Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Słucki county in the reports of the levy-recruitment department agents of the Civilian Administration of the Eastern Territories Minsk district

Słucki county in the reports of the levy-recruitment department agents of the Civilian... DOI: 10.2478/v10068-011-0013-x ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 Instytut Historii PAN, Warszawa Powiat slucki w raportach agentów Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego Zarzdu Cywilnego Ziem Wschodnich w roku 1919 Slucki county in the reports of the levy-recruitment department agents of the Civilian Administration of the Eastern Territories Minsk district Na podstawie niewykorzystywanych dotd materialów przedstawiam obraz powiatu sluckiego na rok przed wybuchem powstania sluckiego (precyzyjnie od sierpnia do grudnia 1919 roku) wylaniajcy si z raportów i meldunków agentów Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego Zarzdu Cywilnego Ziem Wschodnich (ZCZW). Jednym z szeciu powiatów Okrgu Miskiego Zarzdu Cywilnego Ziem Wschodnich, obejmujcego 49 498 km, byl powiat slucki1. Jego centralnym orodkiem bylo miasteczko Sluck. Wedlug urzdowych tablic sporzdzonych po oddzieleniu si od ZCZW okrgu wolyskiego ­ mial wielko 6890 km kw. Duo wiksze od niego byly powiaty: bobrujski (12 199 km kw), borysowski (10 134 km kw) ihumeski (10 063 km kw), za nieco mniejsze: lepelski (utworzony w grudniu 1919 roku) z 5000 km kw oraz miski z 5212 km kw. 1 ZCZW powstal na mocy zarzdzenia Komisarza Generalnego ZCZW 12 wrzenia 1919 roku i istnial faktycznie do chwili ewakuacji 10 lipca 1920. Dz.Urz. ZCZW NDWP, R.I, Nr 19 z 23 wrzenia 1919 r., II. 174. Wedlug spisu2 sporzdzonego przez ZCZW, na którym oparl si jesieni 1920 roku autor Sprawozdania Okrgu Miskiego, dane te ksztaltowaly si nieco inaczej, powierzchnie powiatów byly nieco mniejsze, ale proporcje pozostaly podobne. Tabela 1. Ludno Okrgu Miskiego ZCZW Miasto Misk Powiat miski Powiat slucki Powiat ihumeski Powiat borysowski Powiat bobrujski Powiat lepelski W sumie 1 091 138 ródlo: Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920. Tabela 2. Liczba poszczególnych grup narodowociowych mieszkaców powiatów Okrgu Miskiego ZCZW Polacy Bialorusini Tutejsi ydzi Inni Miasto Misk 18 773 23 409 100 45 961 14 209 Powiat miski 58 327 98 543 26 292 6 661 11 739 Powiat slucki 14 407 195 066 ­ 18 949 305 Powiat ihumeski 26 957 145 625 6 493 15 581 26 802 Powiat borysowski 32 108 100 075 290 9 307 5 893 Powiat bobrujski 9 194 140 600 4 752 27 009 7 421 . Powiat lepelski Okrg 159 706 703 418 37 927 123 718 66 359 ródlo: Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920. Tabela 3. Struktura wyznania mieszkaców powiatów Okrgu Miskiego ZCZW Miasto Misk Powiat miski Powiat slucki Powiat ihumieski Powiat borysowski Katolicy 22 772 70 737 20 910 27 585 34 479 Prawoslawni 30 816 120 868 188 563 176 150 101 817 ydzi 47 032 9 734 18 982 16 175 9 851 Inni 1 272 273 272 1 848 1 526 Zaludnienie (ludno) 102 392 201 612 228 727 221 758 147 673 188 976 . Przestrze w km2 ­ 5 213 5 524 8 010 6 700 10 500 . . 2 Biblioteka Publiczna st. Miasta Warszawy, Dzial Starych Druków i Rkopisów, ZCZW (dalej: BPK ZCZW), nr akc. 1692/I, k. 7 i dalej. Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920 (dalej: Sprawozdanie). cd. Tabela 3. Struktura wyznania mieszkaców powiatów Okrgu Miskiego ZCZW Katolicy Prawoslawni ydzi Inni Powiat bobrujski 14 219 140 425 30 290 4 042 . Powiat lepelski Okrg 190 702 758 639 132 064 9 733 ródlo: Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920. Pobiena analiza przytoczonych danych wskazuje na specyficzn pozycj powiatu sluckiego w Okrgu Miskim. Byl to jedyny powiat, który nie mial ludnoci okrelajcej si mianem tzw. tutejszych. W tej czci bylego Wielkiego Ksistwa Litewskiego byl to ewenement na ówczesne czasy, jako e 100 ,,tutejszych" zamieszkiwalo nawet w miecie Misku, czego ­ w odniesieniu do tego wlanie miasta ­ na obecnym stanie bada nie sposób logicznie wytlumaczy. Powiat slucki posiadal ­ w porównaniu do pozostalych powiatów Miszczyzny ­ najwiksz liczb ludnoci (228 727), z czego a 195 066 zadeklarowalo poczucie narodowoci ,,bialoruskie". Prosta interpretacja tych danych znakomicie wpisywalaby si w mit Slucczyzny jako kolebki powstania sluckiego i matecznika ruchu narodowego bialoruskiego. (Przypomn. Do polskoci w powiecie sluckim przyznalo si zaledwie 14 407 osób3, a do przynalenoci do wspólnoty ydowskiej ­ 18 982 osób. Grupa tzw. innych miecila si w tym powiecie w granicach bldu statystycznego ­ 272 osoby). 188 563 mieszkaców powiatu sluckiego zadeklarowalo przynaleno do wyznania prawoslawnego, a 20 913 do katolickiego. Liczba ydów i wyznawców judaizmu byla niemal równa. Mona zaloy, e prawie wszyscy mieszkacy polskich zacianków byli katolikami ­ pozostaje wic grupa circa 6506 wyznawców religii katolickiej, którzy wedle wszelkiego prawdopodobiestwa byli Bialorusinami. Jeli dodamy do nich liczb prawoslawnych ­ uzyskujemy przywolane w Sprawozdaniu NOM dane o populacji ,,Bialorusinów". W zestawieniach narodowociowych Okrgu Miskiego ZCZW calkowicie pominito jednak jedn z grup narodowych tego okrgu, która z cal pewnoci nie mogla si mieci w tym czasie i na tym terenie w granicach bldu statystycznego ­ grup Rosjan urodzonych i yjcych w Miszczynie, Rosjan, którzy tak Polacy, mieszkacy Slucczyzny, nie zorganizowali wzorem innych powiatów wlasnej Polskiej Rady Narodowej. W powiecie sluckim nie dzialaly, czego mona by si spodziewa, filie Rady Polskiej Ziemi Miskiej, tylko filie Rady Polskiej Ziemi Wileskiej (filie w Slucku: powiatowa, parafialna i okrgowa, oraz filie w Kopylu i Starczycach). si czuli zwizani z t ziemi, i w ogóle nie wyjechali podczas ewakuacji 1915 toku lub ­ zmuszeni do wyjazdu ­ powrócili tam najszybciej, jak mogli. Cho Rosjan, jako grupy narodowej, nie ma wyszczególnionych w sprawozdaniu Naczelnika Okrgu Miskiego, wystpuj jednak w innych materialach pochodzcych z tego okrgu. Tytulem przykladu: ­ Bobrujsk ­ w wyborach do samorzdu miejskiego w Bobrujsku uklady komitetów narodowociowych wypracowaly prowizoryczn formulk wspólnej listy: /x_4.1/+ /x_4+2/+/x_2-1/ = X, czyli Polacy 25% bez jednego, Rosjanie 25% i dwa miejsca; ydzi polow bez jednego4; ­ Borysów ­ polow urzdników starostwa borysowskiego stanowili ,,Rosjanie o bujnej przeszloci politycznej"5, a wród kadry pedagogicznej bylo to a 90%6. Rada Nadzorcza starostwa bobrujskiego skladala si z trzech Polaków, jednego yda i jednego Rosjanina z miejscowych mieszkaców7. Przyklady mona by mnoy. ródlem wiedzy o nieznanej dotychczas sytuacji w powiecie sluckim od wrzenia do grudnia 1919 roku s raporty agentów werbunkowych i wiecowych Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego ZCZW, nota bene ­ wydzialu rozwizanego w pocztku 1920 roku8. Dotychczas znane s jedynie dwa opublikowane raporty z powiatu sluckiego Jana Suszyskiego (agenta wiecowego Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego ZCZW w Niewieu od wrzenia do pierwszej dekady padziernika 1919, a od Tak w oryginale. Archiwum Akt Nowych. Towarzystwo Stray Kresowej (dalej: AAN TSK) 316 k 64­69 mpis przed wykreleniami; BPK ZCZW j. akc. 1773/16/II/ k. 1­6. Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW) I. 301. 8. 315 k. 5­10; Raport Obwodu Bobrujskiego dnia 9 XII 1919 [instruktora Stray Kresowej E. Fostowicz-Zahorskiego]. 5 AAN TSK 267 k. 1­3 BPK ZCZW nr akc. 1717 k. 4­5, BPK ZCZW nr akc. 1717, k. 6­8. Raport za miesic luty 1920 roku Instruktora ,,Stray Kresowej" pow. borysowskiego [Podp. Juczer...?]. 6 AAN TSK 267 k. 4­8; BPK ZCZW 1717 k. 1­1v­2­2v­3­3v; CAW I.301.8.307 k. 139­141. Raport za miesic marzec 1920 r. kierownika ,,Stray Kresowej" pow[iatu] borysowskiego podp. [Juczews.]. 7 AAN TSK 267 k. 4­8; loc. cit. BPK ZCZW 1717 k. 1­1v­2­2v­3­3v; loc. cit. CAW I.301.8.307 k. 139­141. Raport za miesic marzec 1920 r. kierownika ,,Stray Kresowej" pow[iatu] borysowskiego podp. [Juczews.]. 8 Charakterystyka pracy Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego ZCZW w Okrgach Wileskim, Brzeskim i Miskim, [w:] J. Gierowska-Kallaur, Zarzd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919­9 wrzenia 1920), Warszawa 2003 s. 150­158; tame na s. 385­403 aneks zatytulowany: Praktyka dnia codziennego w okrgach wileskim, brzeskim i miskim w wietle meldunków agentów inspektoratu werbunkowo-zacigowego ZCZW. 15 padziernika 1919 wlanie w Slucku), który objedal ten powiat w styczniu i lutym 1920 roku ju w charakterze instruktora Stray Kresowej. Dziki odnalezieniu dziesiciu innych raportów z tego powiatu z roku 1919 moemy skreli wstpnie panoram sytuacji spolecznej, narodowej i politycznej w powiecie sluckim w okresie od sierpnia do grudnia 1919. Odnalezione raporty ­ wszystkie poufne lub cile poufne ­ pisane s w sumie co najmniej przez pi osób: oficera zacigowego powiatu sluckiego ppor. Chodakowskiego, agenta wiecowego Jana Suszyskiego, agenta wiecowego L. Sokolowskiego, agenta werbunkowego M. Kraszewskiego oraz referenta politycznego W. Sukiennickiego9. Dodatkow pomoc w przygotowaniu tego tekstu byly dwa odnalezione sprawozdania: pierwsze ­ z dzialalnoci Miskiego Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego ZCZW od dnia 18 sierpnia do dnia 1 wrzenia 1919 podpisane przez inspektora ppor. Michajlowicza, drugie ­ ze zjazdu agentów Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego w dniu 3 i 4 padziernika 1919 roku. Misk zostal oswobodzony od bolszewików 8 sierpnia 1919 roku, a okolicznoci tego wydarzenia s powszechnie znane. Inspektorat Werbunkowo-Zaci9 Odnaleziono w zbiorach Lietuvos Centrinis Valstybs Archyvas (dalej: LCVA) w Wilnie ­ dotd ­ nastpujce raporty: 1. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 10 X 1919 L.dz. 33 ppor. Chodakowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 88­88v; 2. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v; 3. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 19 X 1919 L.dz. 65 ppor. Chodakowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 37­38; 4. