charakteru9. Dla osignicia tych celów Fisher nie przebieral w rodkach. Kady, kto nie wypelnial naleycie swych obowizków lub chocia omielil si zakwestionowa rozkazy glównodowodzcego, mógl mie pewno, e s to jego ostatnie dni sluby w najbardziej elitarnej flotylli Royal Navy10. Z drugiej strony, admiral byl otwarty na Terminologia stopni oficerskich w Royal Navy róni si istotnie od stosowanej w Polskiej Marynarce Wojennej, ponadto niektóre stopnie nie maj w ogóle odpowiedników. Dla przykladu, brytyjski lieutenant commander odpowiada polskiemu komandorowi podporucznikowi, za commander ­ komandorowi porucznikowi. Brak jest w Royal Navy odpowiednika polskiego stopnia kapitana marynarki ­ brytyjski captain to odpowiednik polskiego komandora, cho grzecznociowo przysluguje on kademu dowódcy okrtu (niezalenie od jego faktycznej rangi). Z kolei w Polskiej Marynarce Wojennej nie istnieje stopie komodora (commodore), który w Royal Navy nosi oficer bez stopnia admiralskiego, czasowo dowodzcy mniejszym zespolem okrtów. Czciowo odmienna jest równie hierarchia stopni admiralskich w obydwu marynarkach: brytyjski admiral odpowiada polskiemu admiralowi floty, za admiral of the fleet ­ admiralowi. Zob. R. K. Massie, op. cit., s. XXI (przypis). 8 G. Penn, Infighting Admirals: Fisher's Feud With Beresford and the Reactionaries, Barnsley 2000, s. 146; por. R. F. Mackay, Fisher of Kilverstone, Oxford 1973, s. 341, 344­347; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 646. 9 A. E. M. Chatfield, The Navy and Defence, t. 1, London 1942, s. 36; por. R. K. Massie, op. cit., s. 546­548; zob. te Fear God and Dread Nought: the Correspondence of Admiral of the Fleet Lord Fisher of Kilverstone, A. J. Marder (oprac.), t. 1, London 1952, s. 151­152. 10 R. H. Bacon, The Life of Lord Fisher of Kilverstone, t. 1, London 1929, s. 130; por. R. K. Massie, op. cit., s. 541­542. WOJCIECH KRÓL konstruktywne sugestie, nawet jeli padaly one z ust mlodszych stopniem oficerów11. Znamienne jednak, e tak przeczulony na punkcie niesubordynacji Fisher sam wielokrotnie okazywal j wzgldem swych bezporednich przeloonych z Admiralicji, którym (cho raczej niebezporednio...) nie szczdzil ostrych wycieczek slownych12. Nie sposób inaczej, ni wlanie mianem niesubordynacji, okreli praktykowane ­ zreszt ju wczeniej ­ przez admirala przekazywanie poufnych czstokro informacji zaprzyjanionym dziennikarzom, tak aby ci mogli propagowa jego pogldy...13 Za naganne musialy w Londynie uchodzi te nieustanne próby narzucenia przeloonym wlasnego punktu widzenia, e przywolamy tu choby cigle przez admirala Fishera wysuwane pretensje odnonie do niewystarczajcego ­ jego zdaniem ­ stanu liczebnego podleglej mu floty14. Nic dziwnego, e ju wówczas krewki admiral nie mial ­ ogldnie rzecz ujmujc ­ najlepszych notowa w konserwatywnie na ogól nastawionym korpusie wyszych oficerów marynarki. W opinii pierwszego lorda Admiralicji, któr to funkcj od 1900 roku pelnil William Waldegrave Palmer, drugi hrabia Selborne, niekwestionowane osignicia Fishera przewayly jednak nad mankamentami jego charakteru i po zakoczeniu trzyletniej tury dowodzenia na Morzu ródziemnym cignl go do Londynu. Jako drugi lord morski admiral Fisher otrzymal zadanie opracowania i wprowadzenia w ycie nowego systemu ksztalcenia kadr dla Królewskiej Marynarki Wojennej15. Sprawil si na tyle dobrze, e lord Selborne, w oczekiwaniu na zwolnienie si stanowiska pierwszego lorda morskiego, mianowal wkrótce naszego bohatera dowódc wielkiej bazy w Portsmouth, aby ostatecznie 21 padziernika 1904 roku ­ dokladnie w 99. rocznic zwycistwa admirala Nelsona pod Trafalgarem ­ powola go na najwysze stanowisko dostpne oficerowi Royal Navy16. Nie wdajc si nadmiernie w szczególy, powici naley slów kilka instytucji, w strukturze której (niepierwszy raz zreszt) przyszlo admiralowi Fisherowi funkcjonowa. Admiralicja byla najwyszym organem zwierzchnim Królewskiej Marynarki Wojennej, lczcym kompetencje Ministerstwa Marynarki i Naczelnego Dowództwa Operacyjnego. Na jej czele stal pierwszy lord Admiralicji (z reguly cywil), pozostajcy czlonkiem gabinetu w randze ministra. Pierwszy lord R. H. Bacon, op. cit., s. 130; zob. te. R. K. Massie, op. cit., s. 543­544. A. E. M. Chatfield, op. cit., s. 34. 13 Zob. np. R. Hough, First Sea Lord, London 1969, s. 81; R. F. Mackay, op. cit., s. 180; por. R. K. Massie, op. cit., s. 553­554. 14 R. Hough, op. cit., s. 128; por. R. H. Bacon, op. cit., s. 136. 15 J. A. Fisher, Records, s. 161, 265. 16 R. Hough, op. cit., s. 157. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA kierowal Rad Admiralicji, której najwaniejszymi czlonkami byli czterej lordowie morscy ­ wszyscy bdcy wyszymi oficerami marynarki w slubie czynnej. Ponadto w sklad Rady wchodzil lord cywilny (przejciowo dwóch) oraz dwaj sekretarze17. Zadania stojce przed poszczególnymi czlonkami Rady, przez dluszy czas nie do koca okrelone, sprecyzowane zostaly ostatecznie dopiero na pocztku XX wieku. W szczególnoci pierwszy lord morski odpowiada mial odtd za ,,sprawno bojow i dzielno morsk floty"; jednoczenie byl on glównym doradc w sprawach fachowych pierwszego lorda Admiralicji, który ­ jako polityk ­ niekoniecznie musial by ekspertem od spraw wojennomorskich18. W rzeczy samej silna osobowo admirala Fishera w wielkim stopniu zawayla na funkcjonowaniu Admiralicji przez caly okres pelnienia przeze funkcji pierwszego lorda morskiego, zapewniajc mu pozycj zdecydowanie wysz, ni wynikaloby to jedynie z kompetencji przypisanych temu urzdowi19. Obejmujc nowe stanowisko, Fisher mial szczególowy i spójny plan dzialania oraz ludzi, którzy mieli go realizowa. Byli wród nich oficerowie tej miary co choby póniejszy admiral floty John Rushworth Jellicoe ­ w przyszloci naczelny dowódca glównych sil floty brytyjskiej w bitwie jutlandzkiej i pierwszy lord morski, jak równie uznani cywilni specjalici w dziedzinie budownictwa okrtowego ­ e wymienimy tu Williama Henry'ego Garda, podówczas glównego konstruktora stoczni w Portsmouth. Od pierwszych dni urzdowania admiral Fisher z niesamowit energi przystpil do wprowadzania w ycie swych planów, których realizacja miala w jego intencji zapewni brytyjskiej marynarce wojennej absolutn supremacj. Zakrawa to moe na paradoks, bo przecie wlanie na przelomie XIX i XX stulecia Royal Navy wydawala si nie mie równych sobie poród ówczesnych potg morskich. Za t imponujc fasad kryla si jednak przyslowiowa ,,skrzeczca rzeczywisto". Wydatki budetowe Admiralicji byly wysoce nieracjonalne ­ spor ich cz pochlanialo utrzymywanie calego roju drobnych, przestarzalych, pozbawionych praktycznie wartoci bojowej okrcików, rozrzuconych po wszystkich nieomal morzach i oceanach wiata. Znaczne sumy tonly take w przestarzalym i nieefektywnym systemie rezerwy floty, w którym bylo nawet miejsce dla pewnej liczby okrtów o drewnianych kadlubach, z masztami i aglami. Malo tego ­ w budecie marynarki po stronie wydatków bylo sporo pozycji co 17 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 19; por. J. Gozdawa-Golbiowski, T. Wywerka-Prekurat, Pierwsza wojna wiatowa na morzu, Warszawa 1994, s. 26; R. K. Massie, op. cit., s. XIX (przypis). 18 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 22. 