Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Soils of Roztocze

Soils of Roztocze DOI: 10.2478/v10066-010-0022-4 CZYNNIKI GLEBOTWÓRCZE Dominuj¹cymi czynnikami, które wywar³y wp³yw na wykszta³cenie pokrywy glebowej Roztocza, s¹ litologia z rzeYb¹ oraz szata rooelinna. Litologia zdecydowa³a o rodzajach i gatunkach glebowych, rooelinnooeæ ­ o przynale¿nooeci typologicznej. Na ma³ych powierzchniach wa¿n¹ rolê glebotwórcz¹ odegra³ równie¿ czynnik hydrologiczny, pod którego wp³ywem wykszta³ci³y siê gleby glejowe, torfowe i murszowe, czarne ziemie, a tak¿e mady. Na znacznej powierzchni terenu, tj. na gruntach ornych, nale¿y uwzglêdniæ równie¿ czynnik antropogeniczny, a wiêc ró¿ne formy dzia³ania cz³owieka, zw³aszcza zabiegi uprawowe, które w wielu razach zmodyfikowa³y budowê gleb. Sprzyja³a tym zmianom urozmaicona rzeYba terenu, potêguj¹ca procesy erozyjne. Litologia omawianego obszaru jest dosyæ zró¿nicowana. Na Roztoczu Zachodnim dominuj¹ g³êbokie lessy, udzia³ zaoe innych utworów, jak p³ytkie py³owe, piaski i aluwia, jest niewielki. Roztocze OErodkowe ma bardziej urozmaicone pod³o¿e skalne. Du¿y udzia³ maj¹ tu gezy, czyli ska³y wieku kredowego, ale ubogie w CaCO3, a nawet ca³kowicie odwapnione. Pojawiaj¹ siê one równie¿ na Roztoczu Zachodnim. Znaczne powierzchnie pokrywaj¹ piaski ró¿nej genezy i o ró¿nym sk³adzie granulometrycznym. Ponadto wystêpuj¹ na niewielkich powierzchniach lessy, wapienie kredowe, aluwia oraz utwory organogeniczne, czyli torfy. Roztocze Wschodnie ma w zasadzie budowê podobn¹ do budowy Roztocza OErodkowego. Wystêpuj¹ tu ponadto na po³udniowej krawêdzi Roztocza wapienie trzeciorzêdowe, przykryte czêsto p³ytkimi piaskami. Przechodz¹ one tak¿e na teren Roztocza OErodkowego i Wschodniego. Pewn¹ rolê w ukszta³towaniu gleb Roztocza odegra³y zapewne warunki klimatyczne, choæ s¹ one z³o¿one. Z jednej strony w miarê posuwania siê w kierunku na wschód wzrasta wysokooeæ terenu, co sprawia, i¿ rooenie liczba opadów atmosferycznych. W porze ciep³ej opady dobowe bywaj¹ czêsto dooeæ gwa³towne, co powoduje na terenach pokrytych utworami py³owymi erozjê gleb. Dosyæ d³ugo zalega tu te¿ pokrywa oenie¿na. Zaznaczaj¹ siê równie¿ znaczne ró¿nice termiczne, szczególnie w okresie zimowym. Przejawia siê to pewnym wzrostem kontynentalizmu termicznego klimatu z zachodu na wschód, co mo¿e powodowaæ s³absze przemywanie gleb. W lecie s¹ te¿ okresy d³ugie bez opadów, do posuch atmosferycznych i glebowych (dotyczy to g³ównie terenów nisko po³o¿onych. Szata rooelinna przyczyni³a siê w przesz³ooeci do ukszta³towania poszczególnych typów glebowych. Obecnie wp³yw ten jest du¿o mniejszy, gdy¿ znaczne powierzchnie zosta³y pozbawione naturalnej pokrywy rooelinnej. Mimo to rooelinnooeæ na omawianym terenie jest nadal bardzo zró¿nicowana, tworz¹c zale¿nie od siedliska glebowego szereg zespo³ów. Znaczne powierzchnie zajmuj¹ zespo³y buczyny karpackiej (las wy¿ynny bukowo-jod³owy) oraz bory mieszane. Ponadto wystêpuj¹ zespo³y d¹browy, gr¹du typowego lipowo-grabowego, ³êgu jesionowo-olszowego i wiele innych. Rooelinnooeæ ³¹kowa tworzy szereg zespo³ów kszta³towanych przy ingerencji cz³owieka. CHARAKTERYSTYKA GLEB Na terenie Roztocza (w granicach Polski) wyró¿niono nastêpuj¹ce najwa¿niejsze jednostki glebowe: 1) rêdziny, 2) gleby brunatne, 3) p³owe, 4) rdzawe, 5) bielicowe, 6) bielice, 7) glejowe, 8) torfowe, 9) murszowe, 10) czarne ziemie, 11) mady. Ze wzglêdu na du¿e zró¿nicowanie pokrywy glebowej oraz przegl¹dowy charakter za³¹czonej mapy konieczne by³o niekiedy tworzenie kompleksów z³o¿onych z dwóch typów glebowych, np. p³owe i brunatne, rdzawe i bielicowe. Równie¿ w zakresie gatunków glebowych, zw³aszcza piaskowych, trzeba by³o niektóre gatunki ³¹czyæ, np. piaski s³abo gliniaste i gliniaste. Na terenie Roztocza po stronie ukraiñskiej wystêpuj¹ w zasadzie, z nielicznymi wyj¹tkami, takie same gleby. Du¿e powierzchnie zajmuj¹ gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi, wytworzone z utworów py³owych nieca³kowitych, oraz gleby rdzawe i bielicowe wytworzone z piasków s³abo gliniastych i gliniastych, a tak¿e piasków luYnych. Nie zosta³y natomiast wydzielone na mapie gleby wytworzone z lessów, mady oraz piaski nawapieniowe z rêdzinami trzeciorzêdowymi. RÊDZINY Nazw¹ t¹ okreoelane s¹ gleby wytworzone ze ska³ wapiennych ró¿nych okresów geologicznych. Termin rêdzina pochodzi z ludowego jêzyka polskiego (od s³owa rzêdziæ, oznaczaj¹cego odg³osy, jakie s³yszy siê przy pracy p³uga na omawianych glebach, zawieraj¹cych szkielet). Przyj¹³ siê te¿ za granic¹ i wszed³ na sta³e do miêdzynarodowej nomenklatury gleboznawczej. W klasyfikacji ukraiñskiej rêdziny wystêpuj¹ jako odrêbny typ i s¹ okreoelane mianem gleb darniowo-wêglanowych (podobnie jak w klasyfikacji rosyjskiej). Mi¹¿szooeæ rêdziny i jej uziarnienie zale¿y od odpornooeci ska³ na wietrzenie, a ta cecha zwi¹zana jest z wiekiem, stopniem przekrystalizowania i twardooeci¹ ska³. Na sk³ad granulometryczny wywieraj¹ równie¿ wp³yw domieszki obcego materia³u w zwietrzelinie ska³ wapiennych. Domieszki mog¹ mieæ sk³ad piaszczysty, gliniasty lub py³owy. Takie rêdziny z domieszkami nazywane bywaj¹ mieszanymi w odró¿nieniu od rêdzin tzw. czystych, czyli bez obcych do- mieszek. Budowa morfologiczna rêdzin jest prosta, pod poziomem próchnicznym zalega nieznaczny na ogó³ poziom przejoeciowy do ska³y wapiennej. Cech¹ charakterystyczn¹ rêdzin jest alkaliczny odczyn oraz zawartooeæ w nich tzw. s³odkiej próchnicy, wysyconej jonami wapnia i magnezu, dziêki czemu wykazuj¹ one trwa³¹, ziarnist¹ strukturê. Woeród rêdzin wyró¿nia siê pod wzglêdem morfologicznym kilka podtypów: inicjalne, typowe, brunatne i czarnoziemne oraz ze wzglêdu na wiek ska³y macierzystej -- kredowe i trzeciorzêdowe. R ê d z i n y k r e d o w e wystêpuj¹ g³ównie w pó³nocno-wschodniej i wschodniej czêoeci Roztocza OErodkowego i Wschodniego, a tak¿e Roztocza Ukraiñskiego, nie zajmuj¹c znacznych powierzchni. Zalegaj¹ w terenie o s³abszym urzeYbieniu. Ze wzglêdu na du¿¹ podatnooeæ na procesy wietrzenia wapieni kredowych rêdziny maj¹ na ogó³ dobrze wykszta³cone profile i ma³¹ ilooeæ miêkkiego szkieletu. Mog¹ jednak podlegaæ stosunkowo ³atwo procesom erozji, przez co sp³yca siê ich profil. Mo¿na je uwa¿aæ za rêdziny czyste. Pod wzglêdem morfologicznym kwalifikuj¹ siê przewa¿nie do rêdzin typowych lub czarnoziemnych (o poziomie próchnicznym powy¿ej 30 cm). Zawartooeæ próchnicy wynosi w nich zwykle powy¿ej 3%. Wykazuj¹ dobr¹ lub oeredni¹ zasobnooeæ w ³atwo przyswajalny fosfor i potas. W³aoeciwooeci fizyczne rêdzin kredowych nie nale¿¹ do korzystnych. Ze wzglêdu na ciê¿ki sk³ad granulometryczny wykazuj¹ du¿¹ plastycznooeæ i przyczepnooeæ. Po deszczu silnie pêczniej¹, a wysychaj¹c kurcz¹ siê, ³atwo siê te¿ zbrylaj¹. S¹ trudne do uprawy i wymagaj¹ ciê¿kiego sprzêtu. Zabiegi uprawowe musz¹ byæ oecioele dostosowane do wilgotnooeci (na wilgotno ma¿¹ siê, na sucho ­ tworz¹ bry³y). Stosunki wodne te¿ nie s¹ zbyt korzystne, zw³aszcza w p³ytszych odmianach rêdzin. Nie maj¹ wtedy mo¿liwooeci magazynowania wiêkszych ilooeci wody. Agrotechniczne w³aoeciwooeci gleb darniowo-wêglanowych uzale¿nione s¹ w du¿ym stopniu od mi¹¿szooeci luYnej, zwietrza³ej warstwy ska³y. W zwi¹zku z tym gleby takie dzieli siê na Ukrainie na nastêpuj¹ce rodzaje: s³abo wykszta³cone (grubooeæ luYnej warstwy do 25 cm), p³ytkie (profile o mi¹¿szooeci 25­45 cm) i zwyk³e (powy¿ej 45 cm). Pierwsze z nich odznaczaj¹ siê wysok¹ zawartooeci¹ rumoszu skalnego, s¹ bardzo suche i nieprzydatne dla rolnictwa. Pozosta³e rodzaje maj¹ profile z mniejsz¹ zawartooeci¹ rumoszu, s¹ strukturalne i z du¿ym zapasem sk³adników od¿ywczych. Gleby darniowo-wêglanowe z poziomem próchnicznym ponad 60 cm nazywane s¹ niekiedy czarnoziemami wêglanowymi. R ê d z i n y t r z e c i o r z ê d o w e wystêpuj¹ na krawêdzi Roztocza Wschodniego i czêoeciowo OErodkowego. Wytworzy³y siê przewa¿nie z wapieni litotamniowych. Produkty zwietrzenia wapieni zawieraj¹ zwykle domieszki gliniastego materia³u zwa³owego, s¹ wiêc rêdzinami mieszanymi. Ich sk³ad granulometryczny jest zazwyczaj ciê¿ki. Odznaczaj¹ siê te¿ na ogó³ p³ytkim profilem (15­25 cm). Pod wzglêdem typologicznym nale¿¹ przewa¿nie do rêdzin brunatnych. Rêdziny trzeciorzêdowe s¹ glebami o dooeæ niskiej wartooeci u¿ytkowej, wadliwych stosunkach wodnych (s¹ za suche) i ciê¿kimi w uprawie. Rêdziny trzeciorzêdowe tworz¹ z piaskami nawapieniowymi zawi³¹ mozaikê trudn¹ do rozdzielenia, w którym to kompleksie dominuj¹ piaski. Maj¹ one przewa¿nie sk³ad piasków s³abo gliniastych i zalegaj¹ p³ytko (do 50 cm) na trzeciorzêdowych wapieniach. Pod wzglêdem typologicznym nale¿¹ do p³owych lub brunatnych kwaoenych. Piaski wykazuj¹ odczyn kwaoeny i z³¹ zasobnooeæ w przyswajalne sk³adniki od¿ywcze. Ich wartooeæ u¿ytkowa jest niska. Na mapie s¹ uwidocznione jako kompleks p³owych i brunatnych piasków nawapieniowych i rêdzin trzeciorzêdowych. G L E B Y B R U N AT N E Proces brunatnienia jest dosyæ rozpowszechniony w ró¿nych regionach Polski, a tak¿e na Roztoczu. Polega on na intensywnym wietrzeniu minera³ów, z których sk³adaj¹ siê ska³y. Uwolnione w czasie wietrzenia zwi¹zki ¿elaza tworz¹ czêsto razem ze zwi¹zkami organicznymi brunatne otoczki na ziarnach mineralnych, nadaj¹c barwê brunatn¹ poziomowi wietrzenia. Okreoela siê go jako poziom brunatnienia (B). Gleby brunatne tworz¹ siê ze ska³ zasobnych w CaCO3 i pod ró¿n¹ rooelinnooeci¹ leoen¹, w szczególnooeci lasów lioeciastych. Wykazuj¹ ró¿ne w³aoeciwooeci w zale¿nooeci od rodzaju ska³y i rooelinnooeci. Wyró¿nia siê woeród nich g³ównie nastêpuj¹ce gleby brunatne: w³aoeciwe, wy³ugowane i kwaoene. Ich wspóln¹ cech¹ jest obecnooeæ pod poziomem próchnicznym (oraz oeció³k¹ w lasach) poziomu brunatnienia przechodz¹cego w ska³ê macierzyst¹. G l e b y b r u n a t n e w y t w o r z o n e z g e z f o r m a c j i k r e d o w e j. Zalegaj¹ one na terenie Roztocza OErodkowego i Wschodniego, a tak¿e we wschodniej czêoeci Roztocza Zachodniego. Nale¿¹ do brunatnych wy³ugowanych i stanowi¹ niew¹tpliwie osobliwooeæ z punktu widzenia gleboznawczego. Pogl¹d na genezê gezów nie jest jednolity i do koñca wyjaoeniony. Niektórzy wi¹¿¹ je ze szczególnym rodzajem wietrzenia chemicznego ska³ wapiennych w poprzednich okresach geologicznych (w eocenie). Inni traktuj¹ je jako osady przybrze¿ne, tj. p³ytkiego morza, a jeszcze inni uwa¿aj¹ za utwory plejstoceñskie, tzn. rozkruszone przez lody i przemyte z CaCO3 powierzchniowe warstwy kredy. Ska³a jest barwy szaro¿ó³tawej lub ¿ó³tawej (od wodorotlenków ¿elaza), pozbawiona przewa¿nie w górnych warstwach CaCO3, wyraYnie uwarstwiona i popêkana w g³¹b szczelinami. W sk³ad omawianych utworów kredowych wchodzi kwarc, glaukonit i mika, scementowane krzemionk¹. Ska³y wykazuj¹ cechy w³aoeciwe piaskowcom bardziej ni¿ wapieniom. Gleby wytworzone z gezów przypominaj¹ pod wzglêdem budowy rêdziny, ich zró¿nicowanie na poziomy jest s³abe. Poziom próchniczny w glebach uprawnych odpowiada zwykle warstwie ornej (20­25 cm). Mi¹¿szooeæ gleb jest przewa¿nie oerednia (do 50 cm), tylko niekiedy bywa wiêksza. Wykazuj¹ sk³ad granulometryczny glin lekkich, czasem oerednich, czêsto pylastych, a tak¿e utworów szkieletowych. Górne poziomy zawieraj¹ zwykle wiêcej frakcji piaszczystej ni¿ poziomy dolne. Wskazywa³oby to na domieszkê materia³u polodowcowego. Szkielet jest w nich stosunkowo miêkki. Zawieraj¹ przewa¿nie 2­3% próchnicy, a ich zasobnooeæ w przyswajalny fosfor i potas jest zazwyczaj z³a. Wykazuj¹ odczyn s³abo kwaoeny lub kwaoeny. Nale¿y podkreoeliæ, ¿e na sk³onach nara¿onych na dzia³anie erozji wodnej górne poziomy gleb ulegaj¹ zmyciu, ods³aniaj¹c g³êbsze warstwy zawieraj¹ce pewne ilooeci CaCO3. Na tak ods³oniêtych utworach tworz¹ siê wtedy gleby zbli¿one do rêdzin. Procesy erozyjne sprzyjaj¹ te¿ tworzeniu siê gleb o bardziej mi¹¿szym poziomie próchnicznym, tj. powy¿ej 30 cm, zaliczanych do szarych. Zbadane gleby s¹ na ogó³ dooeæ dobrymi lub oerednimi warsztatami rolniczymi. Warto przypomnieæ, ¿e S. Miklaszewski nazywa³ je chrapami i zalicza³ do gleb ja³owych. Z. Starzyñski nie podziela³ tego pogl¹du i uwa¿a³ je za stosunkowo niez³e gleby. W po³udniowo-wschodniej czêoeci Wy¿yny Lubelskiej by³y one znane pod nazw¹ rumoszyn. Omawiane gleby by³y te¿ nazywane rêdzinami ,,rzekomymi" (Uziak 1956). Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z l e s s ó w. Zalegaj¹ one g³ównie na Roztoczu Zachodnim, a tak¿e w pó³nocnej czêoeci Roztocza OErodkowego. Pokrywaj¹ najwiêksze powierzchnie w porównaniu z innymi glebami. Mi¹¿szooeæ osadów lessowych jest znaczna i wynosi kilka do kilkunastu metrów. Utwory lessowe charakteryzuje szczególny sk³ad mineralogiczny i granulometryczny. Dominuje w nich kwarc, ponadto wystêpuje 10­20% skaleni oraz kilka do kilkunastu procent CaCO3 w postaci kalcytu. We frakcji ilastej dominuje zwykle illit lub minera³y o strukturze mieszanej I-M (illitowo-montmorillonitowej). Z regu³y CaCO3 zosta³ przemieszczony w g³¹b profilu, do 2,5 m i wiêcej. W czêoeci wschodniej mo¿e on wystêpowaæ bli¿ej powierzchni (do 1 m). W sk³adzie granulometrycznym przewa¿a frakcja py³owa, która wynosi powy¿ej 60 %. Z lessów wykszta³ci³y siê trzy grupy gleb: czarnoziemy (wystêpuj¹ce na terenie Wy¿yny Zachodniowo³yñskiej, a wiêc poza Roztoczem) oraz brunatne i p³owe. Istota procesu brunatnienia zosta³a omówiona wczeoeniej. Gleby p³owe zaoe, nazywane pseudobielicowymi lub lessives, morfologicznie przypominaj¹ gleby bielicowe, gdy¿ maj¹ jaoeniejszy poziom pod warstw¹ próchniczn¹. Ró¿ni¹ siê od bielicowych w³aoeciwooeciami chemicznymi, maj¹ s³abszy stopieñ zakwaszenia oraz wiêksze wysycenie kompleksu sorpcyjnego kationami o charakterze zasadowym. Mimo i¿ g³eby p³owe wraz z brunatnymi s¹ zaliczane w systematyce polskiej do brunatnoziemnych, to w rzeczywistooeci proces lessives prowadzi do ubo¿enia powierzchniowych warstw w cz¹stki ilaste i wzbogacania w nie warstwy g³êbszej, tj. poziomu wzbogacenia. Proces p³owienia ­ przemywania ­ polega w³aoeciwie na mechanicznym (bez rozk³adu) przemieszczaniu koloidów (cz¹stek ilastych) z warstw wierzchnich do poziomu g³êbszego ­ wmyciu. Nastêpuje równie¿ ubo¿enie górnych warstw w wapñ, magnez, ¿elazo, glin i fosfor. Brak rozk³adu cz¹stek ilastych w procesie p³owienia odró¿nia go od procesu bielicowego. Na terenie Roztocza gleby wytworzone z lessów nale¿¹ do p³owych i brunatnych. Pierwotnie zapewne by³y to gleby brunatne w³aoeciwe, które poprzez brunatne wy³ugowane przesz³y nastêpnie w p³owe. Mo¿na przypuszczaæ, ¿e nast¹pi³o to przed wiekami (wed³ug niektórych pogl¹dów ju¿ na prze³omie plejstocenu i holocenu). Gleby brunatne utrzymuj¹ siê w przewadze w s¹siedztwie czarnoziemów (tj. poza Roztoczem). Natomiast na terenie Roztocza tworz¹ zawi³y kompleks z p³owymi, przy czym te ostatnie w wielu miejscach przewa¿aj¹. Na p³askich powierzchniach zalegaj¹ gleby p³owe, na sk³onach zaoe ­ brunatne, g³ównie utworzone sztucznie, wytworzone z p³owych w wyniku uprawy oraz zwi¹zanej z tym erozji. Poziom próchniczny i przemycia uleg³ zdarciu, a na dawnym poziomie wzbogacenia wytworzy³ siê nowy poziom akumulacyjny. Odczyn omawianych gleb waha siê od kwaoenego do obojêtnego, co mo¿e byæ spowodowane przez zabiegi agrochemiczne (g³ównie wapnowanie) lub przez procesy erozyjne, ods³aniaj¹ce g³êbsze poziomy mniej zakwaszone (niekiedy do ska³y lessowej). Zawartooeæ próchnicy w glebach tych jest niedu¿a, oko³o 2­2,5%. W jej sk³adzie zbli¿ony udzia³ maj¹ kwasy huminowe i fulwowe, ale w uprawach stosunek obu tych kwasów mo¿e byæ nieco wy¿szy od jednooeci. Zasobnooeæ w przyswajalny fosfor jest na ogó³ ma³a, natomiast w potas ­ dobra. W³aoeciwooeci fizyczne mimo dosyæ jednorodnego sk³adu mechanicznego s¹ korzystne, zw³aszcza stosunki wodne. Zdecydowanie jednak ujemn¹ ich cech¹ jest nadzwyczajna podatnooeæ na erozjê. Procesy erozyjne pogarszaj¹ w³aoeci- wooeci, szczególnie wodne i inne fizyczne, gleb wytworzonych z lessów, zw³aszcza gdy poziom orno-próchniczny wytworzy³ siê z dawnego poziomu wmywania. Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z u t w o r ó w p y ³ o w y c h n i e c a ³ k o w i t y c h. Kompleks tych gleb wystêpuje g³ównie w po³udniowo-zachodniej czêoeci Roztocza Zachodniego, a tak¿e tworzy kilka zasiêgów w pó³nocnej czêoeci Roztocza OErodkowego. Utwory py³owe s¹ stosunkowo p³ytko, przewa¿nie na g³êbokooeci 50­100 cm, ale niekiedy równie¿ bardzo p³ytko lub g³êboko, podoecielone glinami, wapieniami lub piaskami. W wymienionym kompleksie znalaz³y siê w zasadzie dwie grupy utworów py³owych: tzw. lessowate i inne. Terminem lessowate okreoela siê utwory py³owe o sk³adzie granulometrycznym zbli¿onym do lessów, a wiêc o zawartooeci powy¿ej 60% frakcji py³owej i ma³ym udziale piasku, g³ównie drobnego (³¹cznie do kilku procent), zalegaj¹ce na innym materiale (wapieniach, glinach, piaskach). Geneza wymienionych utworów lessowatych nie jest do koñca wyjaoeniona. W najstarszych opracowaniach, jeszcze z koñca ubieg³ego stulecia, mo¿na spotkaæ pogl¹d, ¿e s¹ to utwory pochodzenia lodowcowego przerobione procesami eluwialnymi i dcluwialnymi. W okresie miêdzywojennym, a tak¿e po II wojnie oewiatowej, czêoeæ geologów i gleboznawców uwa¿a³a je za p³ytkie lessy. S¹ te¿ opinie o wodnolodowcowej genezie omawianych utworów. Jeszcze inni chc¹ je widzieæ jako produkt wietrzenia skal kredowych. Fakt istnienia w wielu miejscach warstw piaszczystych lub gliniastych miêdzy utworami py³owymi a wapiennymi nie przemawia za ich powstaniem na tej w³aoenie drodze, tzn. w wyniku wietrzenia wapieni. Druga grupa utworów py³owych nieca³kowitych zawiera mniej frakcji py³owej (40­60%), a wiêcej piasku (10­20%). Maj¹ one ró¿n¹ genezê, zapewne w wiêkszooeci s¹ pochodzenia wodnego. S¹ tak¿e utwory o cechach pooerednich pod wzglêdem uziarnienia miêdzy omówionymi dwiema zasadniczymi grupami py³ów. Niektóre z utworów py³owych nieca³kowitych wykazuj¹ wyraYny zwi¹zek z morfologi¹ terenu. Utwory py³owe nieca³kowite podoecielone piaskiem wystêpuj¹ na terasach i zboczach dolin. Warto te¿ podkreoeliæ, ¿e w terenie urzeYbionym z utworów lessowatych, zalegaj¹cych p³ytko na wapieniach, mog¹ w wyniku erozji powstawaæ rêdziny inicjalne. Dzieje siê to w przypadku ods³oniêcia wapiennego pod³o¿a po uprzednim zmyciu pokrywy py³owej. W³aoeciwooeci chemiczne omawianej grupy gleb s¹ zbli¿one. Nie zawieraj¹ CaCO3, s¹ kwaoene lub s³abo kwaoene, tak¿e zawartooeæ próchnicy (podobne do gleb lessowych) oraz sk³ad próchnicy nie ró¿ni¹ siê. Gorsze s¹ natomiast Zamooeæ Schematyczna mapa gleb Roztocza Schematic soil map of Roztocze 0 5 10 15 20 km Szczebrzeszyn POLSKA Janów Lubelski Gleby wapniowcowe (Calcareous soils) Bi³goraj Rêdziny kredowe Cretaceous rendzinas Gleby brunatnoziemne (Brown forest soils) Gleby brunatne wytworzone z gez formacji kredowej Brown soils formed of cretaceous gaizes Ruda Ró¿aniecka Rava Ruska Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z lessów Lessives with brown soils formed of loess Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z utworów py³owych nieca³kowitych Lessives with brown soils formed of non-uniform silt formations Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z piasków naglinowych i glin lekkich Lessives with brown soils formed of sands on loam and light loams UKRAINA Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z piasków nawapieniowych z udzia³em rêdzin trzeciorzêdowych Complex of lessives and brown soils formed of sands on limestones with Tertiary rendzinas Gleby zabagniane, bagienne i pobagienne (Bogged soils and post-bog soils) Gleby opadowo-glejowe,gruntowo-glejowe i mu³owe (Pseudogley, gley and mud soils) Gleby torfowe wytworzone z torfów torfowisk niskich z udzia³em gleb murszowych Peat soils formed of low peats with muck Gleby bielicoziemne (Podzol soils) Gleby rdzawe i bielicowe wytworzone przewa¿nie z piasków luYnych Rusty and podzol soils formed mainly of loose sands Gleby rdzawe i bielicowe wytworzone z piasków s³abo gliniastych z udzia³em piasków gliniastych Rusty and podzol soils formed of slightly loamy sands and loamy sands Czarne ziemie (Black earths) Czarne ziemie wytworzone g³ównie z piasków i utworów py³owych Black earths formed mainly of sands and silts Gleby aluvialne (Alluvial soils) Mady przewaYnie lekkie i oerednie River alluvial soils mainly light and medium Szk³o Granica pañstw State border Lviv stosunki wodne w przypadku p³ytkiej warstwy py³owej podoecielonej piaskami lub wapieniami. Takie utwory py³owe nie mog¹ magazynowaæ wiêkszej ilooeci wody, a ponadto ska³y podoecielaj¹ce s¹ zbyt przepuszczalne (wapienie wykazuj¹ spêkania). Omawiane gleby rozpowszechnione na ca³ym terytorium ukraiñskiej czêoeci Roztocza Wschodniego s¹ zaliczane do szarych leoenych. Wykszta³ci³y siê przewa¿nie z utworów lessowatych w wy¿szych po³o¿eniach terenu dobrze drenowanych. Mog¹ wystêpowaæ w samodzielnych zasiêgach, a tak¿e w kompleksie z glebami darniowo-bielicowymi oglejonymi i darniowymi aluwialnymi. Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z p i a s k ó w n a g l i n o w y c h i g l i n l e k k i c h. Mog¹ one zapewne wystêpowaæ w ró¿nych miejscach, ale zasiêg daj¹cy siê zaznaczyæ na mapie znajduje siê w po³udniowej czêoeci Roztocza OErodkowego. Mo¿na s¹dziæ, ¿e gleby brunatne wytworzy³y siê g³ównie w wyniku zabiegów agrotechnicznych gleb p³owych (poziom przemycia zosta³ wymieszany z warstw¹ próchniczn¹). Wykazuj¹ mniej lub bardziej kwaoeny odczyn i zawartooeæ próchnicy podobn¹ do innych gleb. Nale¿¹ do gleb oeredniej wartooeci u¿ytkowej. G L E B Y R D Z AW E I B I E L I C O W E Gleby te zalicza siê wraz z bielicami do gleb bielicoziemnych. Ich pod³o¿e stanowi¹ piaski luYne i s³abo gliniaste, a tak¿e gliniaste. Wymienione piaski maj¹ ró¿n¹ genezê, dominuj¹ woeród nich piaski starych tarasów akumulacyjnych i wodno-lodowcowe, mog¹ byæ te¿ zwa³owe. Pierwsza grupa wykazuje jako skala macierzysta gorsze w³aoeciwooeci od pozosta³ych, mog¹ byæ te¿ niekiedy zwydmione. Zosta³y one osadzone przez wody po uprzednim przemyciu i przesortowaniu. Dlatego te¿ w swoim sk³adzie mineralogicznym nie zawieraj¹ niemal zupe³nie glinokrzemianów, ale piasek kwarcowy. Cech¹ wspóln¹ utworów piaskowych jest ich ma³a zwiêz³ooeæ i nadmierna przepuszczalnooeæ, brak pierwiastków zasadowych w kompleksie sorpcyjnym. Cechy te sprzyjaj¹ osiedlaniu siê na nich rooelinnooeci leoenej, przewa¿nie typu borowego, zw³aszcza na piaskach luYnych i s³abo gliniastych. Gleby bielicoziemne ró¿ni¹ siê pod wzglêdem morfologicznym. G l e b y r d z a w e stanowi¹ z glebami bielicowymi pokrewn¹ grupê ze wzglêdu na swoje w³aoeciwooeci chemiczne. By³y te¿ czasem nazywane glebami skrytobielicowymi, gdy¿ pod wzglêdem morfologicznym nie maj¹ cech zbielicowania, tzn. poziomu bielicowego. Ich przynale¿nooeæ typologiczna ma charakter dyskusyjny. Gleby te ukszta³towa³y siê na ró¿nych utworach o sk³adzie granulometrycznym piasków luYnych pod suchymi lasami sosnowymi. Tworz¹ siê w wyniku procesu rdzawienia, ale na stanowiskach bardziej suchych (w porównaniu z bielicowymi). W wyniku wietrzenia w warunkach ch³odnych, g³ównie fizycznego i czêoeciowo chemicznego, utworzy³ siê zabarwiony na rdzawo poziom B, wzbogacony w tlenki ¿elaza. Z powodu mniejszego uwilgotnienia gleb tlenki ¿elaza i glinu s¹ s³abo uruchamiane w procesie rdzawienia i przemieszczane na mniejsz¹ g³êbokooeæ ni¿ w glebach bielicowych. Poziom próchniczny jest w nich s³abo wykszta³cony. Gleby rdzawe maj¹ w³aoeciwooeci chemiczne podobne do bielicowych, bardzo kwaoeny lub kwaoeny odczyn w górnych warstwach, niski stopieñ nasycenia kationami zasadowymi, a tak¿e ma³¹ zasobnooeæ w sk³adniki od¿ywcze. W³aoeciwooeci fizyczne, jak zwiêz³ooeæ, przepuszczalnooeæ, strukturalnooeæ, s¹ równie¿ podobne do bielicowych. W dalszej ewolucji mog¹ one przechodziæ w gleby bielicowe, naturalnie przy wiêkszej wilgotnooeci. W kompleksie z glebami rdzawymi mog¹ wystêpowaæ równie¿ gleby brunatne kwaoene wytworzone z piasków, ró¿ni¹ce siê od typowych brunatnych jedynie kwaoenym odczynem. G l e b y b i e l i c o w e. Istot¹ procesu bielicowego, który zachodzi przede wszystkim pod lasami iglastymi, jest kwaoena hydroliza glinokrzemianów w warunkach silnego zakwaszenia kwasami kenowymi powstaj¹cymi przy udziale grzybków. Kwaoena próchnica tworzy z produktami rozpadu glinokrzemianów po³¹czenia kompleksowe, które s¹ ³atwo przemieszczane w g³¹b wraz z wod¹ opadow¹. W wyniku bielicowania powstaje gleba o szczególnej budowie i cechach morfologicznych. Pod poziomem oeció³ki i ewentualnie ma³ym poziomem próchnicznym zalega jasny poziom eluwialny (bielicowy), a pod nim ­ poziom wmycia (iluwialny) o barwie rdzawej lub br¹zowej. W ukraiñskiej czêoeci Roztocza Wschodniego gleby bielicowe ukszta³towa³y siê pod lasami mieszanymi dêbowo-sosnowymi lub sosnowymi na utworach wodnolodowcowych i piaskach neogonowych. Wed³ug wczeoeniejszych pogl¹dów gleboznawców zró¿nicowanie profilu w glebach bielicowych ujawnia siê silniej w utworach o ciê¿szym sk³adzie granulometrycznym. Obecnie przyjmuje siê w Polsce, ¿e proces bielicowy zaznacza siê najmocniej w utworach piaskowych. Przejoecie do poziomu eluwialnego jest na ogó³ dosyæ ostre. Poziom iluwialny bywa wykszta³cony, o ró¿nej mi¹¿szooeci i zwiêz³ooeci. Miar¹ stopnia zbielicowania jest mi¹¿szooeæ poziomu bielicowego, a tak¿e wytworzenie siê poziomu iluwialnego z tzw. rudawcem, zwanym orsztynem. W zale¿nooeci od mi¹¿szooeci poziomu eluwialnego gleby dzieli siê na s³abo zbielicowane (mi¹¿szooeæ eluwium do 5 cm), oerednio zbielicowane (mi¹¿szooeæ 5­20 cm) i silnie zbielicowane (mi¹¿szooeæ powy¿ej 20 cm). Poziom iluwialny zawiera kwasy fulwowe oraz zwi¹zki ¿elaza, glinu, manganu, fosforu i inne. Rudawiec tworzy czêsto zbit¹ warstwê nieprzepuszczaln¹ dla wody. Mo¿e stanowiæ niekiedy przeszkodê dla rozwoju systemu korzeniowego m³odych drzew. Wydaje siê, ¿e tworzeniu rudawca sprzyja wysoki poziom wody gruntowej, zawieraj¹cej zwi¹zki ¿elaza. W³aoeciwooeci fizyczne i chemiczne gleb bielicowych s¹ zale¿ne od rodzaju utworów, z których siê wytworzy³y, zw³aszcza od sk³adu granulometrycznego. Cechuj¹ siê one du¿ym ubóstwem w makro- i mikroelementy, w szczególnooeci w poziomie eluwialnym. Gleby bielicowe, w których brak poziomu próchnicznego albo jest on minimalnej mi¹¿szooeci, a poziomy bielicowy i iluwialny wykszta³cone s¹ bardzo dobrze, nazywane s¹ bielicami. Gleby rdzawe i bielicowe, a tak¿e bielice wytworzone z piasków luYnych zalegaj¹ na terenie Roztocza OErodkowego, a tak¿e Wschodniego. Zajmuj¹ na wymienionym obszarze znaczne powierzchnie. Mniejsze powierzchnie pokrywaj¹ gleby rdzawe i bielicowe wytworzone przede wszystkim z piasków s³abo gliniastych z udzia³em niekiedy piasków gliniastych lekkich. Wystêpuj¹ one w czêoeci pó³nocno-wschodniej Roztocza OErodkowego oraz pó³nocno-zachodniej Roztocza Wschodniego. W granicach Roztocza Ukraiñskiego spotyka siê je przewa¿nie w jego czêoeci zachodniej. G l e b y d a r n i o w o - b i e l i c o w e o g l e j o ne. Gleby bielicowe Roztocza Wschodniego wykazuj¹ ró¿ne stopnie uwilgotnienia. Wykszta³ci³y siê one na p³askich i s³abo drenowanych równinach oraz obni¿eniach, na których stagnowa³y czêsto wody powierzchniowe lub wystêpowa³ wysoki poziom wód gruntowych. W wyniku tego w profilach glebowych pojawi³y siê plamy glejowe lub poziomy glejowe. W klasyfikacji gleb ukraiñskiej, analogicznie jak w polskiej, wyró¿nia siê gleby bielicowe oglejone odgórnie oraz gleby bielicowe oglejone od wód gruntowych, a wiêc podobnie jak w glebach glejowych. W glebach grupy pierwszej cechy oglejenia wystêpuj¹ w górnej czêoeci profilu glebowego, w przypadku drugiej grupy oglejenie pojawia siê w dolnej czêoeci profilu. Na za³¹czonej mapie glebowej obie grupy glebowe zosta³y przedstawione razem. Warto zaznaczyæ, ¿e s³abe oglejenie nie wp³ywa negatywnie na w³aoeciwooeci gleb. Jednak¿e przy silniejszym oglejeniu ulega zak³óceniu system wodno-powietrzny, który staje siê dla rooelin niekorzystny, pojawia siê te¿ w toksycznych ilooeciach ruchome ¿elazo i glin. Gleby bielicowe silniej oglejone okreoela siê mianem gleb glejobielicowych, stanowi¹cych przejoecie do gleb glejowych. CZARNE ZIEMIE Kszta³towa³y siê pocz¹tkowo przewa¿nie przy znacznym uwilgotnieniu pod ró¿n¹ rooelinnooeci¹: darniowo-³¹kow¹, bagienn¹, a nawet leoen¹ typu ³êgów. Sprzyja³o to nagromadzeniu siê wiêkszej ilooeci substancji organicznej (z po- wodu ograniczonej mineralizacji i powstawania bardziej mi¹¿szego poziomu próchnicznego). Ska³ami macierzystymi mog¹ byæ ró¿ne utwory. Obecnooeæ w ska³ach CaCO3 sprzyja nagromadzaniu substancji organicznej. Tak powsta³e gleby ­ zwyk³e próchniczno-glejowe ­ w wyniku obni¿enia poziomu wody gruntowej, np. przez odwodnienie, przechodz¹ w czarne ziemie, bêd¹ce oewiadectwem ich ewolucji. Pojawienie siê na okreoelonym obszarze czarnych ziem mo¿e wskazywaæ na stopniowe osuszanie terenu. Budow¹ morfologiczn¹ mog¹ czarne ziemie przypominaæ niektóre czarnoziemy ze wzglêdu na znaczn¹ mi¹¿szooeæ poziomu akumulacyjnego. Ró¿ni¹ siê natomiast od czarnoziemów obecnooeci¹ oglejenia w dolnej czêoeci profilu glebowego. Czarne ziemie wystêpuj¹ w kilku niewielkich zasiêgach w ró¿nych czêoeciach Roztocza OErodkowego i Wschodniego w granicach Polski. Spotyka siê je w szeregu miejsc, ale na ma³ych powierzchniach, niedaj¹cych siê uwidoczniæ kartograficznie na za³¹czonej mapie. Odnosi siê to równie¿ do innych gleb, jak glejowe, torfowe czy murszowe. Czarne ziemie wykszta³ci³y siê g³ównie z piasków i z utworów py³owych. Wystêpuj¹ w p³askich obni¿eniach i w szerokich dolinach. Spotyka siê je równie¿ w s¹siedztwie gleb bagiennych. Warto wspomnieæ, ¿e ma³e powierzchnie czarnych ziem mog¹ powstawaæ tak¿e w wyniku namywania zag³êbieñ terenowych w obszarze lessowym silnie urzeYbionym. Odznaczaj¹ siê zwiêkszon¹ zawartooeci¹ próchnicy (powy¿ej 3%) oraz obojêtnym lub lekko kwaoenym odczynem. Czarne ziemie wykorzystywane s¹ jako u¿ytki zielone lub grunty uprawne. Na terenie Roztocza Ukraiñskiego czarne ziemie wytworzy³y siê na utworach lessowatych, deluwialnych i aluwialnych. W ich kszta³towaniu du¿¹ rolê odegra³o okresowe powierzchniowe uwilgotnienie terenu lub stale zwiêkszone uwilgotnienie przez wody gruntowe. GLEBY HYDROGENICZNE Kszta³tuj¹ siê z materia³u mineralnego oraz organicznego pod wp³ywem stagnuj¹cej wody. Nale¿¹ do nich gleby glejowe, mu³owe, torfowe i murszowe. Wymienione gleby tworz¹ siê w zale¿nooeci od stopnia uwilgotnienia. G l e b y g l e j o w e powstaj¹ w warunkach zwiêkszonego uwilgotnienia, czêsto tylko okresowego. Nadmiar wody ogranicza dostêp powietrza (tlenu) i powoduje tzw. procesy redukcyjne. Podlegaj¹ im zwi¹zki ¿elaza trójwartooeciowego (Fe+++), które przechodz¹ w formy ¿elaza zredukowanego (Fe++). Jony Fe++ maj¹ barwê zielonkawoniebiesk¹, dlatego z procesami redukcyjnymi pojawiaj¹ siê plamy zielonkawoniebieskie (glejowe), które powiêkszaj¹ siê i mog¹ tworzyæ jednolit¹ warstwê w przypadku sta³ego nadmiaru wilgoci. W wyniku procesu glejowego uruchamiane s¹ zwi¹zki ¿elaza, manganu, fosforu oraz zwi¹zki próchniczne, natomiast ulega zmniejszeniu zawartooeæ wapnia, magnezu i innych. W przypadku obni¿enia poziomu wody gruntowej, a wiêc zmniejszenia uwilgotnienia, w czêoeci profilu glebowego nastêpuje utlenienie zwi¹zków zredukowanych; ¿elazo ulega wówczas wytr¹ceniu w postaci rdzawych plam. Zwiêkszone uwilgotnienie mo¿e wi¹zaæ siê z wodami opadowymi i wystêpuj¹ wówczas gleby opadowo-glejowe lub pseudoglejowe, czyli odgórnie oglejone. W takich glebach woda stagnuje, czyli zatrzymuje siê na zwiêz³ej i nieprzepuszczalnej warstwie (np. gliniastej), zalegaj¹cej pod utworami l¿ejszymi (np. piaskami). Na terenie Roztocza gleby glejowe wystêpuj¹ g³ównie w dolinach rzek, a ponadto w obni¿eniach terenowych. Zbudowane s¹ z ró¿norodnego materia³u: piasków, utworów py³owych, gliny. Ich kszta³towanie przebiega w warunkach p³ytko zalegaj¹cej wody gruntowej; s¹ to gleby tzw. gruntowo-glejowe. Zale¿nie od rodzaju wód i utworów gleby glejowe maj¹ czêsto odmienne w³aoeciwooeci chemiczne. Odczyn waha siê w szerokich granicach (pH 3­6), ró¿na jest te¿ zasobnooeæ w sk³adniki od¿ywcze. Zajête s¹ przez ró¿ne zbiorowiska rooelinne, np. ³êgi olszynowe czy zbiorowiska ³¹kowe. Gleby glejowe mog¹ przybieraæ ró¿ne cechy zale¿nie od form oglejenia i morfologii górnych warstw: mu³owo-glejowe, torfowo-glejowe, murszowo-glejowe i opadowo-glejowe. Wystêpuj¹ce na Roztoczu w granicach