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 300. Meldunek 58. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 78; 5. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v; 6. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84­85v; 7. Inspektorat Werbunkowo-Zacigowy. Referent polityczny [W. Sukiennicki] Sprawozdanie z powiatu sluckiego. Za czas od 22 X do 1 XI 1919. cile tajne. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.78­79v. 8. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87; 9. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 404 z 22 XII 1919. Meldunek 84. cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 65; 10. Do Inspektoratu Werbunkowego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 4 z dnia 31 XII 1919 agenta werbunkowego [na powiat slucki] Sokolowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.75. gowy w Misku powstal 18 sierpnia 1919 roku i natychmiast uruchomil swoje ekspozytury w Misku, Borysowie, Slucku i ­ czasowo ­ w Niewieu10. Personel Inspektoratu Miskiego oceniany byl przez zwierzchnika inspektora ppor. Michajlowicza co najmniej niepochlebnie jako ­ ,,nieodpowiedni", swoich podwladnych w wikszoci uwaal za ,,wykolejonych urzdników bylego pastwa rosyjskiego", angaowanych do pracy z braku innych kandydatur11. U schylku lata 1919 roku w powiecie sluckim oficerem zacigowym byl ppor. Chodakowski, pocztkowo brakowalo tam agenta wiecowego (Jan Suszyski rozpoczl prac na tym terenie od 15 padziernika 1919 roku), funkcje agentów werbunkowych spelniali M. Kraszewski i L. Sokolowski. Sierpie 1919 toku byl czasem nadziei zarówno dla liderów bialoruskiego ruchu narodowego, jak i dla wkraczajcych na teren Miszczyzny Polaków. Pomimo aktywnoci agentów werbunkowych zacig byl bardzo mizerny. Dwunastu agentów werbunkowych w okrgu miskim dzialalo w sierpniu 1919 roku glównie w zaciankach szlacheckich zaludnionych przez Polaków. Biskup Zygmunt Loziski wspieral akcj Inspektoratu za spraw rozeslania okólnika do ksiy Diecezji Miskiej w sprawie wspóldzialania z urzdami werbunkowymi. Ksia z ambon nawolywali do wstpowania do wojska12. Pracownicy Inspek10 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. 11 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. Nota bene w pocztkach padziernika 1919 roku obsada personalna Inspektoratu Miskiego ZCZW przedstawiala si w sposób nastpujcy: Inspektor por. Michajlowski, referent prasowy T. Spentany, oficer zacigowy powiatu sluckiego ppor. Chodakowski, oficer zacigowy powiatu ihumeskiego ppor. Szatunow, oficer zacigowy powiatu borysowskiego ppor. Talejko oraz agenci werbunkowi i wiecowi: ­ z P.U.Z. [Powiatowego Urzdu Zacigowego] Misk: Dobraszczyc (wiecowy), Stanislaw Moraczewski i A. Osipowicz (werbunkowi), ­ z P.U.Z. Borysów: E. Murawski (werbunkowy) i Samotyja (werbunkowy), ­ z P.U.Z. Nowogródek: Jan Suszyski (wiecowy) (do pocztku padziernika), Hubar i Romanowicz (werbunkowi), ­ z P.U.Z. Bobrujsk: Leznicki (wiecowy) i Turkiewicz oraz Mazek (werbunkowi), ­ z P.U.Z. Sluck: Kraszewski i Sokolowski (werbunkowi) (od padziernika Jan Suszyski), ­ z P.U.Z. Ihume: Matusewicz i Snitko (werbunkowi). ródlo: LCVA Fond 13 Ap.1 B. 72 lap 11­13v. Sprawozdanie z zjazdu agentów Inspektoratu Miskiego w dniu 3 i 4 padziernika 1919. ZCZW Inspektorat Werbunkowo-Zaciagowy. Misk. Zacharzewska 43. 12 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. toratu po szeciu tygodniach pracy sami zorientowali si, i ich aktywno jedynie odscza powiat z polskiego i katolickiego elementu i dlatego od padziernika 1919 roku wiece zaczto urzdza równie przed cerkwiami po naboestwach. Nie mamy adnego przekazu by, nota bene subsydiowane z kasy ZCZW, duchowiestwo prawoslawne nawolywalo do zacigu do wojska. Z drugiej strony agent werbunkowy Kraszewski w listopadzie 1919 roku (3 listopada) podaje inn istotn informacj: ,,Nigdzie nie dalo si zauway, by duchowiestwo prawoslawne dzialalo wrogo dla Polski"13. Inspektor i agenci podjli 4 padziernika decyzj o zintensyfikowaniu rozpowszechniania w jzykach polskim i bialoruskim Odezwy Wileskiej, jak te wspierajcej j odpowiedzi episkopa Melchizedeka wród ,,silnie zrusyfikowanej ludnoci miejscowej pochodzenia rosyjskiego". Liczono na to, i cyrylica pozwoli na lektur ludnoci miejscowej14, która znala co najwyej tylko jzyk rosyjski. Przyczyn nader niklego odzewu ludnoci miejscowej na wezwania agentów werbunkowych w sierpniu 1919 roku upatrywano w kilku czynnikach. Pora zbiorów istotnie nie sprzyjala ,,odruchowemu" naplywowi ochotników do szeregów Wojska Polskiego. Wlocianie bialoruscy zwlekali z zaciganiem si do Wojska Polskiego, motywujc to potrzeb zakoczenia niw. Drug grup przyczyn stanowi mogly ­ z cal pewnoci ­ trudnoci komunikacyjne oraz brak wladz administracyjnych cywilnych i Dowództwa Punktu Etapowego15. Minly niwa, a ochotnicy z powiatu sluckiego nadal zglaszali si do wojska w stopniu okrelanym w raportach enigmatycznym mianem... ,,rónie". andarmeria postawila nawet (10 padziernika 1919 roku) wniosek, by przyjmowa do szeregów WP uciekinierów ze strony bolszewickiej. Po dodaniu do tej wiadomoci informacji o licznych plotkach rozpowszechniajcych informacje o zlym dla Polaków stanie rzeczy, zarówno na froncie, jak i wewntrz kraju ­ zarysowuje si bardzo niebezpieczny w sumie obraz nieprzychylnego dla Polski nastroju ludnoci w Slucku. Bardzo le ocenil sytuacj w powiecie sluckim Jan Suszyski. W swoich raportach zwracal uwag na niebezpieczestwo aktywnoci sluckich 13 Pisze dalej: ,,Katolickie duchowiestwo jak moe tak stara si pomaga sprawie polskiej, cho s wyjtki, e niektórzy ksia lokciem i funtem wicej pracuj dla wlasnej kieszeni, ale to wyjtki (np. ksidz w Bobowni)". Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego. cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87. 14 W jednej z wiosek powiatu ihumeskiego tylko jeden mieszkaniec na kilkuset byl w stanie przeczyta druki bialoruskie. 15 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. ydów i sluckiej inteligencji rosyjskiej. Sytuacj destabilizowal dodatkowo fakt, i z powodu braku zalóg wojskowych cale przestrzenie pozostawaly bez dozoru, niemal ,,na opatrznoci boskiej", co prowokowalo liczne zloliwoci pod adresem Polaków i oczywicie obnialo ich autorytet. Jednak ludno miejscowa wspólpracowala z wojskiem tam, gdzie ono bylo, i wówczas, gdy postpowanie jakiej jednostki lamalo powszechnie przyjte normy zachowania w tym rodowisku. Rozstrzelano np. ksidza katolickiego ze wzgldu na skargi ludnoci, jakoby mial on szerzy bolszewizm. W rzeczywistoci ­ jak si wydaje z lektury raportu ­ pretensja wiernych nie byla skierowana do ksidza jako osoby ,,zwalczajcej pocztkowo dwuglowego, a potem jednoglowego orla", czy te do pasterza katolików, ale do ksidza ­ czlowieka, osoby malego serca i wielkiego tchórzostwa. Doniósl on bolszewikom, i w jego parafii przebywa domniemany kontrrewolucjonier, który w rzeczywistoci byl pono Bogu ducha winnym uchodc, który ukrywszy w lesie rodzin, mial przyj do kociola, by pomodli si, i zostal we wsi na nocleg ze wzgldu na pón por. Du cz raportów Jana Suszyskiego zajmuje dokladne opisanie naduy wojska. Mona je podzieli na naduycia systemowe (rekwirowanie furmanek na wlasn rk, w imi swoicie pojtej ,,lojalnoci" nieprzyjmowanie od ludnoci cywilnej zglosze o naduyciach wojskowych kolegów) i naduycia indywidualne (np. jaki pocig zatrzymalo zaledwie dwóch olnierzy, którzy mieli rozebra wszystkich pasaerów do naga, okra i zbi). Reasumujc, autor raportu palil si ze wstydu, wysluchujc przepojonych alem i rozczarowaniem skarg wlocian katolików, liczcych na zgola odmienne traktowanie przez wojsko. Wlocianie ci zyskiwali te kolejny argument, by nie zaciga si do wojska, tylko siedzie na miejscu i pilnowa swoich zagród. Pozostaje tylko zada pytanie: Skoro Jan Suszyski tak ocenial sytuacj, to jak na te naduycia musieli reagowa ci, którzy ,,nie wytrwali przy wierze polskiej", czyli wlocianie prawoslawni?16 Oburzenie Jana Suszyskiego budzily rekwizycje czynione przez wojsko i andarmeri z pominiciem wladz cywilnych: Pisk, wrzask, placz, przeklestwa towarzyszyly tej czynnoci. To to grabie. Na milo Boga ywego, tego nie naley stosowa. Jaka nasza glupia sytuacja. Co innego glosimy, a co innego robi si17. 16 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. 17 Ibidem. 3 padziernika 1919 roku na forum zjazdu agentów Inspektoratu Miskiego sytuacja w powiecie sluckim zostala scharakteryzowana w sposób nastpujcy: W powiecie odczuwa si brak administracji Dóbr Pastwowych; powiatowa milicja jest czynna w skladzie bylych funkcjonariuszów milicji bolszewickiej, co nieufnie usposabia ludno do wladz. Nie ma tutaj instytucji pastwowej ­ ludno miejscowa jest zasobna w due sumy pienine i z chci ­ wg ppor. Chodakowskiego ­ lokowalaby swoje kapitaly w Skarbie Pastwa, nabywajc poyczk pastwow [...] do Warszawy wybiera si w najbliszych dniach delegacja ydowska pod przewodnictwem niejakiego Majzla, wlaciciela hotelu, miejscowego spekulanta, syna znanego bolszewika18 ­ w celu, aby zada wprowadzenia jzyka rosyjskiego w miejscowych szkolach. Charakterystyczne jest to wystpienie miejscowych ydów, którzy stanowi znikomy procent tutejszej ludnoci19. Podczas obrad padziernikowego zjazdu agentów werbunkowych w Misku omawiano problem organizacji przemyslu i handlu oraz ustalono, i tworzenie kooperatyw i zwizków zawodowych w powiecie sluckim zostanie przeprowadzone we wspóldzialaniu ze ,,Stra Kresow", która ­ nota bene ­ jeszcze na tym terenie wówczas jeszcze nie dzialala. Inspektorat Werbunkowo-Zacigowy mial wiadomo tego, i kooperatywy tylko de nomine pelnily w owym czasie funkcje organizacyjno-handlowe, a de facto ­ polityczne. Wiadome bylo wród Polaków powszechnie, i dawna ,,Centrala Rolnicza na Bialej Rusi" z siedzib w Misku skupila za czasów bolszewickich duo agitatorów ­ bolszewików, i istniala dua szansa na pojawienie si bolszewickiej konkurencji politycznej pod oslon instytucji gospodarczych. Std niemal natychmiast zaznaczylo si silne denie do organizowania wlasnej, konkurencyjnej oferty. W kocu padziernika 1919 roku pracownik Wydzialu Werbunkowego scharakteryzowal ludno powiatu sluckiego jednak jako w wikszoci bialorusko-prawoslawn20. Autor innego meldunku21 pracowicie wymienial wsie praKoneksje rodzinne i towarzyskie mialy kolosalny wplyw na ksztaltowanie powszechnych opinii. Tytulem przykladu. Suszyski pisal 18 padziernika: ,,Leon Kuczyski to b. oficer wojsk rosyjskich, SR, agituje, usun go naley, mieszka w Klecku. Równie [naley usun] nauczycielk gimnazjum kleckiego pani Daniel ­ propaguje bolszewizm, syn jej bolszewik, poszedl z nimi, religia nie jest w gimnazjum wykladana, wyklady po rosyjsku, sklad nauczycieli niepewny". Ibidem. 