19 Fear God and Dread Nought..., t. 2, London 1956, s. 17. WOJCIECH KRÓL najmniej zaskakujcych. Swego czasu zakupiono ,,zadziwiajc kolekcj kubków: chirurg mial swój szczególny wzór kubka, platnik swój; musialy by one skladowane w olbrzymich ilociach, aeby ani chirurg, ani platnik nie narazil si na straszne ryzyko braku jego wlasnego, szczególnego kubka". Jak wspominal Fisher, ,,wszyscy oslupieli, gdy zasugerowalem, e i chirurg, i platnik mogliby uywa kubków tego samego rodzaju!"20. Do furii doprowadzilo go odkrycie w magazynach marynarki dziesiciu tysicy krzesel, skladowanych tam bez wyranego powodu: Jest tylko okrelona suma pienidzy dostpna dla floty; jeli przeznaczy si je na krzesla, które nie mog walczy, zabierze si je okrtom i marynarzom, którzy mog21. Dziwi nie powinien zatem fakt, i w pitnastoleciu poprzedzajcym objcie przez Fishera stanowiska pierwszego lorda morskiego roczne wydatki budetu marynarki niemale potroily si, niezalenie od tego, która partia ­ liberalowie czy konserwatyci ­ byla aktualnie u wladzy. Tylko w latach 1900­1905 wzrosly one równo o jedn trzeci ­ rzecz o tyle zastanawiajca, e inne potgi morskie zachowywaly podówczas fundusze na utrzymanie swych flot wojennych na wzgldnie stalym poziomie. Tymczasem nie dawalo si jako zauway, aeby przewaga Royal Navy nad konkurencj miala si w tym czasie istotnie zwikszy22. Potrzeba redukcji wydatków budetu Admiralicji byla zatem naglca, tym bardziej e cigle rosnca w sil liberalna opozycja uczynila ten postulat jednym ze swych hasel programowych; podobny punkt widzenia podzielalo zreszt i wielu konserwatystów23. Co zrozumiale, korpus oficerski Royal Navy w swej zdecydowanej wikszoci nie chcial nawet slysze o adnych ciciach, jednak glos decydujcy naleal teraz do nowego pierwszego lorda morskiego. A jego pogldy w tej sprawie najlepiej chyba odzwierciedlaly slowa: Rozrzutne wydatki na flot, tak jak ludzkie ycie na wysokiej stopie, prowadzi do rozwoju utajonych, pasoytniczych zarazków, które, erujc, obniaj sil czynnika walki czy to w ludzkim ciele, czy w walczcym okrcie! [...] Pasoyty w postaci okrtów niezdatnych do boju, niewalczcego personelu i bezproduktywnych wydatków na ldzie musz by wykorzenione niczym rak ­ wycite do czysta!24 20 The Papers of Admiral Sir John Fisher, P. K. Kemp (oprac.), t. 2, London 1964, s. 149; por. R. K. Massie, op. cit., s. 582. 21 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 25. 22 Ibid., s. 23. 23 Ibid., s. 23­24. 24 Fear God and Dread Nought..., t. 2, s. 124; por. R. K. Massie, op. cit., s. 581­582. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA Slowem, nie dostrzegal Fisher adnej sprzecznoci pomidzy znaczcym obciciem wydatków na utrzymanie floty wojennej a zapewnieniem tej ostatniej naleytej sily i sprawnoci bojowej oraz utrzymaniem jej w stanie natychmiastowej gotowoci do akcji25. rodkami, które w intencji Fishera zapewnilyby realizacj celów jego polityki, mialy by: wprowadzenie systemu zalóg szkieletowych na okrtach rezerwy marynarki, wycofanie z czynnej sluby przestarzalych jednostek, rewizja systemu rozmieszczenia floty, a wreszcie skonstruowanie i wcielenie do sluby nowych klas okrtów wojennych ­ przede wszystkim pancerników o zunifikowanej artylerii glównej26. Jak ju zaznaczono na wstpie, dzielo reformowania Royal Navy rozpoczlo si, zanim jeszcze admiralowi przypadlo w udziale najwysze ze stanowisk dostpnych oficerowi marynarki. Powodzenie programu przemian zalealo od wielu czynników, bodaj najwaniejsze bylo jednak wyksztalcenie zupelnie nowego korpusu oficerów marynarki, wolnych od uprzedze rodem z minionego stulecia i nieprzejawiajcych typowego dla starej kadry lku przed postpem ­ czy to technicznym, czy te w dziedzinie morskiej taktyki i strategii. Jeszcze jako drugi lord morski, z urzdu zobowizany do sprawowania nadzoru nad szkoleniem kadr, Fisher ­ za peln aprobat pierwszego lorda Admiralicji ­ walnie przyczynil si do utworzenia w grudniu 1902 roku kolegiów w Osborne i Dartmouth, gdzie kandydaci na oficerów przechodzi mieli czteroletni cykl nauczania wedle zupelnie nowych wzorców27. Najwaniejsz, wrcz rewolucyjn innowacj bylo odejcie od dotychczasowej praktyki oddzielnego ksztalcenia kandydatów na oficerów rónych specjalnoci. Do tej pory kada z galzi korpusu oficerskiego szkolona byla osobno i na rónych poziomach; w szczególnoci jedynie oficerom pokladowym (executive officers) dane bylo naby wiedzy i umiejtnoci niezbdnych do zajmowania w przyszloci stanowisk dowódczych. Na wszystko to nakladaly si: caly baga przesdów i uprzedze klasowych (oficerowie pokladowi rekrutowali si dotd na ogól z szeregów arystokracji) oraz realia sluby, przejawiajce si w rónym statusie poszczególnych galzi korpusu oficerskiego, czego szczególnie rzucajcym si w oczy przykladem bylo choby odrbne umundurowanie28. Wraz z wejciem w ycie nowego systemu (od nazwiska, a wlaciwie arystokratycznego tytulu ówczesnego zwierzchnika Admiralicji, zwanego ,,schematem Selborne'a"), co ostatecznie nastpilo w latach 1903­1905, proces ksztal25 26 J. A. Fisher, Records, s. 133. Ibid., s. 129­131; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 27. 27 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 176. 28 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 28­29. WOJCIECH KRÓL cenia kadry oficerskiej dla Royal Navy ulegl diametralnej zmianie. Od tej pory kady potencjalny wilk morski przez dwa lata nauki w kolegium Osborne i tyle w Dartmouth przechodzil dokladnie takie samo szkolenie, niezalenie od tego, jakiej specjalnoci pragnlby si w przyszloci powici29. Potem nastpowala trwajca cztery do piciu lat sluba kolejno w roli: kadetów, tzw. midshipmanów (aspirantów*), wreszcie podporuczników ­ pocztkowo na jednostkach szkolnych, póniej na pelnowartociowych okrtach bojowych. Po jej zakoczeniu liczcy sobie okolo dwudziestu dwóch lat wieo upieczony oficer marynarki przystpowal do kocowego etapu swej edukacji, którego istot byla specjalizacja w okrelonej dziedzinie. W ten sposób posiadajcy ogólne wyksztalcenie porucznik mógl zosta bd to oficerem pokladowym, bd specjalist od nawigacji, artylerii, broni torpedowej czy maszyn okrtowych lub te mógl zasili szeregi korpusu oficerskiego Królewskiej Piechoty Morskiej30. Dopiero po ewentualnym osigniciu stopnia komandora porucznika (commander) oficerowie mieli (w wikszoci przypadków) porzuca swe specjalizacje, tak aby móc pelni stanowiska dowódcze31. W intencji twórców opisywanego sytemu mial on zlikwidowa tradycyjne podzialy wewntrz korpusu oficerskiego, a w szczególnoci przepa pomidzy oficerami pokladowymi, tradycyjnie predestynowanymi do pelnienia stanowisk dowódczych, a pozostalymi galziami korpusu. Niedaleka przyszlo pokaza miala wszake, i praktyka wci pozostawala nader odlegla od zaloe teoretycznych32. Ju na samym starcie barier nie do przebicia dla wielu chtnych okazalo si zbyt wysokie czesne pobierane przez wspomniane kolegia. Fisher z glbokim zaangaowaniem usilowal zmieni ten stan rzeczy; w kocu sam rozpoczynal ongi karier z bardzo niskiego pulapu, czemu przy kadej okazji dawal wyraz, powtarzajc: ,,wstpilem do marynarki bez grosza, bez przyjaciól, spisany na straty"33. Pierwszy lord morski rozpoczl szeroko zakrojon agitacj na rzecz pelnego finansowania przez pastwo edukacji w Osborne i Dartmouth, argumentujc w typowy dla siebie sposób: Umysl, charakter i dobre maniery nie s wylczn wlasnoci tych, których rodziców sta na wydatek tysica funtów na ich edukacj. [...] Nie wykluczajmy z powodu samego tylko ubóstwa The Papers of Admiral..., t. 2, s. 175; por. R. F. Mackay, op. cit., s. 279. * Jest to okrelenie slownikowe, lecz w tym wypadku do nieprecyzyjne. 30 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 181­182; w praktyce Królewska Piechota Morska zostala wylczona z tego systemu, por. R. F. Mackay, op. cit., s. 279 (przypis). 31 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 177. 32 R. K. Massie, op. cit., s. 560. 33 J. A. Fisher, Records, s. 10. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA czy to na wstpie, czy póniej. Dajmy szans kademu zdolnemu chlopcu bez wzgldu na zasobno portfela jego rodziców34. Jakkolwiek spotkal si z tward opozycj, udalo si przecie Fisherowi po kilku latach czciowo przeforsowa ten postulat, cho na pelne finansowanie edukacji w szkolach oficerskich Royal Navy przyszlo czeka a do okresu po II wojnie wiatowej35. Podkreli tutaj naley, e pierwszy lord morski stanowczo sprzeciwial si pomyslom finansowania nauki jedynie najuboszych kadetów: takie rozwizanie ­ jego zdaniem ­ wprowadziloby tylko dodatkowe podzialy36. Te ostatnie trwaly zreszt w najlepsze i jeszcze wiele lat póniej oficerowie pokladowi unikali towarzystwa równych im stopniem oficerów­mechaników, okrelajc tych ostatnich mianem maziarzy (greasers), wzgldnie hydraulików (plumbers). Takim samym ostracyzmem dotknici byli zreszt i oficerowie innych specjalnoci, jak platnicy czy instruktorzy marynarki37. Oczywicie glównym obiektem niechci ze strony wszelkiego rodzaju konserwatywnych ywiolów pozostawal sam Fisher, i bez tego cieszcy si opini niebezpiecznego wichrzyciela, wzgldnie rewolucjonisty (co w owych krgach wychodzilo zreszt na jedno)38. Nie zamierzal bynajmniej bra sobie podobnych sdów zanadto do serca, przedkladajc nad nie pozytywne sygnaly naplywajce ze strony mlodej kadry39. Nowy wymiar uzyskal zaniedbywany przez cale lata system wyszego ksztalcenia oficerów. Jeszcze jako drugi lord morski przyczynil si Fisher do tego, by w prowadzonych od 1900 roku, a przeznaczonych dla starszych stopniem oficerów, kursach z zakresu historii wojen morskich, strategii, taktyki oraz elementów prawa midzynarodowego mogla jednoczenie uczestniczy jak najwiksza liczba sluchaczy. Kursom tym nadano organizacyjn form kolegium; od 1907 roku nosilo nazw Królewskiego Kolegium Wojennomorskiego (Royal Naval War College) ­ w odrónieniu od istniejcego równolegle Królewskiego Kolegium Marynarki Wojennej (Royal Naval College). Z czasem tematyka zaj ulegla istotnemu rozszerzeniu ­ niezalenie od wicze teoretycznych sluchaczom zlecano m.in. opracowywanie materialów przesylanych z Wydzialu Wywiadu Marynarki (Naval Intelligence Department)40. Tym innowacjom towarzyszyla zmiana po34 35 Ibid., s. 161. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 32. 36 J. A. Fisher, Records, s. 161­162; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 32. 37 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 29. 38 Fear God and Dread Nought..., t. 1, s. 266. 39 R. K. Massie, op. cit., s. 560­561. 40 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 32­33; por. J. A. Fisher, Records, s. 256. WOJCIECH KRÓL lityki awansów na wysze stopnie oficerskie ­ o trzy do piciu lat zmniejszono limit wieku, którego osignicie niezbdne bylo do uzyskania awansu na dany stopie; ogranicze tych nie przestrzegano zreszt w sposób cisly, udostpniajc tym samym przyspieszon ciek kariery szczególnie wyróniajcym si oficerom. Dziki temu na przyklad William Beatty, póniejszy kontrowersyjny dowódca Flotylli Krowników Liniowych, naczelny dowódca Royal Navy i wreszcie ­ ju po wojnie ­ pierwszy lord morski, mógl w 1910 roku awansowa do stopnia kontradmirala w wieku zaledwie trzydziestu dziewiciu lat, o dwa lata wczeniej, ni pozwalaly na to przepisy. Jednoczenie przyspieszono przenoszenie na emerytur oficerów pozostajcych przez dluszy czas bez przydzialu41. Niejako na marginesie wspomnie te naley o istotnej poprawie warunków bytowych i szeroko rozumianych perspektyw szeregowych marynarzy i podoficerów, która równie miala miejsce w opisywanym czasie. Cho z jednej strony wzroslo obcienie zwizane ze zwikszeniem tempa oraz intensywnoci wicze bojowych, poczynil Fisher wane kroki ku usuniciu przyczyn wieloletnich skarg naplywajcych z tego rodowiska. Zdecydowanie poprawila si jako wyywienia ­ na wszystkich praktycznie okrtach zainstalowano piekarnie, co z miejsca wyeliminowalo z codziennego menu zarobaczone suchary; istotnie wzrosly równie same racje ywnociowe. Jako niebywal ekstrawagancj potraktowano w pewnych krgach zaopatrzenie kadego marynarza w nó i widelec...42 Jednoczenie na szerok skal rozpoczto modernizacj instalacji sanitarnych, wentylacyjnych i grzewczych na poszczególnych jednostkach. Towarzyszyla temu pewna liberalizacja surowej dotychczas dyscypliny: kary wymierzano rzadziej i byly mniej dotkliwe. Podwyszono old wyplacany marynarzom i podoficerom, utrzymujcy si przez cale dziesiciolecia na stalym, niskim poziomie43. Wreszcie ­ rzecz bez precedensu w dotychczasowych dziejach Royal Navy ­ wprowadzono formaln moliwo awansowania w szeregi korpusu oficerskiego szczególnie wybijajcych si podoficerów44. Reakcja ,,dolnego pokladu" (Lower Deck), jak zbiorczo okrelano podoficerów i marynarzy, byla jednoznaczna: ,,Podoficerowie [...] prosili mnie, czy nie móglbym przekaza ich serdecznych podzikowa za wszystko, co A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 33; odnonie do awansu adm. Beatty'ego zob. Ch. London, Clash of the Dreadnoughts, Oxford 2000, s. 28. 42 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 35­36; por. R. K. Massie, op. cit., s. 467­468. 43 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow, t. 1, s. 36; por. J. A. Fisher, Records, s. 152­153. 44 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow, t. 1, s. 36; por. J. A. Fisher, Records, s. 257­258; zob te R. K. Massie, op. cit., s. XXI (przypis). ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA uczynil Pan dla Dolnego Pokladu"45, pisal w styczniu 1910 roku do Fishera Lionel Yexley, wydawca czasopisma ,,The Fleet", reprezentujcego interesy i punkt widzenia najniszych warstw personelu Królewskiej Marynarki Wojennej. Sam admiral byl wiadom swej popularnoci w tym rodowisku, o której najlepiej wiadczyl powszechnie uywany we flocie jego demokratyczny przydomek ,,Jacky"46. Wielokrotnie dawal te wyraz swemu zainteresowaniu warunkami sluby marynarzy i podoficerów; pod koniec swej kadencji (pierwszej, jak czas pokazal) pierwszy lord morski zdobyl si na znamienn deklaracj: Tym, co przemknlo niezauwaone jest to, z czego jestem najbardziej zadowolony, gdy idzie o moje lata [spdzone] w Admiralicji ­ to, co zostalo uczynione dla Dolnego Pokladu; wci oczekiwalem na jeszcze wicej!47 Jakkolwiek istotne ­ take w dalszej perspektywie historycznej ­ byloby znaczenie przemian, które dokonaly si w strukturze personelu Royal Navy, a w szczególnoci kompleksowej reformy systemu ksztalcenia kadr, wszystko to w zamierzeniach Fishera stanowilo jedynie wstpny etap wlaciwego planu modernizacji floty wojennej Wielkiej Brytanii, którego realizacja ruszyla wkrótce po objciu przeze stanowiska pierwszego lorda morskiego. Ju 6 grudnia 1904 roku opublikowane zostalo memorandum Admiralicji, zapowiadajce trzy cile ze sob powizane posunicia: wdroenie systemu zalóg szkieletowych na okrtach rezerwy marynarki, redystrybucj floty oraz wycofanie z linii przestarzalych okrtów wojennych48. Istot programu bylo cisle powizanie i wzajemna zaleno wszystkich tych kroków ­ zaniechanie realizacji choby jednego z nich stawialoby pod znakiem zapytania sens wejcia w ycie pozostalych. Sam Fisher przy wielu okazjach dawal temu wyraz w charakterystyczny dla siebie sposób: ,,Nie moe wic by adnego kombinowania! adnego schlebiania sentymentom! Bez wzgldu na wraliwo! Bez litoci dla kogokolwiek! Musimy by bezwzgldni, nieugici i bezlitoni! A zatem musimy mie Program! Calociowy Program!! I nic poza Programem!!!!"49. Podstawow ide towarzyszc wprowadzeniu systemu zalóg szkieletowych bylo denie do uzyskania moliwie wysokiej sprawnoci bojowej okrFear God and Dread Nought..., t. 2, s. 289 (przypis). R. H. Bacon, op. cit., s. 115. 47 Fear God and Dread Nought..., t. 2, s. 22. 48 N. A. Lambert, Sir John Fisher's Naval Revolution, Columbia, SC 1999, s. 98­101; por. R. K. Massie, op. cit., s. 575. 49 J. A. Fisher, Records, s. 135; por. The Papers of Admiral..., t. 1, London 1960, s. 19; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 575. WOJCIECH KRÓL tów pozostajcych w rezerwie przy jednoczesnej redukcji kosztów ich utrzymania. Te sprzeczne z pozoru zaloenia latwo pogodzi, jeli uwiadomimy sobie, jak nieefektywny i kapitalochlonny byl system rezerwy floty w postaci, w jakiej zastal go Fisher. Dotychczas pozostajce w rezerwie Royal Navy jednostki dogldane byly przez przypadkowo dobran, skromn liczebnie ekip marynarzy, zwan grup dozoru i utrzymania (care and maintenance party). W razie mobilizacji okrty te byly obsadzane ad hoc przez marynarzy rezerwistów, niejednokrotnie pelnych dobrych chci, ale czstokro zupelnie nieznajcych okrtu, na którym nagle przyszlo im sluy. Nie powinno zatem dziwi, e warto bojowa takiej jednostki byla nad wyraz problematyczna, a koszt jej utrzymania znaczny ­ niedowiadczona zaloga, chcc nie chcc, stale doprowadzala do mniejszych lub wikszych awarii, za rezultaty, na przyklad testów artyleryjskich, byly wicej ni alosne. W efekcie wysokie naklady w aden sposób nie przekladaly si na efektywno bojow okrtów rezerwy floty50. Nic zatem dziwnego, e w kompleksowym programie