Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Russian writers on Poland's rebirth

Russian writers on Poland's rebirth doi: 10.2478/v10068-008-0013-7 Niechaj zostan¹ zatarte granice, które niegdy rozdzieli³y naród polski! Niechaj zjednoczy siê on w jedn¹ ca³oæ pod ber³em cara Rosji. Pod tym ber³em zjednoczona zostanie Polska, swobodna w swojej wierze, jêzyku, samorz¹dzie.1 W tym dokumencie nie by³o mowy o niepodleg³oci Polski, gdy¿ takie rozwi¹zanie sprawy polskiej w ogóle nie wchodzi³o w rachubê w polityce rz¹du carskiego. Ale nawet i to, co tam obiecywano, mia³o byæ spe³nione dopiero po zwyciêstwie Rosji nad Niemcami i Austro-Wêgrami i to pod warunkiem ¿e Polacy w tocz¹cej siê wojnie bêd¹ walczyæ ramiê w ramiê z armi¹ rosyjsk¹. Mgliste, warunkowe i pod wzglêdem miêdzynarodowoprawnym niewi¹¿¹ce obietnice w³adz carskiej Rosji, które zawiera³a skierowana do Polaków owa odezwa wielkiego ksiêcia Miko³aja, okrela³y politykê dworu Romanowów wobec Polski w okresie I wojny wiatowej oraz polityczn¹ treæ ówczesnych wyst¹pieñ w sprawie polskiej rosyjskich dzia³aczy pañstwowych, publicystów i pisarzy. Owych wyst¹pieñ by³o wtedy bardzo du¿o, co wiadczy³o o tym, jak mocno kwestia polska bulwersowa³a ówczesn¹ rosyjsk¹ opiniê publiczn¹. Zgodnie z duchem wspomnianej odezwy wypowiedzia³ siê o przysz³oci Polski ksi¹¿ê Pawe³ Do³gorukow. Przyjmowa³ on w dobrej wierze zawarte w niej obietnice i postulowa³ wprowadzenie rozwi¹zañ politycznych, które po wojnie zapewni³yby Polakom ze zjednoczonych trzech zaborów takie same prawa, jakie mieszkañcom Galicji da³y w³adze austriackie. Oto fragment tej wypowiedzi Do³gorukowa: Skoro siê wojna skoñczy, nie samego ju¿ rz¹du, lecz ca³ego narodu rosyjskiego obowi¹zkiem bêdzie daæ Polakom hojnie, bez obcinañ, bez ogl¹dania siê wstecz to, co zapowiedzia³a odezwa w krytycznej chwili dziejowej. Odezwa ma na widoku wszystkie trzy dzia³y Polski, je¿eli wiêc po³¹czymy Polaków rosyjskich i pruskich z austriackimi, to niepodobna przecie¿ daæ im mniej praw politycznych, ani¿eli ju¿ posiadaj¹ w Austrii.2 Gor¹cym zwolennikiem odezwy wielkiego ksiêcia by³ Aleksander Pogodin, profesor slawistyki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. W petersburskiej gazecie Bir¿ewyje wiedomosti tak o niej pisa³: Jedno s³owo naprawi³o stuletnie nieporozumienie. Wielki ksi¹¿ê Miko³aj Miko³ajewicz pierwszy o tym zwiastowa³ Polakom. Cyt. za: Pro Polonia. Zbiór dokumentów, odezw, g³osów prasy europejskiej i osób wybitnych o Polsce i Polakach w okresie wojny europejskiej, Warszawa 1915, s. 67. 