19 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 72 lap 1­13v. Sprawozdanie z zjazdu agentów Inspektoratu Miskiego w dniu 3 i 4 padziernika 1919 k. 11 v. 20 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 78. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 300. Meldunek 58. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. 21 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. v]. woslawne w caloci lub prawoslawne jedynie w polowie. Wsie Bobownia i Poczulany przede wszystkim poslugiwaly si jednak jzykiem polskim. Na terenie powiatu mówiono, wedlug przywolanych powyej autorów, i po bialorusku, i po polsku. Tatarzy zamieszkiwali zwart grup wiosk Orda, a wioska Swojatycze zdominowana byla przez ludno katolick. Dekanat slucki ­ wedlug tych ródel ­ obejmowal w sumie 45 000 ,,dusz": 10 000 w Niewieu, 8000 w Klecku, 5000 w Kopylu, 8000 w Niedwiedzicy, 7600 w Slucku, 3000 w Tarczycach, 4000 w Cimowiczach. Odnotowano równie istnienie miejscowoci zdecydowanie wrogo usposobionych do Polski. Sytuacj w skali lokalnej zaostrzal karygodny stosunek poszczególnych dzierawców do pozbawionych pomocy polskich wladz wojskowych on ochotników (np. administrator dóbr ks. Radziwilla ­ Goloski z Karolina ­ najpierw pozbawil je opalu, a nastpnie powyrzucal z dziemi z zajmowanych pomieszcze). Wzajemne stosunki midzy Polakami a innymi narodowociami charakteryzowano jako dobre. Do wyjtków nalealy Pitkowicze, roznamitnione sporem katolicko-prawoslawnym o ,,cerkiew zabran na kociól", oraz gminy horodziejska i ostrowska, w których mieszkacy ,,otwarcie przyznaj si, e s komunistami i Polaków nienawidz"22. Agent Sokolowski bardzo uczciwie scharakteryzowal podzial narodowociowy i wyznaniowy powiatu: Najwicej Bialorusinów prawoslawnych, katolików Bialorusinów, mniej i ydów, bardzo maly procent Polaków i Rosjan. Jzyk po wsiach jest bialoruski, mocno zrusyfikowany, inteligencja trzyma si jzyka rosyjskiego, jzyk polski jest tylko w domach dworskich [...]. Na pisma rosyjskie i bialoruskie jest wiksze zapotrzebowanie, na polskie male, bo ludnoci katolickiej jest malo i ta nie wszystka interesuje si czytaniem [...] inteligencja katolicka jest bardzo szczupla i nie bierze adnego udzialu w yciu spolecznym powiatu i marzy o Denikinie23. Sokolowski 30 padziernika zwraca uwag na wany problem dotyczcy en globe nie tylko powiatu sluckiego: Ludno katolicka do Polski odnosi si dobrze, prawoslawna rednio, ydowska ­ le. T opini podzielaj take autorzy pozostalych raportów. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 1. 17-18. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. 23 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84-85v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. Tabela 4. Stosunki narodowociowe w gminach Gmina Prawoslawni Katolicy ydzi slucka 1 215 111 50 hluska 11 738 3 438 150 grozowska 8 639 887 100 pukowska 9 231 700 80 pociejkowska 7 927 3 205 5 200 geladowicka 4 200 3 344 731 romanowska 10 019 424 358 cimkowicka 7 828 2 176 1 403 wyniaska 17 934 404 1 012 zaostrowiecka 5 700 6 627 162 ródlo: Dane zaczerpnite z raportów: Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku. Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego [LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84­85v]; Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne [LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.87]. Zadziwia odnotowane w tych gminach przez Sokolowskiego zjawisko antysemityzmu. Przeslanki do jego powstania teoretycznie mona by znale jedynie w gminie pociejkowskiej liczcej 5200 ydów. Sokolowski, objechawszy cztery pierwsze gminy, pisze: Ludno katolicka i prawoslawna jest bardzo le usposobiona, a nawet wrogo do ydów. Wydaje si, e zjawisko to wygenerowane bylo na podlou ekonomicznym. W odnalezionych raportach powtarzaj si informacje o tym, i panik w powiecie sluckim (podobnie jak i w innych powiatach) z premedytacj wzniecali ydzi, objedajc mniejsze dworki i dzierawy. Rozsiewali pogloski o rychlym nadejciu bolszewików, przez co znacznie zaniali cen zboa wyprzedawanego im na pniu, w obawie przed bolszewick konfiskat; podkrelmy, wyprzedawano po bardzo korzystnej cenie dla kupujcych, co oznaczalo du strat dla sprzedajcych24. Przedstawiciele ludnoci ydowskiej bardziej od innych grup narodowociowych umieli te zdobywa przepustki w celu przeprowadzania transakcji zakupu zboa. Niewtpliwie wielu z tych, którzy wczeniej uwierzyli w rozpowszechniane przez kupców poglosek o rychlym wycofaniu si Polaków i nadejciu wojsk bolszewickich, sprzedalo za bezcen to, co mialo do sprzeday, czulo 24 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. si oszukanymi i z poczucia bezsilnoci (do transakcji nikt ich przecie nie zmuszal) przedkladalo al na nienawi do calej populacji ydów. O zjawisku powszechnego antysemityzmu pisal te, ju z innej perspektywy, inspektor Michajlowicz w sprawozdaniu z powiatu sluckiego, zwracajc uwag na szczególne ogniska antysemityzmu ­ czyli dziewiciu gmin powiatu sluckiego: romanowsk, hrezowsk, bystrzyck, kijewick, wynesk, starobisk, sluck, hresk i pukowsk. Najszerszy obraz stosunków panujcych w powiecie sluckim skrelil agent Kraszewski w raporcie z 3 listopada 1919 z objazdu dwudziestu czterech miejscowoci25. Zauwayl, i jzykiem dominujcym na tym terenie jest jzyk bialoruski i e posluguj si nim równie Polacy katolicy, bezwarunkowo optujcy za przynalenoci do Polski. Ludno bialoruska (katolicka) nie umiala zaj stanowiska i nie dowierzala polskim obietnicom, za ludno prawoslawno-rosyjsk (sic!) charakteryzowa mial wyranie wrogi stosunek do Polski, co uzewntrznia si mialo si w ,,podjudzaniu ludnoci bialoruskiej". Najniechtniej, wedlug Kraszewskiego, do Polski usposobiona miala by ludno ydowska26. Równolegle do tego obserwowano w powiecie inne zjawisko. Coraz wicej slyszy si o spekulacji ziemi. Skupuj j bogatsi chlopi od obywateli, co wywoluje niezadowolenie wród biedniejszej ludnoci. Posiadlo ziemska polska przechodzi do rk wlocian (Rosjan) Bialorusinów27. Pomimo tak druzgoccych dla Polaków faktów na zorganizowanym 19 padziernika wiecu w Slucku przez starost powiatu sluckiego Grabowskiego, cieszcego si powszechnie opini fachowca i po prostu porzdnego czlowieka, póltora tysica zebranych ludzi jednoglonie przyjlo uchwal o oddaniu holdu Naczelnikowi Pastwa i drug ­ o przeslaniu proby o przylczenie powiatu sluckiego do Polski28. 25 Soltanowszczyzny, Szarn, Pociejek, Krzywego Siola, Kopyla, Piaseczna, Uzdy, Nowo-Smolar, Kanapielek, Walerianowa, Szacka, ycina, Podoresia, Cerbut, Drana, Amhowiczy, Malego Royna, Duego Royna, Raczkiewicz, Rajówki, Grzybowszczyzny, Szostaków, Czernohubowa i Lopaticz. 26 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.87. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M.Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. 27 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 37­38. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 19 X 1919 L.dz. 65 ppor. Chodakowskiego. 28 Ibidem. Jan Suszyski rzeczowo opisal zachowania ziemian, konstatujc: [...] ziemiastwo nasze z malemi wyjtkami sensem [si] nie odznacza, a altruizm i wspanialomylno jak na dzi wskazana miejsca nich nie maj [...] na gwalt stara si wyprzeda ziemi i las przed wykupem, o ile prawo to na Kresach stosowane bdzie29. Bardzo zl opini wystawil polskiej inteligencji inspektor Michajlowicz: Miejscowa inteligencja na ogól jest bardzo bezbarwna i bez adnej absolutnie inicjatywy. Wszyscy s zajci sprawami osobistymi, na prac spoleczno-owiatow nie maj czasu i ochoty30. Duy akapit raportu Kraszewskiego jest wrcz aktem oskarenia polskiego ziemiastwa powiatu sluckiego31: [i]nteligencja polska nic nie umie czy te nie chce korzysta z chwili tak wanej, jak chwila obecna, kady prawie zajty jest jeli nie sprawami swego majtku, gdzie stara si sprzeda jak najdroej ziemi (cena 2500­3500 rb. za dziesicin ornej ziemi, a lki do 800 i 1000 rb. za dziesicin, las te sprzedaje si wszdzie po cenach bardzo wysokich tak e wszdzie tylko narzekanie, dlaczego zarzd nie chce wglda w te sprawy) lub te staraj si zaklada sklepy i towary dostaj z magazynów rzdowych, ale sprzedaj po cenie jeeli nie wyszej to wcale nie niszej cen ydowskich. Reszta siedzi najspokojniej nic nie robic. Nie ma po wsiach adnych organizacji owiatowych ani spolecznych, nie ma nic zorganizowanego, by wie mogla przyj z pomoc olnierzowi, armia potrzebuje cieplego ubrania, ale musi to bra sil, bo dobrowolnie jej nie daj, a nie daj dlatego, e nie ma komu organizowa tego, cho kada wie prawie ma dziedzica i dziedziczk, którzy tym zajmowa si nie chc [...] inteligencja rosyjska za korzysta z tego i szerzy wrog agitacj, twierdzc e w Polsce, jaka by ona nie byla, to dla chlopa prawoslawnego zawsze le bdzie32. 29 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 1.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. 30 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.84­85v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. 31 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. 