reform jedno z pierwszych miejsc zajla jej calkowita reorganizacja. Utworzona zostala nowa Flota Rezerwowa (Reserve Fleet), której okrty obsadzone zostaly dwiema pitymi nominalnego stanu ich personelu. W sklad takiej szkieletowej zalogi wchodzili jednak wszyscy specjalici odpowiedzialni za utrzymywanie poszczególnych podzespolów w naleytym stanie oraz wszyscy ci oficerowie, którzy niezbdni byli do podtrzymania sprawnoci bojowej jednostki51. Cala zaloga szkieletowa przebywala stale na pokladzie, a podczas wicze i manewrów zaznajamiala si z wszelkimi osobliwociami swego okrtu. Rezultat byl taki, e liczba defektów spadla w krótkim czasie do minimum52. W razie ogloszenia mobilizacji zalogi mogly by latwo uzupelnione do pelnego stanu osobowego zwyklymi rezerwistami, co zreszt praktykowano z reguly raz do roku. Niezalenie od tego pozostajce w rezerwie okrty co kwartal wychodzily na trwajce od póltora do dwóch tygodni wiczenia taktyczno-artyleryjskie. Taka praktyka sprawiala, i Flota Rezerwowa mogla w razie potrzeby w krótkim czasie skutecznie wzmocni glówne sily Royal Navy. Nie znaczy to oczywicie, e nowy system nie mial slabych stron ­ w dalszym cigu problemem bylo choby skompletowanie nawet zredukowanych zalóg53. Fisher postulowal w tej sytuacji, aby pój o krok dalej i uzupelnia niedobory kadrowe olnierzami wojsk ldowych, kierowanymi do zada niezwizanych cile ze specyfik walki na mo50 51 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 37. The Papers of Admiral..., t. 1, s. 10; ibid., s. 46; ibid., s. 94­95. 52 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 150. 53 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 37­38. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA rzu (np. obslugi artylerii). Sugestia ta nie doczekala si wszake realizacji, jako e wymagala glbokich zmian systemowych, a do podporzdkowania Ministerstwa Wojny pierwszemu lordowi Admiralicji wlcznie54. Tak zwana redystrybucja floty, czyli globalna zmiana rozmieszczenia jej jednostek, stanowi miala w intencji Fishera reakcj na zarówno techniczne, jak i geopolityczne przemiany, jakie dokonaly si na przelomie XIX i XX stulecia. W dobie pary i ,,telegrafu bez drutu" utrzymywanie znaczcych czsto sil morskich we wszystkich miejscach istotnych dla Imperium Brytyjskiego nie mialo ju racji bytu ­ inaczej ni w przeszloci, kiedy to w razie zagroenia brytyjskiego panowania w jakim odludnym rejonie kuli ziemskiej samo wezwanie pomocy zaj musialo sporo czasu55. Aktualne uwarunkowania wymagaly zupelnie nowych koncepcji strategicznych ­ ju samo choby pojawienie si niebranego wczeniej pod uwag czynnika, jakim byla dynamicznie rozwijajca si niemiecka marynarka wojenna, sugerowalo konieczno stopniowego przegrupowania glównych sil Royal Navy i skoncentrowanie ich w rejonie Morza Pólnocnego56. Traktat sojuszniczy z Japoni z 1902 roku (którego Fisher byl, swoj drog, zdecydowanym oponentem57) pozwalal na znaczne ograniczenie brytyjskiej obecnoci w rejonie pólnocnego i rodkowego Pacyfiku. Póniejsza o dwa lata Entente Cordiale z Francj, jakkolwiek niewica obu stron militarnie, stawiala pod znakiem zapytania sens utrzymywania przez Zjednoczone Królestwo znacznych sil morskich w basenie Morza ródziemnego ­ wspólne interesy obydwu pastw na tym obszarze równie dobrze zabezpiecza mogla przecie flota francuska58. Wreszcie, z uwagi na praktycznie zerowe prawdopodobiestwo wybuchu konfliktu zbrojnego pomidzy Wielk Brytani a Stanami Zjednoczonymi, logiczne wydawalo si znaczce ograniczenie brytyjskiej obecnoci u wybrzey pólnocnej Ameryki59. W opinii Fishera, niezbdne bylo jedynie pozostawienie pewnych sil w kilku rejonach globu o naprawd duym znaczeniu strategicznym ­ jak Aleksandria, Gibraltar, Przyldek Dobrej Nadziei czy Singapur60. Kadego z tych ,,strategicznych kluczy zamykajcych wiat"61 strzec miala samodzielna eskadra, zdolna w razie koniecznoci J. A. Fisher, Records, s. 254; por. R. F. Mackay, op. cit., s. 290. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 40. 56 T. Klimczyk, Pancerniki, Warszawa 2002, s. 67­68. 57 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 26. 58 Ibid., s. 40. 59 R. K. Massie, op. cit., s. 576. 60 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 41. 61 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 161; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 41. WOJCIECH KRÓL do szybkiej koncentracji. Likwidacji ­ przynajmniej w ich dotychczasowej postaci ­ ulegly natomiast eskadry: Oceanu Spokojnego, Poludniowego Atlantyku i Pólnocnoamerykaska. Na tereny kontrolowane dotd przez dwie ostatnie formacje rozszerzy obszar swego dzialania miala Eskadra Przyldkowa (Cape Squadron), do której ponadto nalee miala obrona brytyjskiego stanu posiadania na zachodnim wybrzeu Afryki. Eskadry stacjonujce na wodach Australii, Chin oraz Indii Wschodnich polczy si mialy na wypadek wojny we Flot Wschodni (Eastern Fleet) z glówn baz w Singapurze, która kontrolowa miala obszar calego Oceanu Indyjskiego i przyleglych do mórz62. Nastpnym krokiem bylo zgromadzenie calej niemal ,,mietanki" floty w bezporedniej bliskoci metropolii. Poczynajc od koca 1904 roku, Admiralicja realizowala polityk ,,powolnej, lecz stalej" koncentracji coraz to wikszych sil na wodach ojczystych ­ wszelki popiech nie byl tu bynajmniej wskazany, jako e niechybnie zaalarmowalby bliszych i dalszych ssiadów Zjednoczonego Królestwa w najzupelniej nieodpowiednim dla momencie63. Przy tej okazji natrafil wszake Fisher na twardy opór ze strony znacznej czci kadry oficerskiej, z której spora grupa nader niechtnie rozstawala si z tradycyjn wizj brytyjskiego ,,panowania na morzu", rozumianego jako obecno jednostek floty we wszystkich mniej lub bardziej z punktu widzenia Imperium istotnych punktach globu. Prym jednak wiedli ­ co nie powinno dziwi ­ dowódcy likwidowanych, wzgldnie uszczuplanych zwizków taktycznych64. Te i inne przejawy kontestacji dziala pierwszego lorda morskiego, cho nader gwaltowne, mialy jednak szybko zbledn wobec zmasowanej krytyki jego nastpnego posunicia ­ zlomowania na wielk skal przestarzalych jednostek65. Jak pamitamy, istotnym czynnikiem, lecym u podstaw programu reform admirala Fishera, bylo denie do osignicia jak najwyszej sprawnoci bojowej floty moliwie niskim kosztem. Klócilo si to z ustalon praktyk wydawania sporej czci rodków z budetu marynarki na utrzymanie mnóstwa niewielkich jednostek rozrzuconych po wodach praktycznie calego wiata. Podstawowym ich zadaniem bylo ,,pokazywanie flagi", czyli reprezentowanie Królewskiej Marynarki Wojennej przy kadej nadarzajcej si okazji. By moe w przeszloci mialo to jakie znaczenie, lecz na pocztku XX wieku trudno bylo doprawdy dociec, jakie A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., s. 41; R. K. Massie, op. cit., s. 577; por. J. A. Fisher, Records, s. 130­131. 63 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 41­42; por. R. K. Massie, op. cit., s. 576. 64 Zob. np. Fear God and Dread Nought..., t. 2, s. 101 (przypis); por. R. K. Massie, op. cit., s. 577. 65 R. K. Massie, op. cit., s. 577. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA mialyby std wynika realne korzyci dla brytyjskiego podatnika66. mialo natomiast zaryzykowa mona tez, e nie tylko owe, niezdatne wlaciwie do niczego konkretnego, okrty rdzewialy bezczynnie w odleglych portach ­ ,,rdzewiala" take, w przenoni, obsadzajca je kadra ­ pozbawiona moliwoci (a pewnie i chci) doskonalenia nabytych niegdy i czsto nieodpowiadajcych ju potrzebom chwili umiejtnoci. Wszystko to mialo jednak swój konkretny wymiar finansowy. Najskromniejsza choby kanonierka kosztowala brytyjskiego podatnika 12 000 funtów szterlingów rocznie; mniej wicej osiem razy tyle nalealo co roku przeznaczy na samo tylko utrzymanie ­ bez uwzgldnienia wydatków na remonty czy modernizacje ­ kadego z okolo czterdziestu pancerników67, z których spora cz, przez wzgld na niedostatki uzbrojenia, prdkoci czy opancerzenia, nie mogla by w aden sposób traktowana jako pelnowartociowy rodek prowadzenia walki na morzu68. W czeluciach wszystkich tych i podobnych jednostek, które zdaniem Fishera ,,nie mogly ani walczy, ani zbiec"69, grzzly wic nie tylko okrelone sumy pienidzy, ale ­ przede wszystkim ­ bezcenny material ludzki. Nowy pierwszy lord morski podszedl do zagadnienia w typowy dla siebie sposób, jak sam mawial: ,,napoleoski w swej mialoci, cromwellowski w swej gruntownoci"70 ­ nie zwaajc na plynce z rónych stron protesty, zadecydowal o poslaniu na zlom, wzgldnie przeniesieniu do glbokiej rezerwy wszystkich bdcych dotychczas na stanie floty okrtów, które z rónych przyczyn niezdatne byly do dzialania w ówczesnym teatrze wojny morskiej. Oponentom replikowal: ,,Najwaniejszym obowizkiem floty jest gotowo do natychmiastowego uderzenia na wroga, a to moemy osign jedynie, skupiajc cal nasz sil w okrtach o niewtpliwej wartoci bojowej, niemilosiernie eliminujc te, które staly si przestarzale"71. Jakkolwiek specjalny komitet, powolany dla analizy tego aspektu polityki Fishera, zredukowal nieco liczb okrtów, które mialy zosta definitywnie wycofane ze sluby, to i tak ,,jednym mnym pocigniciem pióra"72 (jak to okrelil ówczesny premier sir Arthur Balfour) skrelono ze stanu floty lcznie 154 jednostki. Wikszo z nich niezwlocznie powdrowala do stoczni rozbiórkowych, reszt za pozostawiono w tzw. rezerwie materialowej (Material ReseJ. A. Fisher, Records, s. 118. Ibid., s. 136; por. The Papers of Admiral..., t. 1, s. 19. 68 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 16; por. R. K. Massie, op. cit., s. 577­578. 69 J. A. Fisher, Memories, s. 56; por. R. K. Massie, op. cit., s. 577. 70 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 40. 71 Idem, The Anatomy of British Sea Power: A History of British Naval Policy in the Pre-dreadnought Era, 1880­1905, London 1964, s. 489; por. R. K. Massie, op. cit., s. 578. 72 J. A. Fisher, Memories, s. 36; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 40. WOJCIECH KRÓL rve), przewidujc dla nich ograniczone zastosowania na wypadek wojny. Rezultatem calej operacji byly nie tylko znaczce oszczdnoci budetowe (Fisher szacowal, e same tylko remonty skrelonych jednostek kosztowalyby £ 845 000 rocznie, co wynosilo przeszlo 2% budetu Admiralicji w pierwszych latach XX wieku), ale i zwolnienie miejsca w portach wojennych ­ rzecz niepomiernej wagi w kontekcie równoczenie realizowanej redystrybucji sil Royal Navy73. Chyba najwaniejsza byla jednak moliwo rekrutowania, sporód ,,uziemionych" czlonków zalóg zlomowanych jednostek, specjalistów do równolegle wdraanego systemu zalóg szkieletowych74. Wracajc do korzyci czysto finansowej natury ­ ju w pierwszym pelnym roku budetowym za kadencji Fishera (1905/1906) wydatki na flot spadly w odniesieniu do roku poprzedniego o niemal 10% (z £ 36 889 500 do £ 33 389 500)75 i nie byl to bynajmniej kres ich redukcji ­ osignicie o tyle znaczce, jeli przypomnimy sobie, e uprzednio przez co najmniej kilkanacie lat wykazywaly one stal tendencj wzrostow ­ czego, jak pamitamy, nie mona bylo powiedzie o sprawnoci bojowej floty. Ostatni, lecz z pewnoci najwaniejszy etap opisywanego programu reform wprowadzal zasadniczo now jako, jeli idzie o sposób prowadzenia wojny na morzu. Zaprojektowanie, budowa i wejcie do sluby zupelnie nowej klasy76 okrtów wojennych: pancerników uzbrojonych w zunifikowan pod wzgldem kalibru artyleri glówn, a take podobnie uzbrojonych krowników, omal nie zachwialo ­ jak si mialo okaza ­ ustalon hierarchi wiatowych potg morskich. Pojawienie si na morzach i oceanach wiata takich wlanie jednostek bylo logiczn konsekwencj coraz powszechniej wyraanego przekonania o decydujcej roli cikiej artylerii okrtowej w morskich pojedynkach. Wymownym potwierdzeniem tej tezy byl przebieg bitwy pod Cuszim rozstrzygnitej 28 maja 1905 roku, kiedy to stosunkowo nieliczna flota japoska przy minimalnych stratach wlasnych unicestwila rosyjsk 2. Eskadr Oceanu Spokojnego. Przyczyna sukcesu Japoczyków leala w mobilnoci, ale przede wszystkim w celnym ogniu cikiej artylerii ich okrtów77. Od koca XIX wieku stale rosla odleglo, na 73 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 38­40; por. R. K. Massie, op. cit., s. 577­578. 74 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 38­39. 75 Ibid., s. 25; por. The Papers of Admiral..., t. 2, s. 51. 76 Autor stosuje w niniejszym artykule powszechnie przyjt w polskiej literaturze przedmiotu ,,taksonomi" okrtów wojennych, opart na schemacie: klasa ­ typ ­ jednostka; dla przykladu: klasa: niszczyciel, typ: ,,Blyskawica", jednostka: ORP ,,Grom". 77 T. Klimczyk, op. cit., s. 78­79; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 35; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 587­588. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA której prowadzono wiczebne strzelania (spore zaslugi poniósl tu admiral Fisher jeszcze jako dowódca Floty ródziemnomorskiej78), a to dziki bezustannemu doskonaleniu przyrzdów celowniczych i wypracowywaniu nowych metod wstrzeliwania si w cel. Istnial jednake zasadniczy problem wynikajcy z samej ,,metodologii" prowadzenia ognia. Upraszczajc nieco cale zagadnienie, mona powiedzie, e aby trafi w cel, nalealo odda w jego kierunku pojedyncz salw, a nastpnie, po okreleniu odlegloci dzielcej cel i miejsce upadku pocisków, nanie stosowne poprawki odnonie do azymutu i kta podniesienia dzial. A poniewa od tego ostatniego bezporednio zaleal zasig artylerii79, trafienie w cel po której z kolei salwie wydawalo si nieuchronne80. Rzeczywisto byla oczywicie daleko bardziej skomplikowania ­ nalealo bowiem uwzgldni skutki kolysania okrtu oraz ruch i manewrowanie walczcych jednostek. W praktyce koniecznym warunkiem prowadzenia skutecznego ognia w opisany wyej sposób byla synchronizacja ustawienia wszystkich dzial stosownie do wskaza obserwatora, usadowionego zazwyczaj ­ dla lepszej perspektywy ­ na glównym maszcie okrtu; system ten, zapoyczony z floty francuskiej, doskonalili Brytyjczycy przez blisko dekad, zanim przybral ostateczn posta81. Wci nierozwizanym zagadnieniem pozostawala jednak niewielka szybkostrzelno najciszej artylerii, utrudniajca, a czsto wrcz uniemoliwiajca trafienie w cel opisywanym sposobem. Jedynym rozwizaniem bylo w tej sytuacji zwielokrotnienie liczby dzial artylerii glównej bdcych na wyposaeniu pojedynczego okrtu, tak aby przy wstrzeliwaniu si w cel mogly one prowadzi ogie ,,na raty". Dla przykladu, zwikszenie liczby najciszych dzial z czterech do omiu dawalo dwukrotnie wiksz szybkostrzelno, efektywn przy tej samej co poprzednio liczbie pocisków w salwie82. Nie mniej istotn korzyci bylo i to, e po ostatecznym nakryciu celu (tzn. doprowadzeniu do sytuacji, w której pociski zaczynaj pada wokól niego) i przejciu na ogie cigly wiksza liczba wystrzelonych jednoczenie granatów odpowiednio zwikszala prawdopodoA. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 12­13. Byly, rzecz jasna, take inne czynniki wplywajce na donono dzial, jak choby cinienie atmosferyczne, wilgotno powietrza, rónice w skladzie chemicznym poszczególnych ladunków miotajcych, stan zuycia przewodu lufy itp., na które jednak obsluga artylerii nie miala adnego albo prawie adnego wplywu. 80 P. M. Scott, Fifty Years in the Royal Navy, London 1919, s. 179­180; por. R. H. Bacon, op. cit., s. 251­252. 81 T. Klimczyk, op. cit., s. 83­84. Niektórzy autorzy (R. K. Massie, op. cit., s. 587) przypisuj autorstwo opisywanej koncepcji prowadzenia ognia artyleryjskiego wlanie Scottowi. 