Ukrainy gleby glejowe s¹ okreoelane jako gleby ³¹kowe, darniowe oglejone, ³¹kowo-b³otne, b³otne i inne. GLEBY TORFOWE S¹ to gleby organogeniczne, tworz¹ce siê pod wp³ywem sta³ego i nadmiernego uwilgotnienia a wiêc przy ca³kowitym braku tlenu. W warunkach beztlenowych nie nastêpuje rozk³ad szcz¹tków rooelinnych, tj. mineralizacja (co ma miejsce przy swobodnym dostêpie tlenu), lecz tworzenie masy torfowej. Charakter torfów zale¿y od sk³adu rooelinnooeci torfotwórczej, sposobu ich tworzenia, a oecioelej od warunków, w jakich powstaj¹, a tak¿e od stopnia rozk³adu masy organicznej. Bior¹c pod uwagê genezê torfów wyró¿nia siê trzy rodzaje torfowisk: niskie, wysokie i przejoeciowe. T o r f o w i s k a n i s k i e zwi¹zane s¹ przewa¿nie z dolinami rzek, w których mo¿e zachodziæ namulanie masy torfowej ró¿nymi zwi¹zkami, zw³aszcza mineralnymi. Dlatego te¿ torfy takie zawieraj¹ wiêksz¹ domieszkê czêoeci mineralnych. Z punktu widzenia u¿ytkowego dla potrzeb gospodarki rolnej (³¹ki, ew. pod uprawy niektórych rooelin) takie namulenie jest korzystne, podnosi ich wartooeæ. Rooelinnooeæ, z jakiej tworz¹ siê torfy niskie, mo¿e byæ bardzo ró¿na: szuwarowa, trawiasta, turzycowa czy drzewiasta (np. olchy, brzozy). T o r f o w i s k a w y s o k i e powstaj¹ zwykle na wododzia³ach pod wp³ywem ubogiej w sk³adniki mineralne wody opadowej lub gruntowej z mchów z rodzaju sfagnum. Odznaczaj¹ siê one bardzo wysok¹ zawartooeci¹ substancji organicznej i brakiem namu³ów. Ostatni rodzaj ­ t o r f o w i s k a p r z e j oe c i o w e ­ mo¿e mieæ charakter mieszany, tzn. poszczególne warstwy powstaj¹ w ró¿nych warunkach. Na terenie Roztocza wystêpuj¹ trzy wymienione rodzaje torfowisk. Uwidoczniono na mapie jedynie kompleksy torfów niskich, zalegaj¹ce g³ównie w czêoeci Roztocza OErodkowego, a tak¿e Wschodniego. Odczyn torfów niskich jest zbli¿ony do obojêtnego, s¹ w mniejszym lub wiêkszym stopniu zasobne w sk³adniki pokarmowe. Porasta je zwykle rooelinnooeæ ³¹kowa. Stwierdzono równie¿ wystêpowanie torfowisk wysokich i przejoeciowych, np. na obszarze Roztoczañskiego Parku Narodowego. S¹ to torfy o oeredniej lub ma³ej mi¹¿szooeci, podoecielone zwykle piaskiem. Maj¹ kwaoeny odczyn i charakteryzuje je ubóstwo sk³adników pokarmowych. Porasta je bór bagienny lub inna rooelinnooeæ (ma³o u¿ytkowa). Nale¿y wspomnieæ, ¿e niekiedy gleby torfowe s¹ przykryte warstw¹ namu³ów mineralnych. Okreoela siê je mianem gleb mu³owo-torfowych. S¹ przewa¿nie u¿ytkowane jako gleby ³¹kowe oeredniej wartooeci. GLEBY MURSZOWE W ostatnich dziesi¹tkach lat obserwuje siê dooeæ powszechne obni¿enie poziomu wód gruntowych, przede wszystkim w wyniku tzw. melioracji, co w praktyce oznacza³o odwodnienie terenu. Powodowa³o to w konsekwencji przerwanie procesu akumulacji substancji organicznej, a nastêpnie przyoepieszenie procesu jej rozk³adu i humifikacjê oraz wietrzenie fizyczne. W dalszym etapie efektem tego jest proces mineralizacji. Torf traci swoj¹ naturaln¹ w³óknist¹ strukturê, a przybiera ziarnist¹, zmniejsza siê przy tym masa substancji organicznej, a nawet powierzchnia gleb torfowych. Proces ten okreoela siê mianem procesu murszenia. Wiele gleb torfowych na LubelszczyYnie, w tym tak¿e na Roztoczu, uleg³o praktycznie w ró¿nym stopniu procesowi murszenia b¹dY ulega mu obecnie. Przy znacznym odwodnieniu terenu i masy organicznej proces murszenia prowadzi do ca³kowitej utraty struktury i rozpylenia substancji organicznej. Tak zmursza³a gleba staje siê nieu¿ytkiem. Proces murszenia w pocz¹tkowym stadium mo¿e byæ z punktu widzenia u¿ytkowego korzystny. W jego wyniku s¹ bowiem uwalniane z substancji organicznej pierwiastki pokarmowe, przez co podnosi siê ¿yznooeæ gleb. Z czasem (zwykle po kilkunastu latach) zasobnooeæ w sk³adniki od¿ywcze maleje i plony spadaj¹. Warto dodaæ, ¿e gleby torfowe zmursza³e, zalegaj¹ce w s¹siedztwie gleb lessowych i rêdzin, ulegaj¹ zwykle wyraYnemu wzbogaceniu w osady CaCO3. Takie namu³y wêglanowe wywo³uj¹ z regu³y niekorzystny wp³yw na gleby, osiedlaj¹ siê na nich zespo³y ³¹kowe o ma³ej wartooeci u¿ytkowej. Obok gleb torfowo-murszowych wystêpuj¹ czêsto gleby torfiasto-mineralne, czyli bardzo p³ytkie zatorfienia, zazwyczaj na piaskach. P³ytka warstwa zatorfiona ulega tak¿e murszeniu, daj¹c gleby murszowate. Ze wzglêdu na s³aby porost rooelinny s¹ one wykorzystywane zwykle jako pastwiska, niekiedy nawet jako grunty uprawne. S¹ zaliczane z regu³y do gleb o niskiej wartooeci u¿ytkowej. MADY Gleby te wytworzy³y siê w dolinach rzecznych z holoceñskich osadów o zró¿nicowanym sk³adzie granulometrycznym. Zosta³y one naniesione przez wody w okresach wysokich stanów wód (burzowych lub roztopowych), transportuj¹cych zawiesiny. Zawiesiny te pochodz¹ g³ównie z gleb erodowanych, przewa¿nie uprawnych w terenie falistym. Ka¿dorazowy wylew rzeki na teren doliny sprawia³ narastanie nowych warstewek materia³u glebowego. Dlatego te¿ mady uwa¿ane s¹ za gleby o budowie warstwowej. W praktyce jednak to warstwowanie jest widoczne w madach o l¿ejszym sk³adzie granulometrycznym, na ogó³ nie widzi siê go w ciê¿szych odmianach mad. Pod wzglêdem morfologicznym wyró¿nia siê woeród mad trzy typy: pocz¹tkowego stadium rozwojowego (warstewki namu³ów s¹ ci¹gle odk³adane) oraz brunatne i czarnoziemne. W dwóch ostatnich procesy glebotwórcze nie s¹ zak³ócane przez okresowe wylewy rzek. Sk³ad granulometryczny mad jest zwykle uzale¿niony od rodzaju i gatunku otaczaj¹cych gleb w zlewni. Warto dodaæ, ¿e w terenie urzeYbionym w w¹skich odcinkach dolin osadza³y siê równie¿ deluwia, tj. materia³ pochodz¹cy ze zmywów (erozji) z s¹siednich stoków. Mo¿na wtedy mówiæ o utworach aluwialno-deluwialnych, a ich rozró¿nienie jest praktycznie niemo¿liwe. Na Roztoczu mady nie zajmuj¹ wiêkszych powierzchni, g³ównie nale¿¹ do gleb brunatnych. W niektórych madach zaznacza siê obecnooeæ poziomu glejowego. Niekiedy mady zalegaj¹ na pod³o¿u organicznym (na torfie lub namu³ach). Ich uziarnienie jest zró¿nicowane, przewa¿nie lekkie lub oerednie. Wykazuj¹ odczyn zbli¿ony do obojêtnego. Odznaczaj¹ siê stosunkowo znaczn¹ (w porównaniu do innych gleb) zawartooeci¹ substancji organicznej, a tak¿e zasobnooeci¹ w ³atwo przyswajalny fosfor i potas. Mady uwa¿ane s¹ na ogó³ za jedne z najlepszych (naj¿yYniejszych) gleb, choæ zale¿y to od ich rodzaju czy uziarnienia oraz stosunków wodnych. S¹ u¿ytkowane zwykle jako grunty uprawne, czasem jako u¿ytki zielone. Na terenie Ukrainy s¹ one zaliczane do gleb aluwialnych. PODSUMOWANIE Praca stanowi kontynuacjê wspólnych opracowañ Instytutu Nauk o Ziemi UMCS i Instytutu Geografii Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki we Lwowie. Jest zatem efektem wspó³pracy nawi¹zanej przed laty miêdzy obu jednostkami naukowymi. Praca obejmuje omówienie roli czynników glebotwórczych i genezy gleb, a tak¿e charakterystykê pokrywy glebowej Roztocza po stronie Polski i Ukrainy. Rozmieszczenie gleb na terenie Roztocza ilustruje za³¹czona mapa. Wynika z niej, ¿e na obszarze Roztocza po stronie polskiej dominuje kompleks gleb p³owych i brunatnych wytworzonych z lessów, g³ównie na Roztoczu Zachodnim. W czêoeci Roztocza OErodkowego, a tak¿e Wschodniego znaczne powierzchnie przypadaj¹ na gleby brunatne gliniaste wytworzone z gez. Podobnie jest z glebami rdzawymi i bielicowymi wykszta³conymi z piasków luYnych oraz s³abogliniastych i gliniastych. Pozosta³e jednostki glebowe nie zajmuj¹ wiêkszych powierzchni. Na terytorium Ukrainy w granicach Roztocza Rawskiego przewa¿aj¹ gleby darniowo-bielicowe w kompleksie z glebami darniowo-glejowymi, bagiennymi i torfiasto-bagiennymi. Dla Roztocza Lwowskiego charakterystyczne s¹ gleby szare leoene i ich kompleksy. Niektóre elementy oerodowiska przyrodniczego tego ciekawego regionu bêd¹ zapewne publikowane w dalszej kolejnooeci. L I T E R AT U R A B u r a c z y ñ s k i J. (red.) 2002: Roztocze, oerodowisko przyrodnicze. Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. D o b r z a ñ s k i B., U z i a k S., 1969: Pokrywa glebowa województwa lubelskiego. Przegl¹d Geograf., t. 41, z. 1, 67­78. K³assifikacyja i diagnostika gleb SSSR, 1977: 11­203, Ko³os, Moskwa. Mapa gleb Polski, podz. 1:300 000, ark. Zamooeæ (praca zbiorowa pod redakcj¹ A. Musierowicza) 1959: IUNG, Pañstw. Przeds. Wydawn. Geol. Warszawa. Mapa gleb Ukrainskoj RSR. Obwód lwowski, 1:200 000, pod red. M. Krupskowo, 1967: Kijew. P o ³ u p a n N., N o s k o B., K u Y n i c z e w W., (red.), 1981: Polewoj opredielitel poczw. Wyd. Uro¿aj, Kijew. P o ³ u p a n N., (red.), 1988: Poczwy Ukrainy i powyszenije ich p³odorodija. Wyd. Uro¿aj, Kijew. Priroda Ukrainskoj SSR. Poczwy, 1986: Naukowa Dumka, Moskwa. T u r s k i R., U z i a k S., Z a w a d z k i S., 1993: OErodowisko przyrodnicze lubelszczyzny. Gleby, Lub. Tow. Naukowe, Lublin. U z i a k S., 1994: ñskiego Parku Narodowego i otuliny, [w:] Roztoczañski Park Narodowy, 70­80. Wydawn. R.P.N. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Przemyoel, 1985: IUNG, Pu³awy. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Zamojskie, 1990: IUNG, Pu³awy. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Lublin, 1991: IUNG, Pu³awy. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Tarnobrzeg, 1991: IUNG, Pu³awy. Województwo lubelskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000, pod red. H. Kerna, E. Popio³ka, 1991: IUNG, Pu³awy. Województwo zamojskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000, pod red. H. Kerna i B. Zbys³awa, 1992: IUNG, Pu³awy. Województwo przemyskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000: IUNG, Pu³awy (niepublikowana). Województwo tarnobrzeskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000 pod red. H. Kerna, J. Strzelca: IUNG, Pu³awy (niepublikowana). SUMMARY The publication outlines the characteristics of the soils found in Roztocze on the Polish and Ukrainian territory. The map enclosed (scale 1:500 000) illustrates their location. It shows that the complex from lessives and brown soils formed of loess dominates in Roztocze on the Polish side, mainly in its western part. Both in Central and Eastern Roztocze, predominant areas are covered with brown loamy soils, formed of cretaceous gaizes. The same applies to rusty and podzolic soils formed from loose sands and slightly loamy and loamy sands. Other soil units do not cover significant areas. In general, in Roztocze on the Ukrainian territory there are the same soils with a few exceptions. Large areas are covered with lessives and brown soils formed from non-uniform silt formations and rusty with podzolic soils formed from slightly loamy, loamy and loose sands. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Geographia, Geologia, Mineralogia et Petrographia de Gruyter

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/soils-of-roztocze-oq15vAfzQL