32 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. Agitowali ­ jak si wydaje we wlasnym dobrze pojtym interesie ­ zarówno inteligencja rosyjska, jak i ydzi. Jedni oczekiwali Kolczaka z Denikinem, drudzy ­ bolszewików. Meldunek z 22 grudnia33 informowal o znaczcych postpach w rozprzestrzenianiu si agitacji socjalrewolucjonistów w powiecie sluckim oraz o niklej recepcji agitacji ydowsko-bolszewickiej w gminie pociejkowskiej, gdzie mieszkala najwiksza grupa ydów. Ostatnim z odnalezionych raportów za rok 1919 jest raport miesiczny agenta Sokolowskiego z 31 grudnia. Pomimo niesprzyjajcych warunków agent ten objechal trzy gminy powiatu: sluckiego-pukawsk, porozowsk i hresk, oraz uczestniczyl w zjedzie agentów w Misku (5 grudnia). W jego opinii uprzedzenie ludnoci prawoslawnej do Polski wzroslo w znaczcym stopniu po prostu za spraw obserwacji poczyna polskiego ziemiastwa, które bez skrupulów dochodzilo swoich praw nieumylnie czasami nieznacznie naruszonych przez wlocian, wykorzystujc wladze cywilne i wojskowe. Ciemna ludno tak sobie tlumaczy, teraz ju to si robi naduycia, a jak zupelnie bdziemy nalee do Polski, to bd ci panowie robi z nami, co im si podoba, a nawet moe ka sobie paszczyzn odrabia34. (Na marginesie ­ rozszerzylo si w owym czasie pojcie slowa ,,paszczyzna". Zdarzalo si, e pod tym terminem rozumiano oddanie czci plonu zebranego z uprawy zasianej na cudzej ziemi jej wlacicielowi). Agent werbunkowy J. Sokolowski, jak wynika z autorelacji dotyczcej tematyki zebra, byl romantykiem. Ludno powiatu sluckiego sluchala yczliwie jego opowieci o historii dobrowolnych stosunków Bialorusi i Litwy z Polsk na przestrzeni wieków i o równouprawnieniu, bez wzgldu na narodowo i wyznanie, opartym na zgodzie i uczciwoci w przyszlym wspólnym pastwie. Sluchacze katolicy nie tylko chcieli, ale wrcz dali przylczenia do Polski. Sluchacze prawoslawni byli ostroniejsi. Autorzy raportów doslownie cytowali co charakterystyczniejsze wypowiedzi. 33 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 65. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 404 z 22 XII 1919. Meldunek 84. cile poufne. 34 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.75. Do Inspektoratu Werbunkowego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 4 z dnia 31 XII 1919 agenta werbunkowego [na powiat slucki] Sokolowskiego. Mymy czekali na Polaków, ale kiedy przyszli, to nas bardzo zastraszyli. Panowie35 obywatele chwycili si ostro za nas i na urzdach pozasiadali i robi z nami, co im si podoba36. Niezrozumiala sytuacja zapanowala podczas organizacji sil bezpieczestwa publicznego powiatu sluckiego. Posady urzdników masowo zajmowali komunici (przyklad z Klecka ­ Antoni Bolodkiewicz). Skutkowalo to masowymi nominacjami ludzi o niewyranej lub zbyt wyranej przeszloci na stanowiska naczelników policji. Podrzdne stanowiska w tej strukturze zajmowali, wedlug autora meldunku z 28 padziernika..., obywatele ziemscy37. W efekcie aresztowani na danie spoleczestwa agitatorzy byli bezkarnie wypuszczani na wolno. Bezkarno demoralizowala z kolei tych, którzy to zjawisko obserwowali. W Inszewiczach na wolnoci pozostal caly komitet bolszewicki. Ale zdarzalo si i inaczej ­ w miasteczku Howieno wplynlo podanie o aresztowanie sieranta milicji i starszego milicjanta Kijko, obu ,,ajentów bolszewickich i szpiegów, którzy wylapywali dezerterów z wojska bolszewickiego"38. Podobnie we wsi Lopatacze gminy romanowskiej ­ ludno miejscowa prosila o usunicie komunistów Iwana Kontysza i Iwana Miszkiewicza. Znano wiele nazwisk komunistów, dziki informacjom ludnoci miejscowej39. Zdarzaly si te przypadki, gdy zdezorientowana i rozagitowana przez bolszewików ludno wlociaska alarmowala patrole WP, by zaaresztowaly agenta werbunkowego postrzeganego przez ni jako ,,bolszewika". (Taka przygoda spotkala m.in. agenta inspektoratu werbunkowo-zacigowego Matusewicza, który prawdopodobnie w celu przycignicia ochotnika w szeregi Wojska Polskiego zbyt gorco w odczuciu sluchaczy zapowiadal reform roln)40. Bardzo ciekawy akapit Jan Suszyski powicil nauczycielom ludowym powiatu sluckiego: 35 I tak naczelnik I rewiru powiatu sluckiego p. Jodko, jednoczenie wlaciciel majatku Lopuchy, wykorzystywal stanowisko slubowe, by zmusza ludzi do kopania kartofli w swoim majtku. 36 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84­85v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. 37 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. 38 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. 39 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 lap 42­42v. Spis bolszewików z powiatów nowogródzkiego i sluckiego. 40 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. W kadej niemal wiosce prawoslawnej siedzi nauczyciel czy nauczycielka ludowa. S obecnie bez zajcia i warunki ich nie do pozazdroszczenia. Niemal wszyscy nale do socjalrewolucjonistów. Szkoly bialoruskiej nie chc, tylko rosyjskiej. Naley co z nimi zrobi. Ja bym im szkolnictwa nie powierzal. S to nasi zdeklarowani wrogowie, gorsi ni popi [sic!]. Z wiosek musz by usunici. Da im zajcie biurowe41. Nie znajc jeszcze treci raportu Suszyskiego, por. Chodakowski pisal w raporcie do Inspektora Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego: Coraz wicej daje si zauway planowo prowadzon agitacj przez lewic rosyjsk (S. R.) z jednej strony i ,,czarn sotni" z drugiej, nauczycielami obydwóch przewanie rosyjscy urzdnicy i ydzi (ci ostatni uprawiaj równie bolszewizm)42. W meldunku z 28 padziernika 1919 roku pojawia si informacja o wrogiej agitacji. Agitacj ,,bialorusk" mieli prowadzi i Bialorusini, i Rosjanie ­ byli urzdnicy i nauczyciele. Szczególn aktywnoci odznaczali si nauczyciele Rosjanie, szerzc idee separatyzmu lokalnego, co przez Polaków bylo traktowane jako praca przygotowawcza do przyszlego panowania Rosji na tym terenie. W powiecie niewieskim w drugim rejonie powstala organizacja powstacza i agitowano za tworzeniem pulków bialoruskich. Spiritus movens tej akcji mial by niejaki Manko z Miska. Agitacja ta (w kocu konkurencyjna w stosunku do wydzialu werbunkowo-zacigowego ZCZW) byla bardzo sceptycznie postrzegana przez autora raportu: [...] po powiecie wlócz si agitatorzy pono bialoruscy, a wlaciwie czarnoseciscy i rosyjscy podjudzajcy ludno przeciwko wojsku polskiemu, s to przewanie byli urzdnicy i nauczycielowie rosyjscy. Skutek agitacji tej ju jest widoczny, ludzi naszych pytaj wlocianie, czy prdko bdzie bialoruska armia i czy mona jecha do... Denikina [sic!]43. Lektura Instrukcji agitacyjnej, opracowanej ponad rok póniej od opisywanych tutaj wydarze (w pierwszej polowie 1920 roku) w Wydziale Organizacyj41 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. 42 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 37­38. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 19 X 1919 L.dz. 65 ppor. Chodakowskiego. 43 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. nym Stray Kresowej, pozwala na konstatacj, i Stra Kresowa byla przeciwna ,,czsto rzucanej myli" o rozstrzygniciu losu ziem bialoruskich przez bialorusk konstytuant w obawie, i do takiej konstytuanty ­ skutkiem niewyrobienia politycznego ludnoci bialoruskiej ­ dosta by si mogli agitatorzy dzialajcy na szkod Bialorusi i ludu bialoruskiego, a na korzy bolszewickiej Rosji, jako e ,,ludzie, którzy ide Konstytuanty glosz, zwykle przemawiaj w jz. rosyjskim [...] gdy s to zazwyczaj albo zamaskowani bolszewicy, albo socjalici-rewolucjonici rosyjscy, wrogo usposobieni do Polski i do Bialorusi, a pragncy wcielenia tych ziem bezporednio do Rosji"44. Argumentacja zawarta w tej instrukcji wynika równie z przedstawionych spostrzee agentów Wydzialu Werbunkowego Okrgu Miskiego ZCZW w 1919 roku i ­ z perspektywy lat dwudziestych XX wieku ­ wydaje si, niestety, prorocza. SUMMARY On the basis of the contemporary materials from Wilno and Warsaw archives unused until now, the Author presents data concerning number of the inhabitants of six counties of the Misk district, as well as their national and religious structure. The Author directs attention to unjustified omit of the group of Russians born and living in Misk district and argues, that they constituted at least 25%o local population and even up to 90% of the teachers. On the basis of ten discovered reports prepared by five different recruiting agents, the Author describes situation in the Slucki county which became the place of uprising one year later. The Author directs attention to the fact, that the levy to the Polish army filtered the county from the Polish element. The Author, on the basis of the discovered materials, reports on malfeasance of the army on this area and divide them on two groups: system ones and being the result of the individual actions. The Author directs attention to the infiltration of the local militia by former officers of the Bolshevik militia. The reports show the tactic of Jewish community, which spread the rumours, what resulted in the panic reaction of the gentry, who sold their possessions under the value. The reports show the beginning of the Belarusians movement on this area. From the one side, the beginning of the Belarusians regiments were created (Manko from Minsk), from the other side agitation for the "Belarusian" matter was conducted in the Russian language. In opinion of the authors of the discovered reports, these people were Bolsheviks or Russian social-revolutionists, which had hostile attitude to Poland and Belarus and wanted to incorporate these territories directly to Russia. AAN TSK 213 k. 10­15. [Instrukcja agitacyjna]. Bd. Ba. Bmw. [Piecztka wplywu Stra Kresowa 29 V 1920 nr. A-2446/20 P]. Instrukcja Agitacyjna. [Adnotacje: Zal. Do N 1082 aa 17 VI 1920 sp 1816. Centrala]. Nota bene autor Instrukcji zapewnial jednoczenie z naciskiem, i ,,z chwil zwizania tych ziem z Polsk powstanie przedstawicielstwo ludnoci". http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Słucki county in the reports of the levy-recruitment department agents of the Civilian Administration of the Eastern Territories Minsk district

Annales UMCS, Historia , Volume 65 (2) – Jan 1, 2010

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/s-ucki-county-in-the-reports-of-the-levy-recruitment-department-agents-hGcLS5hytw