82 T. Klimczyk, op. cit., s. 84­85. WOJCIECH KRÓL biestwo trafienia. Wszystkich tych postulatów nie byla jednak w stanie spelni artyleria glówna ówczesnych pancerników. Oprócz czterech cikich, zazwyczaj dwunastocalowych (305 mm) armat podstawowe uzbrojenie klasycznego okrtu liniowego pocztku XX wieku skladalo si z pewnej liczby dzial tzw. drugiego kalibru ­ równego zazwyczaj 234 mm (9,2 cala) lub tylko 152 mm (6 cali)83. Takie zrónicowanie, cho teoretycznie pozwalajce zwikszy szybkostrzelno i ciar salwy burtowej84, powodowalo kolejne nierozwizywalne problemy, zwizane z niemonoci precyzyjnego ustalenia ­ z dystansu wielu mil morskich ­ miejsca upadku pocisków danego kalibru85. A to w praktyce uniemoliwialo skuteczne kierowanie ogniem calej artylerii pancernika86. Same za cztery dziala najwikszego kalibru to bylo stanowczo za malo, aby marzy o szybkim i skutecznym wyeliminowaniu przeciwnika. Nie powinno wic dziwi to, e mniej wicej w tym samym czasie w rónych miejscach, jak choby w Japonii, Stanach Zjednoczonych czy Wloszech, zaczto wysuwa pomysly calkowitego wyeliminowania dzial drugiego kalibru na rzecz tych najciszych87. Najczciej przywolywany byl w tym aspekcie glony podówczas artykul autorstwa cenionego wloskiego projektanta Vittorio Cunibertiego, opublikowany w roku 1903 na lamach fachowego pisma ,,Jane's Fighting Ships", krelcy wizj takiej wlanie jednostki88. Trudno dzi dociec, czy lektura tej publikacji miala decydujcy wplyw na poczynania przyszlego pierwszego lorda morskiego, jako e s dowody na to, i z podobnymi koncepcjami nosil si ju wczeniej89. Tak czy inaczej, niekwestionowan zaslug admirala Fishera bylo przekucie idei w czyn ­ i to w icie rekordowym tempie. Drug istotn cech projektowanego okrtu ­ w intencji Fishera co najmniej równie wan jak uzbrojenie ­ miala by jego prdko, pozwalajca na wybór miejsca i czasu akcji oraz swobod manewru, ale take (do czego admiral przyznawal si raczej niechtnie) ucieczk wobec przewaajcych sil nieprzyjaciela90. Obsesja prdkoci towarzyszyla admiralowi Fisherowi chyba od zawsze; 83 Ibid., s. 73, 75­76; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 43; R. K. Massie, op. cit., s. 584. 84 T. Klimczyk, op. cit., s. 73. 85 R. H. Bacon, op. cit., s. 252; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 76. 86 T. Klimczyk, op. cit., s. 83, 85; por. R. Hough, op. cit., s. 235; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 587. 87 T. Klimczyk, op. cit., s. 85­86. 88 R. Hough, op. cit., s. 236; A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 13 (przypis); por. T. Klimczyk, op. cit., s. 86­87. 89 J. A. Fisher, Memories, s. 122; por. R. H. Bacon, op. cit., s. 250; A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 13; zob. te R. K. Massie, op. cit., s. 584­585; T. Klimczyk, op. cit., s. 87. 90 The Papers of Admiral..., t. 2, s. 261; por. R. K. Massie, op. cit., s. 590. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA jeszcze jako dowódca Floty ródziemnomorskiej wyciskal z podleglych sobie jednostek (tudzie ich zalóg) przyslowiowe siódme poty, aby plynly one tak szybko, jak tylko bylo to moliwe91. Nie zaskakiwalo wic, e nowy okrt mial by nie tylko najpotniej uzbrojonym, ale i najszybszym pancernikiem wiata. Sk w tym, e powszechnie wówczas stosowane klasyczne tlokowe maszyny parowe osignly ju wlaciwie kres technicznego rozwoju i nie byly w stanie dostarczy tej wielkoci okrtowi mocy niezbdnej do poruszania si z prdkoci wiksz ni jakie 18­19 wzlów. W praktyce i tak bylo to moliwe jedynie przez krótki czas: przy znacznych obcieniach, nieuniknionych nawet przy duo mniejszych prdkociach, poszczególne elementy maszyn (zwlaszcza loyska) ulegaly szybkiemu zuyciu. Tymczasem Fisher postawil spraw na ostrzu noa, dajc, aby nowy okrt osigal maksymaln prdko minimum 21 wzlów, która dawalaby mu przewag co najmniej kilku wzlów nad kad równorzdn jednostk przeciwnika92. Pod wzgldem czysto technicznym rozwizanie narzucalo si samo. Turbiny parowe konstrukcji sir Charlesa Parsonsa byly silnikami znacznie bardziej ekonomicznymi od maszyn tlokowych, pozwalajc na uzyskanie z tej samej iloci paliwa o wiele wikszej mocy, a co za tym idzie ­ wikszej prdkoci, wzgldnie zasigu, wyposaonej w nie jednostki93. Cechowala je te duo wiksza niezawodno94. Niemniej jednak byla to konstrukcja relatywnie nowa, wci jeszcze niedopracowana, a przede wszystkim niestosowana dotychczas na okrtach wojennych tej wielkoci. W ostatecznym jednak rozrachunku argumenty na rzecz turbin przewayly ­ decydujcy w tej mierze okazal si glos glównego projektanta okrtu, sir Philipa Wattsa, skdind starego znajomego pierwszego lorda morskiego95. Jak wszystko, do czego admiral Fisher przyloyl rk, prace nad projektem nowej jednostki postpowaly w blyskawicznym tempie. Ju 22 grudnia 1904 roku decyzj pierwszego lorda morskiego utworzony zostal specjalny komitet projektowy, zloony zarówno z oficerów marynarki, jak i czolowych cywilnych specjalistów96. Midzy innymi znalazl si wród nich komandor Reginald Bacon, jeden z najbardziej zaufanych wspólpracowników admirala (a po latach jego biograf), typowany na pierwszego dowódc nowego okrtu. Komitet ów byl jednak dla Fishera jedynie rodzajem zaslony dymnej, jako e nie mial ad91 92 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 12. The Papers of Admiral..., t. 1, s. 76; ibid., s. 201. 93 Ibid., s. 205­206; ibid., s. 248­249. 94 Ibid., s. 272­274. 95 R. K. Massie, op. cit., s. 585, 592. 96 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 199­200. WOJCIECH KRÓL nych formalnych kompetencji, a jedynym wlaciwie jego zadaniem bylo dopilnowanie, eby w projekcie nowego okrtu uwzgldnione zostaly wszystkie wytyczne pierwszego lorda morskiego97. On sam, zachowujc peln kontrol, oficjalnie przezornie trzymal si na uboczu, co z ujmujc szczeroci tlumaczyl niechci wystawiania si na ostrzal krytyki98. Komitet obradowal przez dwa miesice ­ do lutego 1905 roku, w sprawozdaniu ze swych prac rekomendujc projekt okrtu o rzeczywicie przelomowej charakterystyce. HMS ,,Dreadnought", bo takim wlanie, tradycyjnym dla Royal Navy imieniem ochrzci miano now jednostk, wyrónialo w pierwszym rzdzie uzbrojenie. A dziesi armat kalibru 305 mm rozmieszczono w dwudzialowych wieach w sposób nastpujcy: jedna wiea na podwyszonym pokladzie dziobowym, po jednej na ródokrciu przy kadej z burt, a pozostale dwie ­ jedna za drug ­ na pokladzie rufowym99. Takie rozwizanie umoliwialo prowadzenie ognia z omiu dzial na kad z burt oraz z szeciu na dziób, wzgldnie na ruf. Zwlaszcza silna bateria dziobowa byla istotna dla Fishera, stale podkrelajcego ofensywne walory nowej jednostki100, cho ­ nie wdajc si w glbsze rozwaania techniczne ­ stwierdzi naley, e nie bylo to ustawienie najbardziej efektywne: niemoliwe bylo bowiem ostrzeliwanie konkretnego celu przy uyciu calej cikiej artylerii pancernika. Stosownie do przekona pierwszego lorda morskiego wyeliminowano calkowicie artyleri redni101 ­ jedynie dla obrony przed torpedowcami okrt wyposaono w pewn liczb trzycalowych (76 mm) dzialek, co w praktyce okaza si mialo zupelnie niewystarczajce102. Wziwszy pod uwag znaczny ciar uzbrojenia, zaskakujce jest, e nowy pancernik nieznacznie tylko przewyszal rozmiarami poprzedzajcy go typ ,,King Edward VII" i równolegle budowane dwa okrty liniowe typu ,,Lord Nelson". Standardowa wyporno ,,Dreadnoughta" wynosila nieco ponad 18 000 ton i byla w przyblieniu tylko o 2000 ton wiksza ni wymienionych wyej jednostek. Kadlub nowego okrtu mierzyl sobie nieco ponad 160 m dlugoci, czyli o dwadziecia kilka metrów wicej ni w przypadku poprzednich pancerników Royal Navy, przy praktycznie niezmienionej szerokoci. Niezaprzeczaln korzyci ze smuklejszego kadluba byly mniejsze opory hydrodynamiczne, co pozwolilo ograniczy moc, a zatem i rozmiary silowni w stosunku do pierwotnie zaklaR. K. Massie, op. cit., s. 586. Antycypowal to w licie do lorda Esher z 21 sierpnia 1904 r., Fear God and Dread Nought..., t. 1, s. 325. 99 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 203; por. The Papers of Admiral..., t. 2, s. 277. 100 R. K. Massie, op. cit., s. 589. 101 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 201; ibid. s. 217­219. 102 T. Klimczyk, op. cit., s. 88, 123­124. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA danych. Napd zapewnialy cztery turbiny Parsonsa o lcznej nominalnej mocy 23 000 KM, które ­ jak si mialo okaza, pozwolily bez problemu osign zakladan prdko 21 wzlów; przeciajc maszyny, osignito na próbach nawet 22,4 wzla103. Jednake dluszy kadlub i silniejsze uzbrojenie oznaczaly, e pomimo wzrostu wypornoci niemoliwe stalo si opancerzenie ,,Dreadnoughta" na skal poprzednich okrtów liniowych. Najistotniejszy dla bezpieczestwa okrtu pas pancerny na burcie osigal maksymaln grubo 279 mm (11 cali) wobec 305 mm na ,,Nelsonach", cho i tak bylo to sporo w stosunku do ,,Edwardów" i wczeniejszych typów, które poszczyci si mogly pancerzem burtowym o gruboci dochodzcej do ledwie 9 cali (229 mm). Jedenastocalowe plyty pancerne chronily równie czola wie artylerii glównej oraz stanowisko dowodzenia104. Take poklady opancerzone byly nieco skromniej, lecz w ostatecznym rozrachunku ,,Dreadnought" okazal si bardzo dobrze zabezpieczony przed uderzeniami pocisków wystrzeliwanych z najciszych podówczas dzial, radykalnie przewyszajc dotychczasowe pancerniki pod wzgldem prdkoci i sily ognia. Gwoli cisloci przyzna trzeba, e o wiele gorzej przedstawiala si kwestia ochrony podwodnej czci kadluba ­ w odrónieniu od poprzednich kilku typów ,,Dreadnought" nie zostal wyposaony we wzdlun gród przeciwtorpedow; do pewnego stopnia chronione byly jedynie okolice komór amunicyjnych105. Pomimo tych i innych niedoskonaloci nowy pancernik stanowil prawdziwy przelom w budowie cikich okrtów artyleryjskich, a jego nazwa stala si synonimem calej klasy wzorowanych na i cigle udoskonalanych jednostek ­ drednotów. Uroczysto wodowania, która miala miejsce 9 lutego 1906 roku, stala si niemale ogólnonarodowym witem, uwietnil j te czynnym udzialem król Edward VII. Wprost perfekcyjna organizacja pracy sprawila za, e budowa ,,Dreadnoughta" trwala rekordowo krótko: od poloenia stpki do wyjcia okrtu w morze na pierwsze próby uplynlo dokladnie 366 dni. Ten swoisty rekord, nigdy ju w tej klasie jednostek niepobity, moliwy byl dziki wykorzystaniu znacznej liczby elementów konstrukcyjnych przeznaczonych pierwotnie do wykorzystania w pancernikach typu ,,Lord Nelson" ­ w szczególnoci gotowych dzial 305 mm wraz z wieami i osprztem. Pierwsze testy, przeprowadzone na pelnym morzu, dowiodly slusznoci decyzji o zastosowaniu turbin w miejsce maszyn tlokowych ­ okrt bez problemu znosil wielogodzinne testy na maksymalnej prdkoci. Próby artyleryjskie Conway's All The World's Fighting Ships 1906­1921, London 1985, s. 21­22; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 87­88. 104 The Papers of Admiral..., t. 1, s. 204. 105 T. Klimczyk, op. cit., s. 88. WOJCIECH KRÓL dowiodly za, e wbrew opiniom sceptyków ,,Dreadnought" stanowil doskonal platform dla dzial, nie wykazujc powaniejszego zbaczania z kursu nawet podczas oddawania pelnej salwy burtowej106. W grudniu 1906 roku okrt zostal oficjalnie wcielony do Royal Navy, aby po serii kolejnych testów, wiosn 1907 roku, zosta okrtem flagowym dowódcy zorganizowanej na nowo pod koniec minionego roku Floty Ojczynianej (Home Fleet), która, inaczej ni jej noszca t sam nazw poprzedniczka, sklada si miala wylcznie z najsilniejszych i najnowoczeniejszych okrtów Jego Królewskiej Moci. Gdy wszystkie te wydarzenia mialy miejsce, znaczny stopie zaawansowania zdyla osign budowa trzech innych okrtów, które w jeszcze wikszym stopniu ucielenia mialy idée fixe pierwszego lorda morskiego. Mowa o trzech wielkich krownikach typu ,,Invincible" ­ jednostkach uzbrojonych nieomal równie potnie co ,,Dreadnought", lecz zdecydowanie górujcych nad nim prdkoci. Kady z nich, wyposaony w osiem dzial kalibru 305 mm, rozwijal nominalnie prdko maksymaln na poziomie 25,5 wzla; podczas prób osigano nawet nieco wicej107. Pocztkowo okrelano je mianem large armoured cruisers (wielkich krowników pancernych), ostatecznie przylgnla do nich nazwa battlecruisers (doslownie: krowników bojowych). Nawiasem mówic, okrelenie ,,krowniki liniowe", w polskiej literaturze przedmiotu powszechnie przyjte dla tej klasy okrtów, wywodzi si wprost z jzyka... rosyjskiego108. W pierwotnej klasyfikacji, umotywowanej pragnieniem ukrycia przed obcym wywiadem prawdziwych charakterystyk nowo budowanych jednostek, bylo jednak sporo racji. Przeznaczone pierwotnie do prowadzenia rekonesansu ­ w tym rozpoznania walk oraz zwalczania zwyklych krowników pancernych ­ do pospolitej we wszystkich liczcych si flotach wojennych klasy okrtów, jednostki typu ,,Invincible" nie byly niczym innym jak tylko powikszon wersj tych ostatnich. Szybsz, bo wyposaon w napd turbinowy, i potniejsz, bo uzbrojon w najcisz dostpn artyleri. Lecz tu byl kres ich przewag. Po swych prekursorach krowniki liniowe, przynajmniej te w brytyjskim wydaniu, dziedziczyly bowiem ich prawdziw pit achillesow, jak bylo niedostateczne opancerzenie ­ na burcie sigajce zaledwie 6 cali (152 mm)109. Znów dal o sobie zna przemony wplyw Fishera, wyznajcego zasad, e ,,prdko to pancerz"110, wedle której krownik liniowy winien Por.: R. K. Massie, op. cit, s. 601­ 602. Conway's All The World's..., s. 24; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 118. 108 J. Gozdawa-Golbiowski, T. Wywerka-Prekurat, op. cit., s. 16. 109 T. Klimczyk, op. cit., s. 118. 110 Ibid., s. 117. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA posiada dostatecznie silne uzbrojenie, aby zniszczy kadego slabszego od siebie przeciwnika i by dostatecznie szybki, by uciec przed silniejszym. Niestety, rozumowanie to bylo prawidlowe jedynie przy niemoliwym do spelnienia zaloeniu, e inne floty nie zbuduj podobnych jednostek111. W rzeczy samej jednak dyskrecja towarzyszca budowie pierwszych brytyjskich krowników liniowych oraz rozmylne wypuszczanie przez Admiralicj falszywych sygnalów doprowadzily do tego, e np. niemiecka marynarka wojenna otrzymala swój pierwszy okrt tej klasy (nota bene zdecydowanie lepiej zaprojektowany) blisko dwa i pól roku po Royal Navy112. Jak pokazaly koleje I wojny wiatowej, brytyjskie krowniki liniowe, doskonale radzc sobie z wypelnianiem pierwotnie stawianego przed nimi celu, tj. zwalczaniem nieprzyjacielskich krowników pancernych, zawiodly ostatecznie w starciu z równorzdnymi jednostkami nieprzyjaciela113. Wczesnym popoludniem 31 maja 1916 roku wystarczylo zaledwie kilkanacie minut równorzdnego pojedynku artyleryjskiego, aby dwa krowniki liniowe Królewskiej Marynarki Wojennej wylecialy w powietrze niemal wraz z kompletem zalóg; kilka godzin póniej ten sam los spotka mial jeszcze prototypowy HMS ,,Invincible"114. Blisko trzy i pól tysica oficerów i marynarzy115 zaplacilo najwysz cen za tyle mial co nie do koca przemylan Fisherowsk wizj ,,kawalerii morza". Niezwykle istotn konsekwencj zaprojektowania, budowy i wejcia do sluby drednotów i krowników liniowych byl bezprecedensowy wycig zbroje, w którym uczestniczyly zarówno tradycyjne, jak i calkiem wiee potgi morskie, a take pastwa, dla których posiadanie choby jednego czy dwu drednotów mialo by widocznym znakiem ich prestiu i zarazem rodkiem nacisku na ssiadów. Oponenci pierwszego lorda morskiego z luboci oskarali go o wiadome sprowokowanie tej rywalizacji, zdajc si nie zauwaa, e ­ co ju na tych stronach zostalo poruszone ­ koncepcja pancernika o zunifikowanym pod wzgldem kalibru uzbrojeniu glównym nie byla patentem wylcznie brytyjskim i jeli nie Wielka Brytania, to jakie inne pastwo staloby si pionierem w budowie tego typu jednostek ­ ze wszystkimi tego faktu konsekwencjami116. W aktualnej sytuacji geopolitycznej budowa ,,Dreadnoughta" byla dla Imperium Brytyjskiego nakazem chwili, nie za, jak chcial David Lloyd George (od grudnia 1905 roku minister handlu w liberalnym rzdzie Henry'ego Campbell-Bannermana), ,,bezR. K. Massie, op. cit., s. 619; por. T. Klimczyk, op. cit., s. 120. R. K. Massie, op. cit., s. 620. 113 Ibid., s. 621. 114 T. Klimczyk, op. cit., s. 133­134; por. R. F. Mackay, op. cit., s. 324­325. 115 J. Gozdawa-Golbiowski, T. Wywerka-Prekurat, op. cit., s. 506­507. 