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0137-1983
eISSN
2083-3601
DOI
10.2478/v10066-010-0022-4
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10066-010-0022-4 CZYNNIKI GLEBOTWÓRCZE Dominuj¹cymi czynnikami, które wywar³y wp³yw na wykszta³cenie pokrywy glebowej Roztocza, s¹ litologia z rzeYb¹ oraz szata rooelinna. Litologia zdecydowa³a o rodzajach i gatunkach glebowych, rooelinnooeæ ­ o przynale¿nooeci typologicznej. Na ma³ych powierzchniach wa¿n¹ rolê glebotwórcz¹ odegra³ równie¿ czynnik hydrologiczny, pod którego wp³ywem wykszta³ci³y siê gleby glejowe, torfowe i murszowe, czarne ziemie, a tak¿e mady. Na znacznej powierzchni terenu, tj. na gruntach ornych, nale¿y uwzglêdniæ równie¿ czynnik antropogeniczny, a wiêc ró¿ne formy dzia³ania cz³owieka, zw³aszcza zabiegi uprawowe, które w wielu razach zmodyfikowa³y budowê gleb. Sprzyja³a tym zmianom urozmaicona rzeYba terenu, potêguj¹ca procesy erozyjne. Litologia omawianego obszaru jest dosyæ zró¿nicowana. Na Roztoczu Zachodnim dominuj¹ g³êbokie lessy, udzia³ zaoe innych utworów, jak p³ytkie py³owe, piaski i aluwia, jest niewielki. Roztocze OErodkowe ma bardziej urozmaicone pod³o¿e skalne. Du¿y udzia³ maj¹ tu gezy, czyli ska³y wieku kredowego, ale ubogie w CaCO3, a nawet ca³kowicie odwapnione. Pojawiaj¹ siê one równie¿ na Roztoczu Zachodnim. Znaczne powierzchnie pokrywaj¹ piaski ró¿nej genezy i o ró¿nym sk³adzie granulometrycznym. Ponadto wystêpuj¹ na niewielkich powierzchniach lessy, wapienie kredowe, aluwia oraz utwory organogeniczne, czyli torfy. Roztocze Wschodnie ma w zasadzie budowê podobn¹ do budowy Roztocza OErodkowego. Wystêpuj¹ tu ponadto na po³udniowej krawêdzi Roztocza wapienie trzeciorzêdowe, przykryte czêsto p³ytkimi piaskami. Przechodz¹ one tak¿e na teren Roztocza OErodkowego i Wschodniego. Pewn¹ rolê w ukszta³towaniu gleb Roztocza odegra³y zapewne warunki klimatyczne, choæ s¹ one z³o¿one. Z jednej strony w miarê posuwania siê w kierunku na wschód wzrasta wysokooeæ terenu, co sprawia, i¿ rooenie liczba opadów atmosferycznych. W porze ciep³ej opady dobowe bywaj¹ czêsto dooeæ gwa³towne, co powoduje na terenach pokrytych utworami py³owymi erozjê gleb. Dosyæ d³ugo zalega tu te¿ pokrywa oenie¿na. Zaznaczaj¹ siê równie¿ znaczne ró¿nice termiczne, szczególnie w okresie zimowym. Przejawia siê to pewnym wzrostem kontynentalizmu termicznego klimatu z zachodu na wschód, co mo¿e powodowaæ s³absze przemywanie gleb. W lecie s¹ te¿ okresy d³ugie bez opadów, do posuch atmosferycznych i glebowych (dotyczy to g³ównie terenów nisko po³o¿onych. Szata rooelinna przyczyni³a siê w przesz³ooeci do ukszta³towania poszczególnych typów glebowych. Obecnie wp³yw ten jest du¿o mniejszy, gdy¿ znaczne powierzchnie zosta³y pozbawione naturalnej pokrywy rooelinnej. Mimo to rooelinnooeæ na omawianym terenie jest nadal bardzo zró¿nicowana, tworz¹c zale¿nie od siedliska glebowego szereg zespo³ów. Znaczne powierzchnie zajmuj¹ zespo³y buczyny karpackiej (las wy¿ynny bukowo-jod³owy) oraz bory mieszane. Ponadto wystêpuj¹ zespo³y d¹browy, gr¹du typowego lipowo-grabowego, ³êgu jesionowo-olszowego i wiele innych. Rooelinnooeæ ³¹kowa tworzy szereg zespo³ów kszta³towanych przy ingerencji cz³owieka. CHARAKTERYSTYKA GLEB Na terenie Roztocza (w granicach Polski) wyró¿niono nastêpuj¹ce najwa¿niejsze jednostki glebowe: 1) rêdziny, 2) gleby brunatne, 3) p³owe, 4) rdzawe, 5) bielicowe, 6) bielice, 7) glejowe, 8) torfowe, 9) murszowe, 10) czarne ziemie, 11) mady. Ze wzglêdu na du¿e zró¿nicowanie pokrywy glebowej oraz przegl¹dowy charakter za³¹czonej mapy konieczne by³o niekiedy tworzenie kompleksów z³o¿onych z dwóch typów glebowych, np. p³owe i brunatne, rdzawe i bielicowe. Równie¿ w zakresie gatunków glebowych, zw³aszcza piaskowych, trzeba by³o niektóre gatunki ³¹czyæ, np. piaski s³abo gliniaste i gliniaste. Na terenie Roztocza po stronie ukraiñskiej wystêpuj¹ w zasadzie, z nielicznymi wyj¹tkami, takie same gleby. Du¿e powierzchnie zajmuj¹ gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi, wytworzone z utworów py³owych nieca³kowitych, oraz gleby rdzawe i bielicowe wytworzone z piasków s³abo gliniastych i gliniastych, a tak¿e piasków luYnych. Nie zosta³y natomiast wydzielone na mapie gleby wytworzone z lessów, mady oraz piaski nawapieniowe z rêdzinami trzeciorzêdowymi. RÊDZINY Nazw¹ t¹ okreoelane s¹ gleby wytworzone ze ska³ wapiennych ró¿nych okresów geologicznych. Termin rêdzina pochodzi z ludowego jêzyka polskiego (od s³owa rzêdziæ, oznaczaj¹cego odg³osy, jakie s³yszy siê przy pracy p³uga na omawianych glebach, zawieraj¹cych szkielet). Przyj¹³ siê te¿ za granic¹ i wszed³ na sta³e do miêdzynarodowej nomenklatury gleboznawczej. W klasyfikacji ukraiñskiej rêdziny wystêpuj¹ jako odrêbny typ i s¹ okreoelane mianem gleb darniowo-wêglanowych (podobnie jak w klasyfikacji rosyjskiej). Mi¹¿szooeæ rêdziny i jej uziarnienie zale¿y od odpornooeci ska³ na wietrzenie, a ta cecha zwi¹zana jest z wiekiem, stopniem przekrystalizowania i twardooeci¹ ska³. Na sk³ad granulometryczny wywieraj¹ równie¿ wp³yw domieszki obcego materia³u w zwietrzelinie ska³ wapiennych. Domieszki mog¹ mieæ sk³ad piaszczysty, gliniasty lub py³owy. Takie rêdziny z domieszkami nazywane bywaj¹ mieszanymi w odró¿nieniu od rêdzin tzw. czystych, czyli bez obcych do- mieszek. Budowa morfologiczna rêdzin jest prosta, pod poziomem próchnicznym zalega nieznaczny na ogó³ poziom przejoeciowy do ska³y wapiennej. Cech¹ charakterystyczn¹ rêdzin jest alkaliczny odczyn oraz zawartooeæ w nich tzw. s³odkiej próchnicy, wysyconej jonami wapnia i magnezu, dziêki czemu wykazuj¹ one trwa³¹, ziarnist¹ strukturê. Woeród rêdzin wyró¿nia siê pod wzglêdem morfologicznym kilka podtypów: inicjalne, typowe, brunatne i czarnoziemne oraz ze wzglêdu na wiek ska³y macierzystej -- kredowe i trzeciorzêdowe. R ê d z i n y k r e d o w e wystêpuj¹ g³ównie w pó³nocno-wschodniej i wschodniej czêoeci Roztocza OErodkowego i Wschodniego, a tak¿e Roztocza Ukraiñskiego, nie zajmuj¹c znacznych powierzchni. Zalegaj¹ w terenie o s³abszym urzeYbieniu. Ze wzglêdu na du¿¹ podatnooeæ na procesy wietrzenia wapieni kredowych rêdziny maj¹ na ogó³ dobrze wykszta³cone profile i ma³¹ ilooeæ miêkkiego szkieletu. Mog¹ jednak podlegaæ stosunkowo ³atwo procesom erozji, przez co sp³yca siê ich profil. Mo¿na je uwa¿aæ za rêdziny czyste. Pod wzglêdem morfologicznym kwalifikuj¹ siê przewa¿nie do rêdzin typowych lub czarnoziemnych (o poziomie próchnicznym powy¿ej 30 cm). Zawartooeæ próchnicy wynosi w nich zwykle powy¿ej 3%. Wykazuj¹ dobr¹ lub oeredni¹ zasobnooeæ w ³atwo przyswajalny fosfor i potas. W³aoeciwooeci fizyczne rêdzin kredowych nie nale¿¹ do korzystnych. Ze wzglêdu na ciê¿ki sk³ad granulometryczny wykazuj¹ du¿¹ plastycznooeæ i przyczepnooeæ. Po deszczu silnie pêczniej¹, a wysychaj¹c kurcz¹ siê, ³atwo siê te¿ zbrylaj¹. S¹ trudne do uprawy i wymagaj¹ ciê¿kiego sprzêtu. Zabiegi uprawowe musz¹ byæ oecioele dostosowane do wilgotnooeci (na wilgotno ma¿¹ siê, na sucho ­ tworz¹ bry³y). Stosunki wodne te¿ nie s¹ zbyt korzystne, zw³aszcza w p³ytszych odmianach rêdzin. Nie maj¹ wtedy mo¿liwooeci magazynowania wiêkszych ilooeci wody. Agrotechniczne w³aoeciwooeci gleb darniowo-wêglanowych uzale¿nione s¹ w du¿ym stopniu od mi¹¿szooeci luYnej, zwietrza³ej warstwy ska³y. W zwi¹zku z tym gleby takie dzieli siê na Ukrainie na nastêpuj¹ce rodzaje: s³abo wykszta³cone (grubooeæ luYnej warstwy do 25 cm), p³ytkie (profile o mi¹¿szooeci 25­45 cm) i zwyk³e (powy¿ej 45 cm). Pierwsze z nich odznaczaj¹ siê wysok¹ zawartooeci¹ rumoszu skalnego, s¹ bardzo suche i nieprzydatne dla rolnictwa. Pozosta³e rodzaje maj¹ profile z mniejsz¹ zawartooeci¹ rumoszu, s¹ strukturalne i z du¿ym zapasem sk³adników od¿ywczych. Gleby darniowo-wêglanowe z poziomem próchnicznym ponad 60 cm nazywane s¹ niekiedy czarnoziemami wêglanowymi. R ê d z i n y t r z e c i o r z ê d o w e wystêpuj¹ na krawêdzi Roztocza Wschodniego i czêoeciowo OErodkowego. Wytworzy³y siê przewa¿nie z wapieni litotamniowych. Produkty zwietrzenia wapieni zawieraj¹ zwykle domieszki gliniastego materia³u zwa³owego, s¹ wiêc rêdzinami mieszanymi. Ich sk³ad granulometryczny jest zazwyczaj ciê¿ki. Odznaczaj¹ siê te¿ na ogó³ p³ytkim profilem (15­25 cm). Pod wzglêdem typologicznym nale¿¹ przewa¿nie do rêdzin brunatnych. Rêdziny trzeciorzêdowe s¹ glebami o dooeæ niskiej wartooeci u¿ytkowej, wadliwych stosunkach wodnych (s¹ za suche) i ciê¿kimi w uprawie. Rêdziny trzeciorzêdowe tworz¹ z piaskami nawapieniowymi zawi³¹ mozaikê trudn¹ do rozdzielenia, w którym to kompleksie dominuj¹ piaski. Maj¹ one przewa¿nie sk³ad piasków s³abo gliniastych i zalegaj¹ p³ytko (do 50 cm) na trzeciorzêdowych wapieniach. Pod wzglêdem typologicznym nale¿¹ do p³owych lub brunatnych kwaoenych. Piaski wykazuj¹ odczyn kwaoeny i z³¹ zasobnooeæ w przyswajalne sk³adniki od¿ywcze. Ich wartooeæ u¿ytkowa jest niska. Na mapie s¹ uwidocznione jako kompleks p³owych i brunatnych piasków nawapieniowych i rêdzin trzeciorzêdowych. G L E B Y B R U N AT N E Proces brunatnienia jest dosyæ rozpowszechniony w ró¿nych regionach Polski, a tak¿e na Roztoczu. Polega on na intensywnym wietrzeniu minera³ów, z których sk³adaj¹ siê ska³y. Uwolnione w czasie wietrzenia zwi¹zki ¿elaza tworz¹ czêsto razem ze zwi¹zkami organicznymi brunatne otoczki na ziarnach mineralnych, nadaj¹c barwê brunatn¹ poziomowi wietrzenia. Okreoela siê go jako poziom brunatnienia (B). Gleby brunatne tworz¹ siê ze ska³ zasobnych w CaCO3 i pod ró¿n¹ rooelinnooeci¹ leoen¹, w szczególnooeci lasów lioeciastych. Wykazuj¹ ró¿ne w³aoeciwooeci w zale¿nooeci od rodzaju ska³y i rooelinnooeci. Wyró¿nia siê woeród nich g³ównie nastêpuj¹ce gleby brunatne: w³aoeciwe, wy³ugowane i kwaoene. Ich wspóln¹ cech¹ jest obecnooeæ pod poziomem próchnicznym (oraz oeció³k¹ w lasach) poziomu brunatnienia przechodz¹cego w ska³ê macierzyst¹. G l e b y b r u n a t n e w y t w o r z o n e z g e z f o r m a c j i k r e d o w e j. Zalegaj¹ one na terenie Roztocza OErodkowego i Wschodniego, a tak¿e we wschodniej czêoeci Roztocza Zachodniego. Nale¿¹ do brunatnych wy³ugowanych i stanowi¹ niew¹tpliwie osobliwooeæ z punktu widzenia gleboznawczego. Pogl¹d na genezê gezów nie jest jednolity i do koñca wyjaoeniony. Niektórzy wi¹¿¹ je ze szczególnym rodzajem wietrzenia chemicznego ska³ wapiennych w poprzednich okresach geologicznych (w eocenie). Inni traktuj¹ je jako osady przybrze¿ne, tj. p³ytkiego morza, a jeszcze inni uwa¿aj¹ za utwory plejstoceñskie, tzn. rozkruszone przez lody i przemyte z CaCO3 powierzchniowe warstwy kredy. Ska³a jest barwy szaro¿ó³tawej lub ¿ó³tawej (od wodorotlenków ¿elaza), pozbawiona przewa¿nie w górnych warstwach CaCO3, wyraYnie uwarstwiona i popêkana w g³¹b szczelinami. W sk³ad omawianych utworów kredowych wchodzi kwarc, glaukonit i mika, scementowane krzemionk¹. Ska³y wykazuj¹ cechy w³aoeciwe piaskowcom bardziej ni¿ wapieniom. Gleby wytworzone z gezów przypominaj¹ pod wzglêdem budowy rêdziny, ich zró¿nicowanie na poziomy jest s³abe. Poziom próchniczny w glebach uprawnych odpowiada zwykle warstwie ornej (20­25 cm). Mi¹¿szooeæ gleb jest przewa¿nie oerednia (do 50 cm), tylko niekiedy bywa wiêksza. Wykazuj¹ sk³ad granulometryczny glin lekkich, czasem oerednich, czêsto pylastych, a tak¿e utworów szkieletowych. Górne poziomy zawieraj¹ zwykle wiêcej frakcji piaszczystej ni¿ poziomy dolne. Wskazywa³oby to na domieszkê materia³u polodowcowego. Szkielet jest w nich stosunkowo miêkki. Zawieraj¹ przewa¿nie 2­3% próchnicy, a ich zasobnooeæ w przyswajalny fosfor i potas jest zazwyczaj z³a. Wykazuj¹ odczyn s³abo kwaoeny lub kwaoeny. Nale¿y podkreoeliæ, ¿e na sk³onach nara¿onych na dzia³anie erozji wodnej górne poziomy gleb ulegaj¹ zmyciu, ods³aniaj¹c g³êbsze warstwy zawieraj¹ce pewne ilooeci CaCO3. Na tak ods³oniêtych utworach tworz¹ siê wtedy gleby zbli¿one do rêdzin. Procesy erozyjne sprzyjaj¹ te¿ tworzeniu siê gleb o bardziej mi¹¿szym poziomie próchnicznym, tj. powy¿ej 30 cm, zaliczanych do szarych. Zbadane gleby s¹ na ogó³ dooeæ dobrymi lub oerednimi warsztatami rolniczymi. Warto przypomnieæ, ¿e S. Miklaszewski nazywa³ je chrapami i zalicza³ do gleb ja³owych. Z. Starzyñski nie podziela³ tego pogl¹du i uwa¿a³ je za stosunkowo niez³e gleby. W po³udniowo-wschodniej czêoeci Wy¿yny Lubelskiej by³y one znane pod nazw¹ rumoszyn. Omawiane gleby by³y te¿ nazywane rêdzinami ,,rzekomymi" (Uziak 1956). Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z l e s s ó w. Zalegaj¹ one g³ównie na Roztoczu Zachodnim, a tak¿e w pó³nocnej czêoeci Roztocza OErodkowego. Pokrywaj¹ najwiêksze powierzchnie w porównaniu z innymi glebami. Mi¹¿szooeæ osadów lessowych jest znaczna i wynosi kilka do kilkunastu metrów. Utwory lessowe charakteryzuje szczególny sk³ad mineralogiczny i granulometryczny. Dominuje w nich kwarc, ponadto wystêpuje 10­20% skaleni oraz kilka do kilkunastu procent CaCO3 w postaci kalcytu. We frakcji ilastej dominuje zwykle illit lub minera³y o strukturze mieszanej I-M (illitowo-montmorillonitowej). Z regu³y CaCO3 zosta³ przemieszczony w g³¹b profilu, do 2,5 m i wiêcej. W czêoeci wschodniej mo¿e on wystêpowaæ bli¿ej powierzchni (do 1 m). W sk³adzie granulometrycznym przewa¿a frakcja py³owa, która wynosi powy¿ej 60 %. Z lessów wykszta³ci³y siê trzy grupy gleb: czarnoziemy (wystêpuj¹ce na terenie Wy¿yny Zachodniowo³yñskiej, a wiêc poza Roztoczem) oraz brunatne i p³owe. Istota procesu brunatnienia zosta³a omówiona wczeoeniej. Gleby p³owe zaoe, nazywane pseudobielicowymi lub lessives, morfologicznie przypominaj¹ gleby bielicowe, gdy¿ maj¹ jaoeniejszy poziom pod warstw¹ próchniczn¹. Ró¿ni¹ siê od bielicowych w³aoeciwooeciami chemicznymi, maj¹ s³abszy stopieñ zakwaszenia oraz wiêksze wysycenie kompleksu sorpcyjnego kationami o charakterze zasadowym. Mimo i¿ g³eby p³owe wraz z brunatnymi s¹ zaliczane w systematyce polskiej do brunatnoziemnych, to w rzeczywistooeci proces lessives prowadzi do ubo¿enia powierzchniowych warstw w cz¹stki ilaste i wzbogacania w nie warstwy g³êbszej, tj. poziomu wzbogacenia. Proces p³owienia ­ przemywania ­ polega w³aoeciwie na mechanicznym (bez rozk³adu) przemieszczaniu koloidów (cz¹stek ilastych) z warstw wierzchnich do poziomu g³êbszego ­ wmyciu. Nastêpuje równie¿ ubo¿enie górnych warstw w wapñ, magnez, ¿elazo, glin i fosfor. Brak rozk³adu cz¹stek ilastych w procesie p³owienia odró¿nia go od procesu bielicowego. Na terenie Roztocza gleby wytworzone z lessów nale¿¹ do p³owych i brunatnych. Pierwotnie zapewne by³y to gleby brunatne w³aoeciwe, które poprzez brunatne wy³ugowane przesz³y nastêpnie w p³owe. Mo¿na przypuszczaæ, ¿e nast¹pi³o to przed wiekami (wed³ug niektórych pogl¹dów ju¿ na prze³omie plejstocenu i holocenu). Gleby brunatne utrzymuj¹ siê w przewadze w s¹siedztwie czarnoziemów (tj. poza Roztoczem). Natomiast na terenie Roztocza tworz¹ zawi³y kompleks z p³owymi, przy czym te ostatnie w wielu miejscach przewa¿aj¹. Na p³askich powierzchniach zalegaj¹ gleby p³owe, na sk³onach zaoe ­ brunatne, g³ównie utworzone sztucznie, wytworzone z p³owych w wyniku uprawy oraz zwi¹zanej z tym erozji. Poziom próchniczny i przemycia uleg³ zdarciu, a na dawnym poziomie wzbogacenia wytworzy³ siê nowy poziom akumulacyjny. Odczyn omawianych gleb waha siê od kwaoenego do obojêtnego, co mo¿e byæ spowodowane przez zabiegi agrochemiczne (g³ównie wapnowanie) lub przez procesy erozyjne, ods³aniaj¹ce g³êbsze poziomy mniej zakwaszone (niekiedy do ska³y lessowej). Zawartooeæ próchnicy w glebach tych jest niedu¿a, oko³o 2­2,5%. W jej sk³adzie zbli¿ony udzia³ maj¹ kwasy huminowe i fulwowe, ale w uprawach stosunek obu tych kwasów mo¿e byæ nieco wy¿szy od jednooeci. Zasobnooeæ w przyswajalny fosfor jest na ogó³ ma³a, natomiast w potas ­ dobra. W³aoeciwooeci fizyczne mimo dosyæ jednorodnego sk³adu mechanicznego s¹ korzystne, zw³aszcza stosunki wodne. Zdecydowanie jednak ujemn¹ ich cech¹ jest nadzwyczajna podatnooeæ na erozjê. Procesy erozyjne pogarszaj¹ w³aoeci- wooeci, szczególnie wodne i inne fizyczne, gleb wytworzonych z lessów, zw³aszcza gdy poziom orno-próchniczny wytworzy³ siê z dawnego poziomu wmywania. Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z u t w o r ó w p y ³ o w y c h n i e c a ³ k o w i t y c h. Kompleks tych gleb wystêpuje g³ównie w po³udniowo-zachodniej czêoeci Roztocza Zachodniego, a tak¿e tworzy kilka zasiêgów w pó³nocnej czêoeci Roztocza OErodkowego. Utwory py³owe s¹ stosunkowo p³ytko, przewa¿nie na g³êbokooeci 50­100 cm, ale niekiedy równie¿ bardzo p³ytko lub g³êboko, podoecielone glinami, wapieniami lub piaskami. W wymienionym kompleksie znalaz³y siê w zasadzie dwie grupy utworów py³owych: tzw. lessowate i inne. Terminem lessowate okreoela siê utwory py³owe o sk³adzie granulometrycznym zbli¿onym do lessów, a wiêc o zawartooeci powy¿ej 60% frakcji py³owej i ma³ym udziale piasku, g³ównie drobnego (³¹cznie do kilku procent), zalegaj¹ce na innym materiale (wapieniach, glinach, piaskach). Geneza wymienionych utworów lessowatych nie jest do koñca wyjaoeniona. W najstarszych opracowaniach, jeszcze z koñca ubieg³ego stulecia, mo¿na spotkaæ pogl¹d, ¿e s¹ to utwory pochodzenia lodowcowego przerobione procesami eluwialnymi i dcluwialnymi. W okresie miêdzywojennym, a tak¿e po II wojnie oewiatowej, czêoeæ geologów i gleboznawców uwa¿a³a je za p³ytkie lessy. S¹ te¿ opinie o wodnolodowcowej genezie omawianych utworów. Jeszcze inni chc¹ je widzieæ jako produkt wietrzenia skal kredowych. Fakt istnienia w wielu miejscach warstw piaszczystych lub gliniastych miêdzy utworami py³owymi a wapiennymi nie przemawia za ich powstaniem na tej w³aoenie drodze, tzn. w wyniku wietrzenia wapieni. Druga grupa utworów py³owych nieca³kowitych zawiera mniej frakcji py³owej (40­60%), a wiêcej piasku (10­20%). Maj¹ one ró¿n¹ genezê, zapewne w wiêkszooeci s¹ pochodzenia wodnego. S¹ tak¿e utwory o cechach pooerednich pod wzglêdem uziarnienia miêdzy omówionymi dwiema zasadniczymi grupami py³ów. Niektóre z utworów py³owych nieca³kowitych wykazuj¹ wyraYny zwi¹zek z morfologi¹ terenu. Utwory py³owe nieca³kowite podoecielone piaskiem wystêpuj¹ na terasach i zboczach dolin. Warto te¿ podkreoeliæ, ¿e w terenie urzeYbionym z utworów lessowatych, zalegaj¹cych p³ytko na wapieniach, mog¹ w wyniku erozji powstawaæ rêdziny inicjalne. Dzieje siê to w przypadku ods³oniêcia wapiennego pod³o¿a po uprzednim zmyciu pokrywy py³owej. W³aoeciwooeci chemiczne omawianej grupy gleb s¹ zbli¿one. Nie zawieraj¹ CaCO3, s¹ kwaoene lub s³abo kwaoene, tak¿e zawartooeæ próchnicy (podobne do gleb lessowych) oraz sk³ad próchnicy nie ró¿ni¹ siê. Gorsze s¹ natomiast Zamooeæ Schematyczna mapa gleb Roztocza Schematic soil map of Roztocze 0 5 10 15 20 km Szczebrzeszyn POLSKA Janów Lubelski Gleby wapniowcowe (Calcareous soils) Bi³goraj Rêdziny kredowe Cretaceous rendzinas Gleby brunatnoziemne (Brown forest soils) Gleby brunatne wytworzone z gez formacji kredowej Brown soils formed of cretaceous gaizes Ruda Ró¿aniecka Rava Ruska Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z lessów Lessives with brown soils formed of loess Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z utworów py³owych nieca³kowitych Lessives with brown soils formed of non-uniform silt formations Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z piasków naglinowych i glin lekkich Lessives with brown soils formed of sands on loam and light loams UKRAINA Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z piasków nawapieniowych z udzia³em rêdzin trzeciorzêdowych Complex of lessives and brown soils formed of sands on limestones with Tertiary rendzinas Gleby zabagniane, bagienne i pobagienne (Bogged soils and post-bog soils) Gleby opadowo-glejowe,gruntowo-glejowe i mu³owe (Pseudogley, gley and mud soils) Gleby torfowe wytworzone z torfów torfowisk niskich z udzia³em gleb murszowych Peat soils formed of low peats with muck Gleby bielicoziemne (Podzol soils) Gleby rdzawe i bielicowe wytworzone przewa¿nie z piasków luYnych Rusty and podzol soils formed mainly of loose sands Gleby rdzawe i bielicowe wytworzone z piasków s³abo gliniastych z udzia³em piasków gliniastych Rusty and podzol soils formed of slightly loamy sands and loamy sands Czarne ziemie (Black earths) Czarne ziemie wytworzone g³ównie z piasków i utworów py³owych Black earths formed mainly of sands and silts Gleby aluvialne (Alluvial soils) Mady przewaYnie lekkie i oerednie River alluvial soils mainly light and medium Szk³o Granica pañstw State border Lviv stosunki wodne w przypadku p³ytkiej warstwy py³owej podoecielonej piaskami lub wapieniami. Takie utwory py³owe nie mog¹ magazynowaæ wiêkszej ilooeci wody, a ponadto ska³y podoecielaj¹ce s¹ zbyt przepuszczalne (wapienie wykazuj¹ spêkania). Omawiane gleby rozpowszechnione na ca³ym terytorium ukraiñskiej czêoeci Roztocza Wschodniego s¹ zaliczane do szarych leoenych. Wykszta³ci³y siê przewa¿nie z utworów lessowatych w wy¿szych po³o¿eniach terenu dobrze drenowanych. Mog¹ wystêpowaæ w samodzielnych zasiêgach, a tak¿e w kompleksie z glebami darniowo-bielicowymi oglejonymi i darniowymi aluwialnymi. Gleby p³owe w kompleksie z brunatnymi wytworzone z p i a s k ó w n a g l i n o w y c h i g l i n l e k k i c h. Mog¹ one zapewne wystêpowaæ w ró¿nych miejscach, ale zasiêg daj¹cy siê zaznaczyæ na mapie znajduje siê w po³udniowej czêoeci Roztocza OErodkowego. Mo¿na s¹dziæ, ¿e gleby brunatne wytworzy³y siê g³ównie w wyniku zabiegów agrotechnicznych gleb p³owych (poziom przemycia zosta³ wymieszany z warstw¹ próchniczn¹). Wykazuj¹ mniej lub bardziej kwaoeny odczyn i zawartooeæ próchnicy podobn¹ do innych gleb. Nale¿¹ do gleb oeredniej wartooeci u¿ytkowej. G L E B Y R D Z AW