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0013-x
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068-011-0013-x ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 Instytut Historii PAN, Warszawa Powiat slucki w raportach agentów Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego Zarzdu Cywilnego Ziem Wschodnich w roku 1919 Slucki county in the reports of the levy-recruitment department agents of the Civilian Administration of the Eastern Territories Minsk district Na podstawie niewykorzystywanych dotd materialów przedstawiam obraz powiatu sluckiego na rok przed wybuchem powstania sluckiego (precyzyjnie od sierpnia do grudnia 1919 roku) wylaniajcy si z raportów i meldunków agentów Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego Zarzdu Cywilnego Ziem Wschodnich (ZCZW). Jednym z szeciu powiatów Okrgu Miskiego Zarzdu Cywilnego Ziem Wschodnich, obejmujcego 49 498 km, byl powiat slucki1. Jego centralnym orodkiem bylo miasteczko Sluck. Wedlug urzdowych tablic sporzdzonych po oddzieleniu si od ZCZW okrgu wolyskiego ­ mial wielko 6890 km kw. Duo wiksze od niego byly powiaty: bobrujski (12 199 km kw), borysowski (10 134 km kw) ihumeski (10 063 km kw), za nieco mniejsze: lepelski (utworzony w grudniu 1919 roku) z 5000 km kw oraz miski z 5212 km kw. 1 ZCZW powstal na mocy zarzdzenia Komisarza Generalnego ZCZW 12 wrzenia 1919 roku i istnial faktycznie do chwili ewakuacji 10 lipca 1920. Dz.Urz. ZCZW NDWP, R.I, Nr 19 z 23 wrzenia 1919 r., II. 174. Wedlug spisu2 sporzdzonego przez ZCZW, na którym oparl si jesieni 1920 roku autor Sprawozdania Okrgu Miskiego, dane te ksztaltowaly si nieco inaczej, powierzchnie powiatów byly nieco mniejsze, ale proporcje pozostaly podobne. Tabela 1. Ludno Okrgu Miskiego ZCZW Miasto Misk Powiat miski Powiat slucki Powiat ihumeski Powiat borysowski Powiat bobrujski Powiat lepelski W sumie 1 091 138 ródlo: Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920. Tabela 2. Liczba poszczególnych grup narodowociowych mieszkaców powiatów Okrgu Miskiego ZCZW Polacy Bialorusini Tutejsi ydzi Inni Miasto Misk 18 773 23 409 100 45 961 14 209 Powiat miski 58 327 98 543 26 292 6 661 11 739 Powiat slucki 14 407 195 066 ­ 18 949 305 Powiat ihumeski 26 957 145 625 6 493 15 581 26 802 Powiat borysowski 32 108 100 075 290 9 307 5 893 Powiat bobrujski 9 194 140 600 4 752 27 009 7 421 . Powiat lepelski Okrg 159 706 703 418 37 927 123 718 66 359 ródlo: Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920. Tabela 3. Struktura wyznania mieszkaców powiatów Okrgu Miskiego ZCZW Miasto Misk Powiat miski Powiat slucki Powiat ihumieski Powiat borysowski Katolicy 22 772 70 737 20 910 27 585 34 479 Prawoslawni 30 816 120 868 188 563 176 150 101 817 ydzi 47 032 9 734 18 982 16 175 9 851 Inni 1 272 273 272 1 848 1 526 Zaludnienie (ludno) 102 392 201 612 228 727 221 758 147 673 188 976 . Przestrze w km2 ­ 5 213 5 524 8 010 6 700 10 500 . . 2 Biblioteka Publiczna st. Miasta Warszawy, Dzial Starych Druków i Rkopisów, ZCZW (dalej: BPK ZCZW), nr akc. 1692/I, k. 7 i dalej. Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920 (dalej: Sprawozdanie). cd. Tabela 3. Struktura wyznania mieszkaców powiatów Okrgu Miskiego ZCZW Katolicy Prawoslawni ydzi Inni Powiat bobrujski 14 219 140 425 30 290 4 042 . Powiat lepelski Okrg 190 702 758 639 132 064 9 733 ródlo: Sprawozdanie naczelnika Okrgu Miskiego ZCZW od 08.08.1919 do 10.07.1920. Pobiena analiza przytoczonych danych wskazuje na specyficzn pozycj powiatu sluckiego w Okrgu Miskim. Byl to jedyny powiat, który nie mial ludnoci okrelajcej si mianem tzw. tutejszych. W tej czci bylego Wielkiego Ksistwa Litewskiego byl to ewenement na ówczesne czasy, jako e 100 ,,tutejszych" zamieszkiwalo nawet w miecie Misku, czego ­ w odniesieniu do tego wlanie miasta ­ na obecnym stanie bada nie sposób logicznie wytlumaczy. Powiat slucki posiadal ­ w porównaniu do pozostalych powiatów Miszczyzny ­ najwiksz liczb ludnoci (228 727), z czego a 195 066 zadeklarowalo poczucie narodowoci ,,bialoruskie". Prosta interpretacja tych danych znakomicie wpisywalaby si w mit Slucczyzny jako kolebki powstania sluckiego i matecznika ruchu narodowego bialoruskiego. (Przypomn. Do polskoci w powiecie sluckim przyznalo si zaledwie 14 407 osób3, a do przynalenoci do wspólnoty ydowskiej ­ 18 982 osób. Grupa tzw. innych miecila si w tym powiecie w granicach bldu statystycznego ­ 272 osoby). 188 563 mieszkaców powiatu sluckiego zadeklarowalo przynaleno do wyznania prawoslawnego, a 20 913 do katolickiego. Liczba ydów i wyznawców judaizmu byla niemal równa. Mona zaloy, e prawie wszyscy mieszkacy polskich zacianków byli katolikami ­ pozostaje wic grupa circa 6506 wyznawców religii katolickiej, którzy wedle wszelkiego prawdopodobiestwa byli Bialorusinami. Jeli dodamy do nich liczb prawoslawnych ­ uzyskujemy przywolane w Sprawozdaniu NOM dane o populacji ,,Bialorusinów". W zestawieniach narodowociowych Okrgu Miskiego ZCZW calkowicie pominito jednak jedn z grup narodowych tego okrgu, która z cal pewnoci nie mogla si mieci w tym czasie i na tym terenie w granicach bldu statystycznego ­ grup Rosjan urodzonych i yjcych w Miszczynie, Rosjan, którzy tak Polacy, mieszkacy Slucczyzny, nie zorganizowali wzorem innych powiatów wlasnej Polskiej Rady Narodowej. W powiecie sluckim nie dzialaly, czego mona by si spodziewa, filie Rady Polskiej Ziemi Miskiej, tylko filie Rady Polskiej Ziemi Wileskiej (filie w Slucku: powiatowa, parafialna i okrgowa, oraz filie w Kopylu i Starczycach). si czuli zwizani z t ziemi, i w ogóle nie wyjechali podczas ewakuacji 1915 toku lub ­ zmuszeni do wyjazdu ­ powrócili tam najszybciej, jak mogli. Cho Rosjan, jako grupy narodowej, nie ma wyszczególnionych w sprawozdaniu Naczelnika Okrgu Miskiego, wystpuj jednak w innych materialach pochodzcych z tego okrgu. Tytulem przykladu: ­ Bobrujsk ­ w wyborach do samorzdu miejskiego w Bobrujsku uklady komitetów narodowociowych wypracowaly prowizoryczn formulk wspólnej listy: /x_4.1/+ /x_4+2/+/x_2-1/ = X, czyli Polacy 25% bez jednego, Rosjanie 25% i dwa miejsca; ydzi polow bez jednego4; ­ Borysów ­ polow urzdników starostwa borysowskiego stanowili ,,Rosjanie o bujnej przeszloci politycznej"5, a wród kadry pedagogicznej bylo to a 90%6. Rada Nadzorcza starostwa bobrujskiego skladala si z trzech Polaków, jednego yda i jednego Rosjanina z miejscowych mieszkaców7. Przyklady mona by mnoy. ródlem wiedzy o nieznanej dotychczas sytuacji w powiecie sluckim od wrzenia do grudnia 1919 roku s raporty agentów werbunkowych i wiecowych Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego ZCZW, nota bene ­ wydzialu rozwizanego w pocztku 1920 roku8. Dotychczas znane s jedynie dwa opublikowane raporty z powiatu sluckiego Jana Suszyskiego (agenta wiecowego Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego ZCZW w Niewieu od wrzenia do pierwszej dekady padziernika 1919, a od Tak w oryginale. Archiwum Akt Nowych. Towarzystwo Stray Kresowej (dalej: AAN TSK) 316 k 64­69 mpis przed wykreleniami; BPK ZCZW j. akc. 1773/16/II/ k. 1­6. Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW) I. 301. 8. 315 k. 5­10; Raport Obwodu Bobrujskiego dnia 9 XII 1919 [instruktora Stray Kresowej E. Fostowicz-Zahorskiego]. 5 AAN TSK 267 k. 1­3 BPK ZCZW nr akc. 1717 k. 4­5, BPK ZCZW nr akc. 1717, k. 6­8. Raport za miesic luty 1920 roku Instruktora ,,Stray Kresowej" pow. borysowskiego [Podp. Juczer...?]. 6 AAN TSK 267 k. 4­8; BPK ZCZW 1717 k. 1­1v­2­2v­3­3v; CAW I.301.8.307 k. 139­141. Raport za miesic marzec 1920 r. kierownika ,,Stray Kresowej" pow[iatu] borysowskiego podp. [Juczews.]. 7 AAN TSK 267 k. 4­8; loc. cit. BPK ZCZW 1717 k. 1­1v­2­2v­3­3v; loc. cit. CAW I.301.8.307 k. 139­141. Raport za miesic marzec 1920 r. kierownika ,,Stray Kresowej" pow[iatu] borysowskiego podp. [Juczews.]. 8 Charakterystyka pracy Wydzialu Werbunkowo-Zacigowego ZCZW w Okrgach Wileskim, Brzeskim i Miskim, [w:] J. Gierowska-Kallaur, Zarzd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919­9 wrzenia 1920), Warszawa 2003 s. 150­158; tame na s. 385­403 aneks zatytulowany: Praktyka dnia codziennego w okrgach wileskim, brzeskim i miskim w wietle meldunków agentów inspektoratu werbunkowo-zacigowego ZCZW. 15 padziernika 1919 wlanie w Slucku), który objedal ten powiat w styczniu i lutym 1920 roku ju w charakterze instruktora Stray Kresowej. Dziki odnalezieniu dziesiciu innych raportów z tego powiatu z roku 1919 moemy skreli wstpnie panoram sytuacji spolecznej, narodowej i politycznej w powiecie sluckim w okresie od sierpnia do grudnia 1919. Odnalezione raporty ­ wszystkie poufne lub cile poufne ­ pisane s w sumie co najmniej przez pi osób: oficera zacigowego powiatu sluckiego ppor. Chodakowskiego, agenta wiecowego Jana Suszyskiego, agenta wiecowego L. Sokolowskiego, agenta werbunkowego M. Kraszewskiego oraz referenta politycznego W. Sukiennickiego9. Dodatkow pomoc w przygotowaniu tego tekstu byly dwa odnalezione sprawozdania: pierwsze ­ z dzialalnoci Miskiego Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego ZCZW od dnia 18 sierpnia do dnia 1 wrzenia 1919 podpisane przez inspektora ppor. Michajlowicza, drugie ­ ze zjazdu agentów Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego w dniu 3 i 4 padziernika 1919 roku. Misk zostal oswobodzony od bolszewików 8 sierpnia 1919 roku, a okolicznoci tego wydarzenia s powszechnie znane. Inspektorat Werbunkowo-Zaci9 Odnaleziono w zbiorach Lietuvos Centrinis Valstybs Archyvas (dalej: LCVA) w Wilnie ­ dotd ­ nastpujce raporty: 1. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 10 X 1919 L.dz. 33 ppor. Chodakowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 88­88v; 2. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v; 3. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 19 X 1919 L.dz. 65 ppor. Chodakowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 37­38; 4. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 300. Meldunek 58. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 78; 5. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v; 6. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84­85v; 7. Inspektorat Werbunkowo-Zacigowy. Referent polityczny [W. Sukiennicki] Sprawozdanie z powiatu sluckiego. Za czas od 22 X do 1 XI 1919. cile tajne. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.78­79v. 8. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87; 9. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 404 z 22 XII 1919. Meldunek 84. cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 65; 10. Do Inspektoratu Werbunkowego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 4 z dnia 31 XII 1919 agenta werbunkowego [na powiat slucki] Sokolowskiego. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.75. gowy w Misku powstal 18 sierpnia 1919 roku i natychmiast uruchomil swoje ekspozytury w Misku, Borysowie, Slucku i ­ czasowo ­ w Niewieu10. Personel Inspektoratu Miskiego oceniany byl przez zwierzchnika inspektora ppor. Michajlowicza co najmniej niepochlebnie jako ­ ,,nieodpowiedni", swoich podwladnych w wikszoci uwaal za ,,wykolejonych urzdników bylego pastwa rosyjskiego", angaowanych do pracy z braku innych kandydatur11. U schylku lata 1919 roku w powiecie sluckim oficerem zacigowym byl ppor. Chodakowski, pocztkowo brakowalo tam agenta wiecowego (Jan Suszyski rozpoczl prac na tym terenie od 15 padziernika 1919 roku), funkcje agentów werbunkowych spelniali M. Kraszewski i L. Sokolowski. Sierpie 1919 toku byl czasem nadziei zarówno dla liderów bialoruskiego ruchu narodowego, jak i dla wkraczajcych na teren Miszczyzny Polaków. Pomimo aktywnoci agentów werbunkowych zacig byl bardzo mizerny. Dwunastu agentów werbunkowych w okrgu miskim dzialalo w sierpniu 1919 roku glównie w zaciankach szlacheckich zaludnionych przez Polaków. Biskup Zygmunt Loziski wspieral akcj Inspektoratu za spraw rozeslania okólnika do ksiy Diecezji Miskiej w sprawie wspóldzialania z urzdami werbunkowymi. Ksia z ambon nawolywali do wstpowania do wojska12. Pracownicy Inspek10 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. 11 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. Nota bene w pocztkach padziernika 1919 roku obsada personalna Inspektoratu Miskiego ZCZW przedstawiala si w sposób nastpujcy: Inspektor por. Michajlowski, referent prasowy T. Spentany, oficer zacigowy powiatu sluckiego ppor. Chodakowski, oficer zacigowy powiatu ihumeskiego ppor. Szatunow, oficer zacigowy powiatu borysowskiego ppor. Talejko oraz agenci werbunkowi i wiecowi: ­ z P.U.Z. [Powiatowego Urzdu Zacigowego] Misk: Dobraszczyc (wiecowy), Stanislaw Moraczewski i A. Osipowicz (werbunkowi), ­ z P.U.Z. Borysów: E. Murawski (werbunkowy) i Samotyja (werbunkowy), ­ z P.U.Z. Nowogródek: Jan Suszyski (wiecowy) (do pocztku padziernika), Hubar i Romanowicz (werbunkowi), ­ z P.U.Z. Bobrujsk: Leznicki (wiecowy) i Turkiewicz oraz Mazek (werbunkowi), ­ z P.U.Z. Sluck: Kraszewski i Sokolowski (werbunkowi) (od padziernika Jan Suszyski), ­ z P.U.Z. Ihume: Matusewicz i Snitko (werbunkowi). ródlo: LCVA Fond 13 Ap.1 B. 72 lap 11­13v. Sprawozdanie z zjazdu agentów Inspektoratu Miskiego w dniu 3 i 4 padziernika 1919. ZCZW Inspektorat Werbunkowo-Zaciagowy. Misk. Zacharzewska 43. 12 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. toratu po szeciu tygodniach pracy sami zorientowali si, i ich aktywno jedynie odscza powiat z polskiego i katolickiego elementu i dlatego od padziernika 1919 roku wiece zaczto urzdza równie przed cerkwiami po naboestwach. Nie mamy adnego przekazu by, nota bene subsydiowane z kasy ZCZW, duchowiestwo prawoslawne nawolywalo do zacigu do wojska. Z drugiej strony agent werbunkowy Kraszewski w listopadzie 1919 roku (3 listopada) podaje inn istotn informacj: ,,Nigdzie nie dalo si zauway, by duchowiestwo prawoslawne dzialalo wrogo dla Polski"13. Inspektor i agenci podjli 4 padziernika decyzj o zintensyfikowaniu rozpowszechniania w jzykach polskim i bialoruskim Odezwy Wileskiej, jak te wspierajcej j odpowiedzi episkopa Melchizedeka wród ,,silnie zrusyfikowanej ludnoci miejscowej pochodzenia rosyjskiego". Liczono na to, i cyrylica pozwoli na lektur ludnoci miejscowej14, która znala co najwyej tylko jzyk rosyjski. Przyczyn nader niklego odzewu ludnoci miejscowej na wezwania agentów werbunkowych w sierpniu 1919 roku upatrywano w kilku czynnikach. Pora zbiorów istotnie nie sprzyjala ,,odruchowemu" naplywowi ochotników do szeregów Wojska Polskiego. Wlocianie bialoruscy zwlekali z zaciganiem si do Wojska Polskiego, motywujc to potrzeb zakoczenia niw. Drug grup przyczyn stanowi mogly ­ z cal pewnoci ­ trudnoci komunikacyjne oraz brak wladz administracyjnych cywilnych i Dowództwa Punktu Etapowego15. Minly niwa, a ochotnicy z powiatu sluckiego nadal zglaszali si do wojska w stopniu okrelanym w raportach enigmatycznym mianem... ,,rónie". andarmeria postawila nawet (10 padziernika 1919 roku) wniosek, by przyjmowa do szeregów WP uciekinierów ze strony bolszewickiej. Po dodaniu do tej wiadomoci informacji o licznych plotkach rozpowszechniajcych informacje o zlym dla Polaków stanie rzeczy, zarówno na froncie, jak i wewntrz kraju ­ zarysowuje si bardzo niebezpieczny w sumie obraz nieprzychylnego dla Polski nastroju ludnoci w Slucku. Bardzo le ocenil sytuacj w powiecie sluckim Jan Suszyski. W swoich raportach zwracal uwag na niebezpieczestwo aktywnoci sluckich 13 Pisze dalej: ,,Katolickie duchowiestwo jak moe tak stara si pomaga sprawie polskiej, cho s wyjtki, e niektórzy ksia lokciem i funtem wicej pracuj dla wlasnej kieszeni, ale to wyjtki (np. ksidz w Bobowni)". Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego. cile poufne. LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87. 14 W jednej z wiosek powiatu ihumeskiego tylko jeden mieszkaniec na kilkuset byl w stanie przeczyta druki bialoruskie. 15 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. ydów i sluckiej inteligencji rosyjskiej. Sytuacj destabilizowal dodatkowo fakt, i z powodu braku zalóg wojskowych cale przestrzenie pozostawaly bez dozoru, niemal ,,na opatrznoci boskiej", co prowokowalo liczne zloliwoci pod adresem Polaków i oczywicie obnialo ich autorytet. Jednak ludno miejscowa wspólpracowala z wojskiem tam, gdzie ono bylo, i wówczas, gdy postpowanie jakiej jednostki lamalo powszechnie przyjte normy zachowania w tym rodowisku. Rozstrzelano np. ksidza katolickiego ze wzgldu na skargi ludnoci, jakoby mial on szerzy bolszewizm. W rzeczywistoci ­ jak si wydaje z lektury raportu ­ pretensja wiernych nie byla skierowana do ksidza jako osoby ,,zwalczajcej pocztkowo dwuglowego, a potem jednoglowego orla", czy te do pasterza katolików, ale do ksidza ­ czlowieka, osoby malego serca i wielkiego tchórzostwa. Doniósl on bolszewikom, i w jego parafii przebywa domniemany kontrrewolucjonier, który w rzeczywistoci byl pono Bogu ducha winnym uchodc, który ukrywszy w lesie rodzin, mial przyj do kociola, by pomodli si, i zostal we wsi na nocleg ze wzgldu na pón por. Du cz raportów Jana Suszyskiego zajmuje dokladne opisanie naduy wojska. Mona je podzieli na naduycia systemowe (rekwirowanie furmanek na wlasn rk, w imi swoicie pojtej ,,lojalnoci" nieprzyjmowanie od ludnoci cywilnej zglosze o naduyciach wojskowych kolegów) i naduycia indywidualne (np. jaki pocig zatrzymalo zaledwie dwóch olnierzy, którzy mieli rozebra wszystkich pasaerów do naga, okra i zbi). Reasumujc, autor raportu palil si ze wstydu, wysluchujc przepojonych alem i rozczarowaniem skarg wlocian katolików, liczcych na zgola odmienne traktowanie przez wojsko. Wlocianie ci zyskiwali te kolejny argument, by nie zaciga si do wojska, tylko siedzie na miejscu i pilnowa swoich zagród. Pozostaje tylko zada pytanie: Skoro Jan Suszyski tak ocenial sytuacj, to jak na te naduycia musieli reagowa ci, którzy ,,nie wytrwali przy wierze polskiej", czyli wlocianie prawoslawni?16 Oburzenie Jana Suszyskiego budzily rekwizycje czynione przez wojsko i andarmeri z pominiciem wladz cywilnych: Pisk, wrzask, placz, przeklestwa towarzyszyly tej czynnoci. To to grabie. Na milo Boga ywego, tego nie naley stosowa. Jaka nasza glupia sytuacja. Co innego glosimy, a co innego robi si17. 16 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. 17 Ibidem. 3 padziernika 1919 roku na forum zjazdu agentów Inspektoratu Miskiego sytuacja w powiecie sluckim zostala scharakteryzowana w sposób nastpujcy: W powiecie odczuwa si brak administracji Dóbr Pastwowych; powiatowa milicja jest czynna w skladzie bylych funkcjonariuszów milicji bolszewickiej, co nieufnie usposabia ludno do wladz. Nie ma tutaj instytucji pastwowej ­ ludno miejscowa jest zasobna w due sumy pienine i z chci ­ wg ppor. Chodakowskiego ­ lokowalaby swoje kapitaly w Skarbie Pastwa, nabywajc poyczk pastwow [...] do Warszawy wybiera si w najbliszych dniach delegacja ydowska pod przewodnictwem niejakiego Majzla, wlaciciela hotelu, miejscowego spekulanta, syna znanego bolszewika18 ­ w celu, aby zada wprowadzenia jzyka rosyjskiego w miejscowych szkolach. Charakterystyczne jest to wystpienie miejscowych ydów, którzy stanowi znikomy procent tutejszej ludnoci19. Podczas obrad padziernikowego zjazdu agentów werbunkowych w Misku omawiano problem organizacji przemyslu i handlu oraz ustalono, i tworzenie kooperatyw i zwizków zawodowych w powiecie sluckim zostanie przeprowadzone we wspóldzialaniu ze ,,Stra Kresow", która ­ nota bene ­ jeszcze na tym terenie wówczas jeszcze nie dzialala. Inspektorat Werbunkowo-Zacigowy mial wiadomo tego, i kooperatywy tylko de nomine pelnily w owym czasie funkcje organizacyjno-handlowe, a de facto ­ polityczne. Wiadome bylo wród Polaków powszechnie, i dawna ,,Centrala Rolnicza na Bialej Rusi" z siedzib w Misku skupila za czasów bolszewickich duo agitatorów ­ bolszewików, i istniala dua szansa na pojawienie si bolszewickiej konkurencji politycznej pod oslon instytucji gospodarczych. Std niemal natychmiast zaznaczylo si silne denie do organizowania wlasnej, konkurencyjnej oferty. W kocu padziernika 1919 roku pracownik Wydzialu Werbunkowego scharakteryzowal ludno powiatu sluckiego jednak jako w wikszoci bialorusko-prawoslawn20. Autor innego meldunku21 pracowicie wymienial wsie praKoneksje rodzinne i towarzyskie mialy kolosalny wplyw na ksztaltowanie powszechnych opinii. Tytulem przykladu. Suszyski pisal 18 padziernika: ,,Leon Kuczyski to b. oficer wojsk rosyjskich, SR, agituje, usun go naley, mieszka w Klecku. Równie [naley usun] nauczycielk gimnazjum kleckiego pani Daniel ­ propaguje bolszewizm, syn jej bolszewik, poszedl z nimi, religia nie jest w gimnazjum wykladana, wyklady po rosyjsku, sklad nauczycieli niepewny". Ibidem. 