116 A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 69. WOJCIECH KRÓL sensown i rozrzutn wystawnoci"117. Samo wejcie do sluby ,,Dreadnoughta" niczego oczywicie nie przesdzalo, gdy jednak w lad za nim ze stoczniowych pochylni zsuwaly si kadluby kolejnych okrtów liniowych o zunifikowanej artylerii glównej, powoli oczywiste stawalo si, e racj mieli ci, którzy wieszczyli, i oto cale flotylle konwencjonalnie uzbrojonych pancerników (które zaczto nazywa predrednotami, ang. pre-dreadnoughts) stawaly si z roku na rok, a nawet z miesica na miesic coraz bardziej bezuyteczne. Rzecz jasna, stwarzalo to dla potencjalnych rywali Wielkiej Brytanii niepowtarzaln okazj zniwelowania w krótkim czasie ilociowej przewagi Royal Navy, tote z punktu widzenia Imperium Brytyjskiego logicznym nastpstwem wejcia ,,Dreadnoughta" do sluby musiala by budowa moliwie duej liczby jego nastpców. Oczywicie konkurencja równie nie prónowala, rezultat zatem byl taki, e w chwili wybuchu I wojny wiatowej drednotami dysponowaly ju (naturalnie obok Zjednoczonego Królestwa) floty wojenne Niemiec, Stanów Zjednoczonych, Japonii, Francji, Rosji, Wloch, Austro-Wgier, Hiszpanii, Argentyny i Brazylii; w budowie byly ponadto drednoty zamówione przez rzdy Chile, Turcji, a nawet Grecji. Banalne byloby stwierdzenie, e naklady na budow, a nastpnie utrzymanie tych okrtów w slubie byly powanym obcieniem dla budetów wikszoci wymienionych pastw, jednake oszacowanie ekonomicznych konsekwencji opisywanego wycigu zbroje morskich wymagaloby osobnego, specjalistycznego opracowania. Szczególnie trudna byla sytuacja Niemiec, które dodatkowo ponie musialy koszt trwajcego wiele lat poglbienia i poszerzenia Kanalu Kiloskiego, tak aby mogly przeze swobodnie przeplywa drednoty Kaiserliche Marine118. Fisher wrcz twierdzil, nie bez sporej przesady, e Niemcy zostaly ,,sparaliowane przez »Dreadnoughta«"119, i przewidywal (skdind calkiem trafnie), e Rzesza Niemiecka rozpocznie wojn, skoro tylko upora si z Kanalem120. Nawet podczas dziala wojennych pancerniki traktowane byly raczej jako swoicie pojte dobro narodowe anieli praktyczny or walki na morzu. Szczególnie w Niemczech lk przed utrat zbudowanych takim nakladem sil i rodków okrtów determinowal ich ograniczone uycie. Std te zbudowanym kosztem ogromnych wyrzecze flotylli okrtom nie bylo dane decydowa o przebiegu dziala wojennych, czego dobitnym wyrazem byl brak zdecydowaIbid., s. 56. J. A. Fisher, Memories, s. 15; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 56, 67. 119 J. A. Fisher, Memories, s. 14; A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 67; por. R. K. Massie, op. cit., s. 606 (przypis). 120 J. A. Fisher, Records, s. 214­215. ZALOENIA I KONSEKWENCJE PROGRAMU REFORM ADMIRALA JOHNA FISHERA nego rozstrzygnicia pierwszego ­ i jedynego w tej wojnie ­ starcia glównych sil floty brytyjskiej i niemieckiej u wybrzey Pólwyspu Jutlandzkiego. Nie od rzeczy bdzie równie zaznaczy, e do bitwy tej doszlo po niemal dwóch latach dziala wojennych. Tragiczne memento bitwy jutlandzkiej (zwyciskiej mimo wszystko dla Royal Navy, przynajmniej ze strategicznego punktu widzenia) mocno zaciylo na ocenie postaci admirala Johna Fishera. W literaturze przedmiotu ­ w tym take polskiej ­ nierzadko zapomina si o caloksztalcie jego dzialalnoci reformatorskiej. Czsto padajce zarzuty o sprowokowanie wycigu zbroje morskich wydaj si, w kontekcie rozwoju techniki na przelomie XIX i XX stulecia oraz zarysowanej na wstpie sytuacji geopolitycznej, zupelnie chybione. Powtórzmy: nawet jeliby Wielka Brytania nie zbudowala jako pierwsza pancernika nowej generacji, uczyniloby tak które z pozostalych pastw aspirujcych do miana potgi morskiej. Z drugiej strony, w oczach wspólczesnych krytyków admirala chybiona koncepcja krowników liniowych zdaje si przeslania, a czsto wrcz dezawuowa, jego osignicia na polu przetransformowania Royal Navy ­ jak byl to ujl anonimowy autor ­ ,,z wiktoriaskiego klubu towarzyskiego w profesjonaln marynark wojenn"... Przypomnie zatem nalealoby chociaby dalekosine konsekwencje (czciowego co prawda) zniesienia barier, uniemoliwiajcych przedstawicielom szerokich warstw brytyjskiego spoleczestwa podjcie kariery oficera marynarki. Niekwestionowane s te zaslugi Fishera w stworzeniu brytyjskiej floty podwodnej121. Szczególn wag dla sprawnego zarzdzania Royal Navy mialo uwolnienie jej od zbdnego balastu w postaci nieprzydatnych, a kosztownych w utrzymaniu jednostek. Natomiast zreorganizowana w systemie zalóg szkieletowych rezerwa floty spelnila wszystkie pokladane w niej nadzieje ­ szczególnie w kryzysowych dniach z przelomu lipca i sierpnia 1914 roku122. By moe najbardziej trafna, cho te pewnie daleka od obiektywizmu, jest ocena dokona Fishera autorstwa samego Winstona Churchilla, zrazu jego zacitego adwersarza, potem bliskiego wspólpracownika, wreszcie ­ ju w czasie wojny ­ przeloonego. Ocena tym waniejsza, e dokonana ze sporej perspektywy czasowej: Nie ulega wtpliwoci, e Fisher mial racj w dziewiciu sprawach na dziesi, o które walczyl. Jego doniosle reformy podtrzymaly potg Królewskiej Marynarki Wojennej w najbardziej krytyczP. M. Kennedy, Fisher and Tirpitz: political admirals in the age of imperialism, [w:] Naval Warfare in the Twentieth Century 1900­1945. Essays in Honour of Arthur Marder, London­New York 1977, s. 54­55; por. A. J. Marder, From the Dreadnought to Scapa Flow..., t. 1, s. 332. 122 W. S. Churchill, The World Crisis, New York 1929, s. 108, 113­114. WOJCIECH KRÓL nym okresie w jej historii. Zaaplikowal on flocie ten rodzaj szoku, który wojska ldowe otrzymaly w czasie wojny w poludniowej Afryce. Po dlugim okresie pogodnego i niekwestionowanego samozadowolenia dal si slysze odglos dalekiego grzmotu. To wlanie Fisher zasygnalizowal nadchodzc burz i popdzil wszystkich na stanowiska. Wymusil na kadym wydziale morskiej sluby rewizj jego pozycji i podstaw istnienia. Potrzsal nimi, bil ich, pochlebstwami wybudzal z blogiej drzemki do intensywnej dzialalnoci. Lecz marynarka nie byla przyjemnym miejscem, gdy to si dzialo. Tradycja ,,kompanii braci", któr przekazal Nelson, zostala czasowo, lecz tylko na chwil, odrzucona123. SUMMARY Admiral of the Fleet sir John Fisher, 1st baron Fisher of Kilverstone, often cited as a "second after Nelson" when it comes to his role in the history of the Royal Navy, is known today mainly as a mastermind behind an extensive program of thorough modernization of the Navy up to the standards of then beginning 20th century. Unfortunately enough, only one aspect of this program is widely known today, i.e. introduction of the new c1asses of the fighting vessels, such as the dreadnought battleships and the battlecruisers (with all subsequent geopolitical consequences of this move). The others, such as new organization of the fleet reserve (inc1uding cost efficient nuc1eus crew system), scrapping more than hundred obsolete (yet much expensive in maintaining) men-of-war, redistribution of the who le fleet, with an aim of concentrating as much strength as possible on home waters, and ­ last but not least ­ entirely new naval education scheme, are seldom mentioned now. Especially the last one, however, seems to have had the biggest impact on posteriority of them all, by getting rid of, if not at once, an aristocratic nature of the Royal Navy Officer Corps. It can be argued to what extent various First Sea Lord's accomplishments were to be positively verified by the course of events, nevertheless one could risk to say that without most of them, situation of the British Empire in the outbreak of the global conflict would be far more severe that it was in fact. Without sustained British dominance on the seas of the world, the lines of communication between the heart of the Empire and its provinces could be easily broken off by the enemy, effectively cutting the England off all previously available oversea resources. Thus quite early and pertinent recognition of the German Reich as a main potential United Kingdom's enemy, has lead to the concentration of most of the available warships on the North Sea (with subsequent de facto handover of the control on the Mediterranean to the French Navy), and to prepare the entirely new strategic concepts, more adequate to the new geopolitical reality. On the other hand, the new scheme of naval education and training paved the way (at least in theory) to the highest ranks for every outstanding individual, regardless of his social c1ass. That, together with improved conditions of service for the ordinary seamen, certainly had a big positive impact on their morale, as it was to be proven through the course of the Great War. Ibid., s. 65­66.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.