E I B I E L I C O W E Gleby te zalicza siê wraz z bielicami do gleb bielicoziemnych. Ich pod³o¿e stanowi¹ piaski luYne i s³abo gliniaste, a tak¿e gliniaste. Wymienione piaski maj¹ ró¿n¹ genezê, dominuj¹ woeród nich piaski starych tarasów akumulacyjnych i wodno-lodowcowe, mog¹ byæ te¿ zwa³owe. Pierwsza grupa wykazuje jako skala macierzysta gorsze w³aoeciwooeci od pozosta³ych, mog¹ byæ te¿ niekiedy zwydmione. Zosta³y one osadzone przez wody po uprzednim przemyciu i przesortowaniu. Dlatego te¿ w swoim sk³adzie mineralogicznym nie zawieraj¹ niemal zupe³nie glinokrzemianów, ale piasek kwarcowy. Cech¹ wspóln¹ utworów piaskowych jest ich ma³a zwiêz³ooeæ i nadmierna przepuszczalnooeæ, brak pierwiastków zasadowych w kompleksie sorpcyjnym. Cechy te sprzyjaj¹ osiedlaniu siê na nich rooelinnooeci leoenej, przewa¿nie typu borowego, zw³aszcza na piaskach luYnych i s³abo gliniastych. Gleby bielicoziemne ró¿ni¹ siê pod wzglêdem morfologicznym. G l e b y r d z a w e stanowi¹ z glebami bielicowymi pokrewn¹ grupê ze wzglêdu na swoje w³aoeciwooeci chemiczne. By³y te¿ czasem nazywane glebami skrytobielicowymi, gdy¿ pod wzglêdem morfologicznym nie maj¹ cech zbielicowania, tzn. poziomu bielicowego. Ich przynale¿nooeæ typologiczna ma charakter dyskusyjny. Gleby te ukszta³towa³y siê na ró¿nych utworach o sk³adzie granulometrycznym piasków luYnych pod suchymi lasami sosnowymi. Tworz¹ siê w wyniku procesu rdzawienia, ale na stanowiskach bardziej suchych (w porównaniu z bielicowymi). W wyniku wietrzenia w warunkach ch³odnych, g³ównie fizycznego i czêoeciowo chemicznego, utworzy³ siê zabarwiony na rdzawo poziom B, wzbogacony w tlenki ¿elaza. Z powodu mniejszego uwilgotnienia gleb tlenki ¿elaza i glinu s¹ s³abo uruchamiane w procesie rdzawienia i przemieszczane na mniejsz¹ g³êbokooeæ ni¿ w glebach bielicowych. Poziom próchniczny jest w nich s³abo wykszta³cony. Gleby rdzawe maj¹ w³aoeciwooeci chemiczne podobne do bielicowych, bardzo kwaoeny lub kwaoeny odczyn w górnych warstwach, niski stopieñ nasycenia kationami zasadowymi, a tak¿e ma³¹ zasobnooeæ w sk³adniki od¿ywcze. W³aoeciwooeci fizyczne, jak zwiêz³ooeæ, przepuszczalnooeæ, strukturalnooeæ, s¹ równie¿ podobne do bielicowych. W dalszej ewolucji mog¹ one przechodziæ w gleby bielicowe, naturalnie przy wiêkszej wilgotnooeci. W kompleksie z glebami rdzawymi mog¹ wystêpowaæ równie¿ gleby brunatne kwaoene wytworzone z piasków, ró¿ni¹ce siê od typowych brunatnych jedynie kwaoenym odczynem. G l e b y b i e l i c o w e. Istot¹ procesu bielicowego, który zachodzi przede wszystkim pod lasami iglastymi, jest kwaoena hydroliza glinokrzemianów w warunkach silnego zakwaszenia kwasami kenowymi powstaj¹cymi przy udziale grzybków. Kwaoena próchnica tworzy z produktami rozpadu glinokrzemianów po³¹czenia kompleksowe, które s¹ ³atwo przemieszczane w g³¹b wraz z wod¹ opadow¹. W wyniku bielicowania powstaje gleba o szczególnej budowie i cechach morfologicznych. Pod poziomem oeció³ki i ewentualnie ma³ym poziomem próchnicznym zalega jasny poziom eluwialny (bielicowy), a pod nim ­ poziom wmycia (iluwialny) o barwie rdzawej lub br¹zowej. W ukraiñskiej czêoeci Roztocza Wschodniego gleby bielicowe ukszta³towa³y siê pod lasami mieszanymi dêbowo-sosnowymi lub sosnowymi na utworach wodnolodowcowych i piaskach neogonowych. Wed³ug wczeoeniejszych pogl¹dów gleboznawców zró¿nicowanie profilu w glebach bielicowych ujawnia siê silniej w utworach o ciê¿szym sk³adzie granulometrycznym. Obecnie przyjmuje siê w Polsce, ¿e proces bielicowy zaznacza siê najmocniej w utworach piaskowych. Przejoecie do poziomu eluwialnego jest na ogó³ dosyæ ostre. Poziom iluwialny bywa wykszta³cony, o ró¿nej mi¹¿szooeci i zwiêz³ooeci. Miar¹ stopnia zbielicowania jest mi¹¿szooeæ poziomu bielicowego, a tak¿e wytworzenie siê poziomu iluwialnego z tzw. rudawcem, zwanym orsztynem. W zale¿nooeci od mi¹¿szooeci poziomu eluwialnego gleby dzieli siê na s³abo zbielicowane (mi¹¿szooeæ eluwium do 5 cm), oerednio zbielicowane (mi¹¿szooeæ 5­20 cm) i silnie zbielicowane (mi¹¿szooeæ powy¿ej 20 cm). Poziom iluwialny zawiera kwasy fulwowe oraz zwi¹zki ¿elaza, glinu, manganu, fosforu i inne. Rudawiec tworzy czêsto zbit¹ warstwê nieprzepuszczaln¹ dla wody. Mo¿e stanowiæ niekiedy przeszkodê dla rozwoju systemu korzeniowego m³odych drzew. Wydaje siê, ¿e tworzeniu rudawca sprzyja wysoki poziom wody gruntowej, zawieraj¹cej zwi¹zki ¿elaza. W³aoeciwooeci fizyczne i chemiczne gleb bielicowych s¹ zale¿ne od rodzaju utworów, z których siê wytworzy³y, zw³aszcza od sk³adu granulometrycznego. Cechuj¹ siê one du¿ym ubóstwem w makro- i mikroelementy, w szczególnooeci w poziomie eluwialnym. Gleby bielicowe, w których brak poziomu próchnicznego albo jest on minimalnej mi¹¿szooeci, a poziomy bielicowy i iluwialny wykszta³cone s¹ bardzo dobrze, nazywane s¹ bielicami. Gleby rdzawe i bielicowe, a tak¿e bielice wytworzone z piasków luYnych zalegaj¹ na terenie Roztocza OErodkowego, a tak¿e Wschodniego. Zajmuj¹ na wymienionym obszarze znaczne powierzchnie. Mniejsze powierzchnie pokrywaj¹ gleby rdzawe i bielicowe wytworzone przede wszystkim z piasków s³abo gliniastych z udzia³em niekiedy piasków gliniastych lekkich. Wystêpuj¹ one w czêoeci pó³nocno-wschodniej Roztocza OErodkowego oraz pó³nocno-zachodniej Roztocza Wschodniego. W granicach Roztocza Ukraiñskiego spotyka siê je przewa¿nie w jego czêoeci zachodniej. G l e b y d a r n i o w o - b i e l i c o w e o g l e j o ne. Gleby bielicowe Roztocza Wschodniego wykazuj¹ ró¿ne stopnie uwilgotnienia. Wykszta³ci³y siê one na p³askich i s³abo drenowanych równinach oraz obni¿eniach, na których stagnowa³y czêsto wody powierzchniowe lub wystêpowa³ wysoki poziom wód gruntowych. W wyniku tego w profilach glebowych pojawi³y siê plamy glejowe lub poziomy glejowe. W klasyfikacji gleb ukraiñskiej, analogicznie jak w polskiej, wyró¿nia siê gleby bielicowe oglejone odgórnie oraz gleby bielicowe oglejone od wód gruntowych, a wiêc podobnie jak w glebach glejowych. W glebach grupy pierwszej cechy oglejenia wystêpuj¹ w górnej czêoeci profilu glebowego, w przypadku drugiej grupy oglejenie pojawia siê w dolnej czêoeci profilu. Na za³¹czonej mapie glebowej obie grupy glebowe zosta³y przedstawione razem. Warto zaznaczyæ, ¿e s³abe oglejenie nie wp³ywa negatywnie na w³aoeciwooeci gleb. Jednak¿e przy silniejszym oglejeniu ulega zak³óceniu system wodno-powietrzny, który staje siê dla rooelin niekorzystny, pojawia siê te¿ w toksycznych ilooeciach ruchome ¿elazo i glin. Gleby bielicowe silniej oglejone okreoela siê mianem gleb glejobielicowych, stanowi¹cych przejoecie do gleb glejowych. CZARNE ZIEMIE Kszta³towa³y siê pocz¹tkowo przewa¿nie przy znacznym uwilgotnieniu pod ró¿n¹ rooelinnooeci¹: darniowo-³¹kow¹, bagienn¹, a nawet leoen¹ typu ³êgów. Sprzyja³o to nagromadzeniu siê wiêkszej ilooeci substancji organicznej (z po- wodu ograniczonej mineralizacji i powstawania bardziej mi¹¿szego poziomu próchnicznego). Ska³ami macierzystymi mog¹ byæ ró¿ne utwory. Obecnooeæ w ska³ach CaCO3 sprzyja nagromadzaniu substancji organicznej. Tak powsta³e gleby ­ zwyk³e próchniczno-glejowe ­ w wyniku obni¿enia poziomu wody gruntowej, np. przez odwodnienie, przechodz¹ w czarne ziemie, bêd¹ce oewiadectwem ich ewolucji. Pojawienie siê na okreoelonym obszarze czarnych ziem mo¿e wskazywaæ na stopniowe osuszanie terenu. Budow¹ morfologiczn¹ mog¹ czarne ziemie przypominaæ niektóre czarnoziemy ze wzglêdu na znaczn¹ mi¹¿szooeæ poziomu akumulacyjnego. Ró¿ni¹ siê natomiast od czarnoziemów obecnooeci¹ oglejenia w dolnej czêoeci profilu glebowego. Czarne ziemie wystêpuj¹ w kilku niewielkich zasiêgach w ró¿nych czêoeciach Roztocza OErodkowego i Wschodniego w granicach Polski. Spotyka siê je w szeregu miejsc, ale na ma³ych powierzchniach, niedaj¹cych siê uwidoczniæ kartograficznie na za³¹czonej mapie. Odnosi siê to równie¿ do innych gleb, jak glejowe, torfowe czy murszowe. Czarne ziemie wykszta³ci³y siê g³ównie z piasków i z utworów py³owych. Wystêpuj¹ w p³askich obni¿eniach i w szerokich dolinach. Spotyka siê je równie¿ w s¹siedztwie gleb bagiennych. Warto wspomnieæ, ¿e ma³e powierzchnie czarnych ziem mog¹ powstawaæ tak¿e w wyniku namywania zag³êbieñ terenowych w obszarze lessowym silnie urzeYbionym. Odznaczaj¹ siê zwiêkszon¹ zawartooeci¹ próchnicy (powy¿ej 3%) oraz obojêtnym lub lekko kwaoenym odczynem. Czarne ziemie wykorzystywane s¹ jako u¿ytki zielone lub grunty uprawne. Na terenie Roztocza Ukraiñskiego czarne ziemie wytworzy³y siê na utworach lessowatych, deluwialnych i aluwialnych. W ich kszta³towaniu du¿¹ rolê odegra³o okresowe powierzchniowe uwilgotnienie terenu lub stale zwiêkszone uwilgotnienie przez wody gruntowe. GLEBY HYDROGENICZNE Kszta³tuj¹ siê z materia³u mineralnego oraz organicznego pod wp³ywem stagnuj¹cej wody. Nale¿¹ do nich gleby glejowe, mu³owe, torfowe i murszowe. Wymienione gleby tworz¹ siê w zale¿nooeci od stopnia uwilgotnienia. G l e b y g l e j o w e powstaj¹ w warunkach zwiêkszonego uwilgotnienia, czêsto tylko okresowego. Nadmiar wody ogranicza dostêp powietrza (tlenu) i powoduje tzw. procesy redukcyjne. Podlegaj¹ im zwi¹zki ¿elaza trójwartooeciowego (Fe+++), które przechodz¹ w formy ¿elaza zredukowanego (Fe++). Jony Fe++ maj¹ barwê zielonkawoniebiesk¹, dlatego z procesami redukcyjnymi pojawiaj¹ siê plamy zielonkawoniebieskie (glejowe), które powiêkszaj¹ siê i mog¹ tworzyæ jednolit¹ warstwê w przypadku sta³ego nadmiaru wilgoci. W wyniku procesu glejowego uruchamiane s¹ zwi¹zki ¿elaza, manganu, fosforu oraz zwi¹zki próchniczne, natomiast ulega zmniejszeniu zawartooeæ wapnia, magnezu i innych. W przypadku obni¿enia poziomu wody gruntowej, a wiêc zmniejszenia uwilgotnienia, w czêoeci profilu glebowego nastêpuje utlenienie zwi¹zków zredukowanych; ¿elazo ulega wówczas wytr¹ceniu w postaci rdzawych plam. Zwiêkszone uwilgotnienie mo¿e wi¹zaæ siê z wodami opadowymi i wystêpuj¹ wówczas gleby opadowo-glejowe lub pseudoglejowe, czyli odgórnie oglejone. W takich glebach woda stagnuje, czyli zatrzymuje siê na zwiêz³ej i nieprzepuszczalnej warstwie (np. gliniastej), zalegaj¹cej pod utworami l¿ejszymi (np. piaskami). Na terenie Roztocza gleby glejowe wystêpuj¹ g³ównie w dolinach rzek, a ponadto w obni¿eniach terenowych. Zbudowane s¹ z ró¿norodnego materia³u: piasków, utworów py³owych, gliny. Ich kszta³towanie przebiega w warunkach p³ytko zalegaj¹cej wody gruntowej; s¹ to gleby tzw. gruntowo-glejowe. Zale¿nie od rodzaju wód i utworów gleby glejowe maj¹ czêsto odmienne w³aoeciwooeci chemiczne. Odczyn waha siê w szerokich granicach (pH 3­6), ró¿na jest te¿ zasobnooeæ w sk³adniki od¿ywcze. Zajête s¹ przez ró¿ne zbiorowiska rooelinne, np. ³êgi olszynowe czy zbiorowiska ³¹kowe. Gleby glejowe mog¹ przybieraæ ró¿ne cechy zale¿nie od form oglejenia i morfologii górnych warstw: mu³owo-glejowe, torfowo-glejowe, murszowo-glejowe