19 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 72 lap 1­13v. Sprawozdanie z zjazdu agentów Inspektoratu Miskiego w dniu 3 i 4 padziernika 1919 k. 11 v. 20 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 78. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 300. Meldunek 58. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. 21 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. v]. woslawne w caloci lub prawoslawne jedynie w polowie. Wsie Bobownia i Poczulany przede wszystkim poslugiwaly si jednak jzykiem polskim. Na terenie powiatu mówiono, wedlug przywolanych powyej autorów, i po bialorusku, i po polsku. Tatarzy zamieszkiwali zwart grup wiosk Orda, a wioska Swojatycze zdominowana byla przez ludno katolick. Dekanat slucki ­ wedlug tych ródel ­ obejmowal w sumie 45 000 ,,dusz": 10 000 w Niewieu, 8000 w Klecku, 5000 w Kopylu, 8000 w Niedwiedzicy, 7600 w Slucku, 3000 w Tarczycach, 4000 w Cimowiczach. Odnotowano równie istnienie miejscowoci zdecydowanie wrogo usposobionych do Polski. Sytuacj w skali lokalnej zaostrzal karygodny stosunek poszczególnych dzierawców do pozbawionych pomocy polskich wladz wojskowych on ochotników (np. administrator dóbr ks. Radziwilla ­ Goloski z Karolina ­ najpierw pozbawil je opalu, a nastpnie powyrzucal z dziemi z zajmowanych pomieszcze). Wzajemne stosunki midzy Polakami a innymi narodowociami charakteryzowano jako dobre. Do wyjtków nalealy Pitkowicze, roznamitnione sporem katolicko-prawoslawnym o ,,cerkiew zabran na kociól", oraz gminy horodziejska i ostrowska, w których mieszkacy ,,otwarcie przyznaj si, e s komunistami i Polaków nienawidz"22. Agent Sokolowski bardzo uczciwie scharakteryzowal podzial narodowociowy i wyznaniowy powiatu: Najwicej Bialorusinów prawoslawnych, katolików Bialorusinów, mniej i ydów, bardzo maly procent Polaków i Rosjan. Jzyk po wsiach jest bialoruski, mocno zrusyfikowany, inteligencja trzyma si jzyka rosyjskiego, jzyk polski jest tylko w domach dworskich [...]. Na pisma rosyjskie i bialoruskie jest wiksze zapotrzebowanie, na polskie male, bo ludnoci katolickiej jest malo i ta nie wszystka interesuje si czytaniem [...] inteligencja katolicka jest bardzo szczupla i nie bierze adnego udzialu w yciu spolecznym powiatu i marzy o Denikinie23. Sokolowski 30 padziernika zwraca uwag na wany problem dotyczcy en globe nie tylko powiatu sluckiego: Ludno katolicka do Polski odnosi si dobrze, prawoslawna rednio, ydowska ­ le. T opini podzielaj take autorzy pozostalych raportów. LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 1. 17-18. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. 23 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84-85v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. Tabela 4. Stosunki narodowociowe w gminach Gmina Prawoslawni Katolicy ydzi slucka 1 215 111 50 hluska 11 738 3 438 150 grozowska 8 639 887 100 pukowska 9 231 700 80 pociejkowska 7 927 3 205 5 200 geladowicka 4 200 3 344 731 romanowska 10 019 424 358 cimkowicka 7 828 2 176 1 403 wyniaska 17 934 404 1 012 zaostrowiecka 5 700 6 627 162 ródlo: Dane zaczerpnite z raportów: Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku. Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego [LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84­85v]; Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne [LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.87]. Zadziwia odnotowane w tych gminach przez Sokolowskiego zjawisko antysemityzmu. Przeslanki do jego powstania teoretycznie mona by znale jedynie w gminie pociejkowskiej liczcej 5200 ydów. Sokolowski, objechawszy cztery pierwsze gminy, pisze: Ludno katolicka i prawoslawna jest bardzo le usposobiona, a nawet wrogo do ydów. Wydaje si, e zjawisko to wygenerowane bylo na podlou ekonomicznym. W odnalezionych raportach powtarzaj si informacje o tym, i panik w powiecie sluckim (podobnie jak i w innych powiatach) z premedytacj wzniecali ydzi, objedajc mniejsze dworki i dzierawy. Rozsiewali pogloski o rychlym nadejciu bolszewików, przez co znacznie zaniali cen zboa wyprzedawanego im na pniu, w obawie przed bolszewick konfiskat; podkrelmy, wyprzedawano po bardzo korzystnej cenie dla kupujcych, co oznaczalo du strat dla sprzedajcych24. Przedstawiciele ludnoci ydowskiej bardziej od innych grup narodowociowych umieli te zdobywa przepustki w celu przeprowadzania transakcji zakupu zboa. Niewtpliwie wielu z tych, którzy wczeniej uwierzyli w rozpowszechniane przez kupców poglosek o rychlym wycofaniu si Polaków i nadejciu wojsk bolszewickich, sprzedalo za bezcen to, co mialo do sprzeday, czulo 24 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. si oszukanymi i z poczucia bezsilnoci (do transakcji nikt ich przecie nie zmuszal) przedkladalo al na nienawi do calej populacji ydów. O zjawisku powszechnego antysemityzmu pisal te, ju z innej perspektywy, inspektor Michajlowicz w sprawozdaniu z powiatu sluckiego, zwracajc uwag na szczególne ogniska antysemityzmu ­ czyli dziewiciu gmin powiatu sluckiego: romanowsk, hrezowsk, bystrzyck, kijewick, wynesk, starobisk, sluck, hresk i pukowsk. Najszerszy obraz stosunków panujcych w powiecie sluckim skrelil agent Kraszewski w raporcie z 3 listopada 1919 z objazdu dwudziestu czterech miejscowoci25. Zauwayl, i jzykiem dominujcym na tym terenie jest jzyk bialoruski i e posluguj si nim równie Polacy katolicy, bezwarunkowo optujcy za przynalenoci do Polski. Ludno bialoruska (katolicka) nie umiala zaj stanowiska i nie dowierzala polskim obietnicom, za ludno prawoslawno-rosyjsk (sic!) charakteryzowa mial wyranie wrogi stosunek do Polski, co uzewntrznia si mialo si w ,,podjudzaniu ludnoci bialoruskiej". Najniechtniej, wedlug Kraszewskiego, do Polski usposobiona miala by ludno ydowska26. Równolegle do tego obserwowano w powiecie inne zjawisko. Coraz wicej slyszy si o spekulacji ziemi. Skupuj j bogatsi chlopi od obywateli, co wywoluje niezadowolenie wród biedniejszej ludnoci. Posiadlo ziemska polska przechodzi do rk wlocian (Rosjan) Bialorusinów27. Pomimo tak druzgoccych dla Polaków faktów na zorganizowanym 19 padziernika wiecu w Slucku przez starost powiatu sluckiego Grabowskiego, cieszcego si powszechnie opini fachowca i po prostu porzdnego czlowieka, póltora tysica zebranych ludzi jednoglonie przyjlo uchwal o oddaniu holdu Naczelnikowi Pastwa i drug ­ o przeslaniu proby o przylczenie powiatu sluckiego do Polski28. 25 Soltanowszczyzny, Szarn, Pociejek, Krzywego Siola, Kopyla, Piaseczna, Uzdy, Nowo-Smolar, Kanapielek, Walerianowa, Szacka, ycina, Podoresia, Cerbut, Drana, Amhowiczy, Malego Royna, Duego Royna, Raczkiewicz, Rajówki, Grzybowszczyzny, Szostaków, Czernohubowa i Lopaticz. 26 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.87. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M.Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. 27 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 37­38. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 19 X 1919 L.dz. 65 ppor. Chodakowskiego. 28 Ibidem. Jan Suszyski rzeczowo opisal zachowania ziemian, konstatujc: [...] ziemiastwo nasze z malemi wyjtkami sensem [si] nie odznacza, a altruizm i wspanialomylno jak na dzi wskazana miejsca nich nie maj [...] na gwalt stara si wyprzeda ziemi i las przed wykupem, o ile prawo to na Kresach stosowane bdzie29. Bardzo zl opini wystawil polskiej inteligencji inspektor Michajlowicz: Miejscowa inteligencja na ogól jest bardzo bezbarwna i bez adnej absolutnie inicjatywy. Wszyscy s zajci sprawami osobistymi, na prac spoleczno-owiatow nie maj czasu i ochoty30. Duy akapit raportu Kraszewskiego jest wrcz aktem oskarenia polskiego ziemiastwa powiatu sluckiego31: [i]nteligencja polska nic nie umie czy te nie chce korzysta z chwili tak wanej, jak chwila obecna, kady prawie zajty jest jeli nie sprawami swego majtku, gdzie stara si sprzeda jak najdroej ziemi (cena 2500­3500 rb. za dziesicin ornej ziemi, a lki do 800 i 1000 rb. za dziesicin, las te sprzedaje si wszdzie po cenach bardzo wysokich tak e wszdzie tylko narzekanie, dlaczego zarzd nie chce wglda w te sprawy) lub te staraj si zaklada sklepy i towary dostaj z magazynów rzdowych, ale sprzedaj po cenie jeeli nie wyszej to wcale nie niszej cen ydowskich. Reszta siedzi najspokojniej nic nie robic. Nie ma po wsiach adnych organizacji owiatowych ani spolecznych, nie ma nic zorganizowanego, by wie mogla przyj z pomoc olnierzowi, armia potrzebuje cieplego ubrania, ale musi to bra sil, bo dobrowolnie jej nie daj, a nie daj dlatego, e nie ma komu organizowa tego, cho kada wie prawie ma dziedzica i dziedziczk, którzy tym zajmowa si nie chc [...] inteligencja rosyjska za korzysta z tego i szerzy wrog agitacj, twierdzc e w Polsce, jaka by ona nie byla, to dla chlopa prawoslawnego zawsze le bdzie32. 29 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 1.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. 30 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.84­85v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. 31 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. 32 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 1.87. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 1a z miesic padziernik agenta werbunkowego na powiat slucki M. Kraszewskiego w Slucku. Przed 3 XI 1919. cile poufne. Agitowali ­ jak si wydaje we wlasnym dobrze pojtym interesie ­ zarówno inteligencja rosyjska, jak i ydzi. Jedni oczekiwali Kolczaka z Denikinem, drudzy ­ bolszewików. Meldunek z 22 grudnia33 informowal o znaczcych postpach w rozprzestrzenianiu si agitacji socjalrewolucjonistów w powiecie sluckim oraz o niklej recepcji agitacji ydowsko-bolszewickiej w gminie pociejkowskiej, gdzie mieszkala najwiksza grupa ydów. Ostatnim z odnalezionych raportów za rok 1919 jest raport miesiczny agenta Sokolowskiego z 31 grudnia. Pomimo niesprzyjajcych warunków agent ten objechal trzy gminy powiatu: sluckiego-pukawsk, porozowsk i hresk, oraz uczestniczyl w zjedzie agentów w Misku (5 grudnia). W jego opinii uprzedzenie ludnoci prawoslawnej do Polski wzroslo w znaczcym stopniu po prostu za spraw obserwacji poczyna polskiego ziemiastwa, które bez skrupulów dochodzilo swoich praw nieumylnie czasami nieznacznie naruszonych przez wlocian, wykorzystujc wladze cywilne i wojskowe. Ciemna ludno tak sobie tlumaczy, teraz ju to si robi naduycia, a jak zupelnie bdziemy nalee do Polski, to bd ci panowie robi z nami, co im si podoba, a nawet moe ka sobie paszczyzn odrabia34. (Na marginesie ­ rozszerzylo si w owym czasie pojcie slowa ,,paszczyzna". Zdarzalo si, e pod tym terminem rozumiano oddanie czci plonu zebranego z uprawy zasianej na cudzej ziemi jej wlacicielowi). Agent werbunkowy J. Sokolowski, jak wynika z autorelacji dotyczcej tematyki zebra, byl romantykiem. Ludno powiatu sluckiego sluchala yczliwie jego opowieci o historii dobrowolnych stosunków Bialorusi i Litwy z Polsk na przestrzeni wieków i o równouprawnieniu, bez wzgldu na narodowo i wyznanie, opartym na zgodzie i uczciwoci w przyszlym wspólnym pastwie. Sluchacze katolicy nie tylko chcieli, ale wrcz dali przylczenia do Polski. Sluchacze prawoslawni byli ostroniejsi. Autorzy raportów doslownie cytowali co charakterystyczniejsze wypowiedzi. 33 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 65. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 404 z 22 XII 1919. Meldunek 84. cile poufne. 34 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.75. Do Inspektoratu Werbunkowego [ZCZW] w Misku Litewskim. Raport miesiczny nr 4 z dnia 31 XII 1919 agenta werbunkowego [na powiat slucki] Sokolowskiego. Mymy czekali na Polaków, ale kiedy przyszli, to nas bardzo zastraszyli. Panowie35 obywatele chwycili si ostro za nas i na urzdach pozasiadali i robi z nami, co im si podoba36. Niezrozumiala sytuacja zapanowala podczas organizacji sil bezpieczestwa publicznego powiatu sluckiego. Posady urzdników masowo zajmowali komunici (przyklad z Klecka ­ Antoni Bolodkiewicz). Skutkowalo to masowymi nominacjami ludzi o niewyranej lub zbyt wyranej przeszloci na stanowiska naczelników policji. Podrzdne stanowiska w tej strukturze zajmowali, wedlug autora meldunku z 28 padziernika..., obywatele ziemscy37. W efekcie aresztowani na danie spoleczestwa agitatorzy byli bezkarnie wypuszczani na wolno. Bezkarno demoralizowala z kolei tych, którzy to zjawisko obserwowali. W Inszewiczach na wolnoci pozostal caly komitet bolszewicki. Ale zdarzalo si i inaczej ­ w miasteczku Howieno wplynlo podanie o aresztowanie sieranta milicji i starszego milicjanta Kijko, obu ,,ajentów bolszewickich i szpiegów, którzy wylapywali dezerterów z wojska bolszewickiego"38. Podobnie we wsi Lopatacze gminy romanowskiej ­ ludno miejscowa prosila o usunicie komunistów Iwana Kontysza i Iwana Miszkiewicza. Znano wiele nazwisk komunistów, dziki informacjom ludnoci miejscowej39. Zdarzaly si te przypadki, gdy zdezorientowana i rozagitowana przez bolszewików ludno wlociaska alarmowala patrole WP, by zaaresztowaly agenta werbunkowego postrzeganego przez ni jako ,,bolszewika". (Taka przygoda spotkala m.in. agenta inspektoratu werbunkowo-zacigowego Matusewicza, który prawdopodobnie w celu przycignicia ochotnika w szeregi Wojska Polskiego zbyt gorco w odczuciu sluchaczy zapowiadal reform roln)40. Bardzo ciekawy akapit Jan Suszyski powicil nauczycielom ludowym powiatu sluckiego: 35 I tak naczelnik I rewiru powiatu sluckiego p. Jodko, jednoczenie wlaciciel majatku Lopuchy, wykorzystywal stanowisko slubowe, by zmusza ludzi do kopania kartofli w swoim majtku. 36 LCVA Fond 13 Ap.1 B.234 l.84­85v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport miesiczny nr 1a z 30 X 1919 cile poufny agenta wiecowego L. Sokolowskiego. 37 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. 38 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. cile poufne. 39 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 lap 42­42v. Spis bolszewików z powiatów nowogródzkiego i sluckiego. 40 LCVA Fond 13 Ap.1. B.72 lap 15­16v. Sprawozdanie z dzialalnoci Inspektoratu Miskiego [ZCZW] od dnia 18 sierpnia do dnia 1-go wrzenia 1919. Podp. Inspektor ppor. Michajlowicz. W kadej niemal wiosce prawoslawnej siedzi nauczyciel czy nauczycielka ludowa. S obecnie bez zajcia i warunki ich nie do pozazdroszczenia. Niemal wszyscy nale do socjalrewolucjonistów. Szkoly bialoruskiej nie chc, tylko rosyjskiej. Naley co z nimi zrobi. Ja bym im szkolnictwa nie powierzal. S to nasi zdeklarowani wrogowie, gorsi ni popi [sic!]. Z wiosek musz by usunici. Da im zajcie biurowe41. Nie znajc jeszcze treci raportu Suszyskiego, por. Chodakowski pisal w raporcie do Inspektora Werbunkowo-Zacigowego Okrgu Miskiego: Coraz wicej daje si zauway planowo prowadzon agitacj przez lewic rosyjsk (S. R.) z jednej strony i ,,czarn sotni" z drugiej, nauczycielami obydwóch przewanie rosyjscy urzdnicy i ydzi (ci ostatni uprawiaj równie bolszewizm)42. W meldunku z 28 padziernika 1919 roku pojawia si informacja o wrogiej agitacji. Agitacj ,,bialorusk" mieli prowadzi i Bialorusini, i Rosjanie ­ byli urzdnicy i nauczyciele. Szczególn aktywnoci odznaczali si nauczyciele Rosjanie, szerzc idee separatyzmu lokalnego, co przez Polaków bylo traktowane jako praca przygotowawcza do przyszlego panowania Rosji na tym terenie. W powiecie niewieskim w drugim rejonie powstala organizacja powstacza i agitowano za tworzeniem pulków bialoruskich. Spiritus movens tej akcji mial by niejaki Manko z Miska. Agitacja ta (w kocu konkurencyjna w stosunku do wydzialu werbunkowo-zacigowego ZCZW) byla bardzo sceptycznie postrzegana przez autora raportu: [...] po powiecie wlócz si agitatorzy pono bialoruscy, a wlaciwie czarnoseciscy i rosyjscy podjudzajcy ludno przeciwko wojsku polskiemu, s to przewanie byli urzdnicy i nauczycielowie rosyjscy. Skutek agitacji tej ju jest widoczny, ludzi naszych pytaj wlocianie, czy prdko bdzie bialoruska armia i czy mona jecha do... Denikina [sic!]43. Lektura Instrukcji agitacyjnej, opracowanej ponad rok póniej od opisywanych tutaj wydarze (w pierwszej polowie 1920 roku) w Wydziale Organizacyj41 LCVA Fond 13 Ap.1 B.241 l.16­19v. Do Inspektoratu Werbunkowo-Zacigowego w Misku Raport nr 4 z 18 X 1919 cile poufny agenta wiecowego Jana Suszyskiego. 42 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 241 l. 37­38. Powiatowy Urzd Zacigu w Slucku. Raport [poufny] z 19 X 1919 L.dz. 65 ppor. Chodakowskiego. 43 LCVA Fond 13 Ap.1 Byla 235 l. 17­18v. NDWP ZCZW Wydzial Werbunkowo-Zacigowy N 299 z 28 X 1919. Meldunek 59. [Z powiatu nowogródzkiego i sluckiego] cile poufne. nym Stray Kresowej, pozwala na konstatacj, i Stra Kresowa byla przeciwna ,,czsto rzucanej myli" o rozstrzygniciu losu ziem bialoruskich przez bialorusk konstytuant w obawie, i do takiej konstytuanty ­ skutkiem niewyrobienia politycznego ludnoci bialoruskiej ­ dosta by si mogli agitatorzy dzialajcy na szkod Bialorusi i ludu bialoruskiego, a na korzy bolszewickiej Rosji, jako e ,,ludzie, którzy ide Konstytuanty glosz, zwykle przemawiaj w jz. rosyjskim [...] gdy s to zazwyczaj albo zamaskowani bolszewicy, albo socjalici-rewolucjonici rosyjscy, wrogo usposobieni do Polski i do Bialorusi, a pragncy wcielenia tych ziem bezporednio do Rosji"44. Argumentacja zawarta w tej instrukcji wynika równie z przedstawionych spostrzee agentów Wydzialu Werbunkowego Okrgu Miskiego ZCZW w 1919 roku i ­ z perspektywy lat dwudziestych XX wieku ­ wydaje si, niestety, prorocza. SUMMARY On the basis of the contemporary materials from Wilno and Warsaw archives unused until now, the Author presents data concerning number of the inhabitants of six counties of the Misk district, as well as their national and religious structure. The Author directs attention to unjustified omit of the group of Russians born and living in Misk district and argues, that they constituted at least 25%o local population and even up to 90% of the teachers. On the basis of ten discovered reports prepared by five different recruiting agents, the Author describes situation in the Slucki county which became the place of uprising one year later. The Author directs attention to the fact, that the levy to the Polish army filtered the county from the Polish element. The Author, on the basis of the discovered materials, reports on malfeasance of the army on this area and divide them on two groups: system ones and being the result of the individual actions. The Author directs attention to the infiltration of the local militia by former officers of the Bolshevik militia. The reports show the tactic of Jewish community, which spread the rumours, what resulted in the panic reaction of the gentry, who sold their possessions under the value. The reports show the beginning of the Belarusians movement on this area. From the one side, the beginning of the Belarusians regiments were created (Manko from Minsk), from the other side agitation for the "Belarusian" matter was conducted in the Russian language. In opinion of the authors of the discovered reports, these people were Bolsheviks or Russian social-revolutionists, which had hostile attitude to Poland and Belarus and wanted to incorporate these territories directly to Russia. AAN TSK 213 k. 10­15. [Instrukcja agitacyjna]. Bd. Ba. Bmw. [Piecztka wplywu Stra Kresowa 29 V 1920 nr. A-2446/20 P]. Instrukcja Agitacyjna. [Adnotacje: Zal. Do N 1082 aa 17 VI 1920 sp 1816. Centrala]. Nota bene autor Instrukcji zapewnial jednoczenie z naciskiem, i ,,z chwil zwizania tych ziem z Polsk powstanie przedstawicielstwo ludnoci".

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.