i opadowo-glejowe. Wystêpuj¹ce na Roztoczu w granicach Ukrainy gleby glejowe s¹ okreoelane jako gleby ³¹kowe, darniowe oglejone, ³¹kowo-b³otne, b³otne i inne. GLEBY TORFOWE S¹ to gleby organogeniczne, tworz¹ce siê pod wp³ywem sta³ego i nadmiernego uwilgotnienia a wiêc przy ca³kowitym braku tlenu. W warunkach beztlenowych nie nastêpuje rozk³ad szcz¹tków rooelinnych, tj. mineralizacja (co ma miejsce przy swobodnym dostêpie tlenu), lecz tworzenie masy torfowej. Charakter torfów zale¿y od sk³adu rooelinnooeci torfotwórczej, sposobu ich tworzenia, a oecioelej od warunków, w jakich powstaj¹, a tak¿e od stopnia rozk³adu masy organicznej. Bior¹c pod uwagê genezê torfów wyró¿nia siê trzy rodzaje torfowisk: niskie, wysokie i przejoeciowe. T o r f o w i s k a n i s k i e zwi¹zane s¹ przewa¿nie z dolinami rzek, w których mo¿e zachodziæ namulanie masy torfowej ró¿nymi zwi¹zkami, zw³aszcza mineralnymi. Dlatego te¿ torfy takie zawieraj¹ wiêksz¹ domieszkê czêoeci mineralnych. Z punktu widzenia u¿ytkowego dla potrzeb gospodarki rolnej (³¹ki, ew. pod uprawy niektórych rooelin) takie namulenie jest korzystne, podnosi ich wartooeæ. Rooelinnooeæ, z jakiej tworz¹ siê torfy niskie, mo¿e byæ bardzo ró¿na: szuwarowa, trawiasta, turzycowa czy drzewiasta (np. olchy, brzozy). T o r f o w i s k a w y s o k i e powstaj¹ zwykle na wododzia³ach pod wp³ywem ubogiej w sk³adniki mineralne wody opadowej lub gruntowej z mchów z rodzaju sfagnum. Odznaczaj¹ siê one bardzo wysok¹ zawartooeci¹ substancji organicznej i brakiem namu³ów. Ostatni rodzaj ­ t o r f o w i s k a p r z e j oe c i o w e ­ mo¿e mieæ charakter mieszany, tzn. poszczególne warstwy powstaj¹ w ró¿nych warunkach. Na terenie Roztocza wystêpuj¹ trzy wymienione rodzaje torfowisk. Uwidoczniono na mapie jedynie kompleksy torfów niskich, zalegaj¹ce g³ównie w czêoeci Roztocza OErodkowego, a tak¿e Wschodniego. Odczyn torfów niskich jest zbli¿ony do obojêtnego, s¹ w mniejszym lub wiêkszym stopniu zasobne w sk³adniki pokarmowe. Porasta je zwykle rooelinnooeæ ³¹kowa. Stwierdzono równie¿ wystêpowanie torfowisk wysokich i przejoeciowych, np. na obszarze Roztoczañskiego Parku Narodowego. S¹ to torfy o oeredniej lub ma³ej mi¹¿szooeci, podoecielone zwykle piaskiem. Maj¹ kwaoeny odczyn i charakteryzuje je ubóstwo sk³adników pokarmowych. Porasta je bór bagienny lub inna rooelinnooeæ (ma³o u¿ytkowa). Nale¿y wspomnieæ, ¿e niekiedy gleby torfowe s¹ przykryte warstw¹ namu³ów mineralnych. Okreoela siê je mianem gleb mu³owo-torfowych. S¹ przewa¿nie u¿ytkowane jako gleby ³¹kowe oeredniej wartooeci. GLEBY MURSZOWE W ostatnich dziesi¹tkach lat obserwuje siê dooeæ powszechne obni¿enie poziomu wód gruntowych, przede wszystkim w wyniku tzw. melioracji, co w praktyce oznacza³o odwodnienie terenu. Powodowa³o to w konsekwencji przerwanie procesu akumulacji substancji organicznej, a nastêpnie przyoepieszenie procesu jej rozk³adu i humifikacjê oraz wietrzenie fizyczne. W dalszym etapie efektem tego jest proces mineralizacji. Torf traci swoj¹ naturaln¹ w³óknist¹ strukturê, a przybiera ziarnist¹, zmniejsza siê przy tym masa substancji organicznej, a nawet powierzchnia gleb torfowych. Proces ten okreoela siê mianem procesu murszenia. Wiele gleb torfowych na LubelszczyYnie, w tym tak¿e na Roztoczu, uleg³o praktycznie w ró¿nym stopniu procesowi murszenia b¹dY ulega mu obecnie. Przy znacznym odwodnieniu terenu i masy organicznej proces murszenia prowadzi do ca³kowitej utraty struktury i rozpylenia substancji organicznej. Tak zmursza³a gleba staje siê nieu¿ytkiem. Proces murszenia w pocz¹tkowym stadium mo¿e byæ z punktu widzenia u¿ytkowego korzystny. W jego wyniku s¹ bowiem uwalniane z substancji organicznej pierwiastki pokarmowe, przez co podnosi siê ¿yznooeæ gleb. Z czasem (zwykle po kilkunastu latach) zasobnooeæ w sk³adniki od¿ywcze maleje i plony spadaj¹. Warto dodaæ, ¿e gleby torfowe zmursza³e, zalegaj¹ce w s¹siedztwie gleb lessowych i rêdzin, ulegaj¹ zwykle wyraYnemu wzbogaceniu w osady CaCO3. Takie namu³y wêglanowe wywo³uj¹ z regu³y niekorzystny wp³yw na gleby, osiedlaj¹ siê na nich zespo³y ³¹kowe o ma³ej wartooeci u¿ytkowej. Obok gleb torfowo-murszowych wystêpuj¹ czêsto gleby torfiasto-mineralne, czyli bardzo p³ytkie zatorfienia, zazwyczaj na piaskach. P³ytka warstwa zatorfiona ulega tak¿e murszeniu, daj¹c gleby murszowate. Ze wzglêdu na s³aby porost rooelinny s¹ one wykorzystywane zwykle jako pastwiska, niekiedy nawet jako grunty uprawne. S¹ zaliczane z regu³y do gleb o niskiej wartooeci u¿ytkowej. MADY Gleby te wytworzy³y siê w dolinach rzecznych z holoceñskich osadów o zró¿nicowanym sk³adzie granulometrycznym. Zosta³y one naniesione przez wody w okresach wysokich stanów wód (burzowych lub roztopowych), transportuj¹cych zawiesiny. Zawiesiny te pochodz¹ g³ównie z gleb erodowanych, przewa¿nie uprawnych w terenie falistym. Ka¿dorazowy wylew rzeki na teren doliny sprawia³ narastanie nowych warstewek materia³u glebowego. Dlatego te¿ mady uwa¿ane s¹ za gleby o budowie warstwowej. W praktyce jednak to warstwowanie jest widoczne w madach o l¿ejszym sk³adzie granulometrycznym, na ogó³ nie widzi siê go w ciê¿szych odmianach mad. Pod wzglêdem morfologicznym wyró¿nia siê woeród mad trzy typy: pocz¹tkowego stadium rozwojowego (warstewki namu³ów s¹ ci¹gle odk³adane) oraz brunatne i czarnoziemne. W dwóch ostatnich procesy glebotwórcze nie s¹ zak³ócane przez okresowe wylewy rzek. Sk³ad granulometryczny mad jest zwykle uzale¿niony od rodzaju i gatunku otaczaj¹cych gleb w zlewni. Warto dodaæ, ¿e w terenie urzeYbionym w w¹skich odcinkach dolin osadza³y siê równie¿ deluwia, tj. materia³ pochodz¹cy ze zmywów (erozji) z s¹siednich stoków. Mo¿na wtedy mówiæ o utworach aluwialno-deluwialnych, a ich rozró¿nienie jest praktycznie niemo¿liwe. Na Roztoczu mady nie zajmuj¹ wiêkszych powierzchni, g³ównie nale¿¹ do gleb brunatnych. W niektórych madach zaznacza siê obecnooeæ poziomu glejowego. Niekiedy mady zalegaj¹ na pod³o¿u organicznym (na torfie lub namu³ach). Ich uziarnienie jest zró¿nicowane, przewa¿nie lekkie lub oerednie. Wykazuj¹ odczyn zbli¿ony do obojêtnego. Odznaczaj¹ siê stosunkowo znaczn¹ (w porównaniu do innych gleb) zawartooeci¹ substancji organicznej, a tak¿e zasobnooeci¹ w ³atwo przyswajalny fosfor i potas. Mady uwa¿ane s¹ na ogó³ za jedne z najlepszych (naj¿yYniejszych) gleb, choæ zale¿y to od ich rodzaju czy uziarnienia oraz stosunków wodnych. S¹ u¿ytkowane zwykle jako grunty uprawne, czasem jako u¿ytki zielone. Na terenie Ukrainy s¹ one zaliczane do gleb aluwialnych. PODSUMOWANIE Praca stanowi kontynuacjê wspólnych opracowañ Instytutu Nauk o Ziemi UMCS i Instytutu Geografii Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki we Lwowie. Jest zatem efektem wspó³pracy nawi¹zanej przed laty miêdzy obu jednostkami naukowymi. Praca obejmuje omówienie roli czynników glebotwórczych i genezy gleb, a tak¿e charakterystykê pokrywy glebowej Roztocza po stronie Polski i Ukrainy. Rozmieszczenie gleb na terenie Roztocza ilustruje za³¹czona mapa. Wynika z niej, ¿e na obszarze Roztocza po stronie polskiej dominuje kompleks gleb p³owych i brunatnych wytworzonych z lessów, g³ównie na Roztoczu Zachodnim. W czêoeci Roztocza OErodkowego, a tak¿e Wschodniego znaczne powierzchnie przypadaj¹ na gleby brunatne gliniaste wytworzone z gez. Podobnie jest z glebami rdzawymi i bielicowymi wykszta³conymi z piasków luYnych oraz s³abogliniastych i gliniastych. Pozosta³e jednostki glebowe nie zajmuj¹ wiêkszych powierzchni. Na terytorium Ukrainy w granicach Roztocza Rawskiego przewa¿aj¹ gleby darniowo-bielicowe w kompleksie z glebami darniowo-glejowymi, bagiennymi i torfiasto-bagiennymi. Dla Roztocza Lwowskiego charakterystyczne s¹ gleby szare leoene i ich kompleksy. Niektóre elementy oerodowiska przyrodniczego tego ciekawego regionu bêd¹ zapewne publikowane w dalszej kolejnooeci. L I T E R AT U R A B u r a c z y ñ s k i J. (red.) 2002: Roztocze, oerodowisko przyrodnicze. Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. D o b r z a ñ s k i B., U z i a k S., 1969: Pokrywa glebowa województwa lubelskiego. Przegl¹d Geograf., t. 41, z. 1, 67­78. K³assifikacyja i diagnostika gleb SSSR, 1977: 11­203, Ko³os, Moskwa. Mapa gleb Polski, podz. 1:300 000, ark. Zamooeæ (praca zbiorowa pod redakcj¹ A. Musierowicza) 1959: IUNG, Pañstw. Przeds. Wydawn. Geol. Warszawa. Mapa gleb Ukrainskoj RSR. Obwód lwowski, 1:200 000, pod red. M. Krupskowo, 1967: Kijew. P o ³ u p a n N., N o s k o B., K u Y n i c z e w W., (red.), 1981: Polewoj opredielitel poczw. Wyd. Uro¿aj, Kijew. P o ³ u p a n N., (red.), 1988: Poczwy Ukrainy i powyszenije ich p³odorodija. Wyd. Uro¿aj, Kijew. Priroda Ukrainskoj SSR. Poczwy, 1986: Naukowa Dumka, Moskwa. T u r s k i R., U z i a k S., Z a w a d z k i S., 1993: OErodowisko przyrodnicze lubelszczyzny. Gleby, Lub. Tow. Naukowe, Lublin. U z i a k S., 1994: ñskiego Parku Narodowego i otuliny, [w:] Roztoczañski Park Narodowy, 70­80. Wydawn. R.P.N. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Przemyoel, 1985: IUNG, Pu³awy. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Zamojskie, 1990: IUNG, Pu³awy. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Lublin, 1991: IUNG, Pu³awy. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej, woj. Tarnobrzeg, 1991: IUNG, Pu³awy. Województwo lubelskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000, pod red. H. Kerna, E. Popio³ka, 1991: IUNG, Pu³awy. Województwo zamojskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000, pod red. H. Kerna i B. Zbys³awa, 1992: IUNG, Pu³awy. Województwo przemyskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000: IUNG, Pu³awy (niepublikowana). Województwo tarnobrzeskie. Mapa glebowo-rolnicza, skala 1:100 000 pod red. H. Kerna, J. Strzelca: IUNG, Pu³awy (niepublikowana). SUMMARY The publication outlines the characteristics of the soils found in Roztocze on the Polish and Ukrainian territory. The map enclosed (scale 1:500 000) illustrates their location. It shows that the complex from lessives and brown soils formed of loess dominates in Roztocze on the Polish side, mainly in its western part. Both in Central and Eastern Roztocze, predominant areas are covered with brown loamy soils, formed of cretaceous gaizes. The same applies to rusty and podzolic soils formed from loose sands and slightly loamy and loamy sands. Other soil units do not cover significant areas. In general, in Roztocze on the Ukrainian territory there are the same soils with a few exceptions. Large areas are covered with lessives and brown soils formed from non-uniform silt formations and rusty with podzolic soils formed from slightly loamy, loamy and loose sands.

Journal

Annales UMCS, Geographia, Geologia, Mineralogia et Petrographiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.