2 Ibid., s. 21. Jedno s³owo Monarsze rozstrzyga sprawê polsk¹, o której my, bezsilni, przez lat dziesiêæ mówilimy i pisali. Tylko przez samorz¹d i wolnoæ wiary i mowy, obwieszczone w odezwie Wodza Naczelnego, daje siê sprawa polska rozstrzygn¹æ.3 Znacznie g³êbiej kwestiê stosunków rosyjsko-polskich ujmowa³ Eugeniusz Trubecki (Trubieckoj, 18631920), profesor filozofii i prawa na Uniwersytecie Moskiewskim. Stwierdza³ on, ¿e udzia³ Rosji w rozbiorach pañstwa polskiego mia³ dla niej bardzo negatywne nastêpstwa, gdy¿ uzale¿nia³ j¹ od polityki pruskiej i podkopywa³ jej przywództwo w S³owiañszczynie. W interesie Rosji le¿y wiêc wskrzeszenie Polski. Eugeniusz Trubecki jako jeden z nielicznych Rosjan potêpia³ udzia³ Rosji w rozbiorach pañstwa polskiego i wyrazi³ pogl¹d, i¿ przynios³o to jej wielkie szkody polityczne wród narodów s³owiañskich: Rozbiór Polski to w³anie nasz grzech historyczny, który g³ównie przeszkadza³ i jeszcze przeszkadza Rosji wype³niæ jej pos³annictwo wród S³owian. Z tego grzechu czerpa³ ca³¹ sw¹ si³ê austroslawizm, a w nim g³ównie tkwi³ powód ci¹¿enia czêci S³owian ku Austrii, jemu zawdziêcza³a ona sw¹ potêgê. Oswobodzenie Polaków spod jarzma niemieckiego jest zadaniem nie samej tylko w³adzy Najwy¿szej. Obecnie jest to jedno z najwa¿niejszych zadañ narodowych rosyjskich i od jego pomylnego za³atwienia zawis³a przysz³oæ nasza. Jest to sprawa ¿ycia nie tylko dla Polski, lecz i dla Rosji, albowiem tylko po zjednoczeniu Polski Rosja mo¿e skupiæ wokó³ siebie wiat s³owiañski.4 Podobne spojrzenie na istotê stosunków rosyjsko-polskich zawarte by³o te¿ w odczycie Eugeniusza Trubeckiego Odrodzenie Polski a kwestia rosyjska, wyg³oszonym w Moskwie 26 padziernika 1914 roku na posiedzeniu Towarzystwa Kultury S³owiañskiej.5 I wojna wiatowa postawi³a przed Rosj¹ kwestiê polsk¹ w ca³ej ostroci. Od zajêcia jasnego stanowiska w sprawie Polski trudno by³o siê wtedy uchyliæ. Odezwa naczelnego wodza armii rozbudzi³a w Rosji wielkie nadzieje, ¿e wojna przybli¿y pojednanie Polaków i Rosjan i tym samym rozwi¹zanie kwestii polskiej. W tym duchu drukowano w prasie rosyjskiej liczne wiersze i artyku³y.6 O tych oczekiwaniach tak pisa³ poeta Walery Briusow (18731924) w broszurze Jak zakoñczyæ wojnê: Ibid., s. 17. Ibid., s. 2021. 5 Zob. Å. Ò ð ó á å ö ê î é, Âîçðîæäåíèå Ïîëüøè è ðóññêèé âîïðîñ, Ðóññêèå âåäîìîñòè 1914, ¹ 248, c. 6. 6 Zob. pracê: Âîéíà è Ïîëüøà (Ïîëüñêèé âîïðîñ â ðóññêîé è ïîëüñêîé ïå÷àòè), Ìîñêâà 1914. By³y nadzieje, ¿e zwyciêstwo sojuszników nad germañskimi mocarstwami doprowadzi do urzeczywistnienia sprawiedliwych oczekiwañ zniewolonej i rozdartej na czêci Polski, ¿e naród polski uzyska wreszcie mo¿liwoæ samodzielnego ¿ycia, po³¹czenia w jedn¹ ca³oæ swych ziem podzielonych pomiêdzy trzema pañstwami i w drodze samookrelenia ustanowi dla siebie formy swej pañstwowoci i porz¹dku spo³ecznego7 Niepomylny dla Rosji przebieg wojny nie sk³ania³ rz¹du carskiego do podejmowania konkretnych rozwi¹zañ w sprawach Polski. Zaczê³y te¿ przygasaæ propolskie nastroje w publicystyce i literaturze rosyjskiej lat 19141915, kiedy w drugiej po³owie roku 1915 Rosja utraci³a swoje panowanie nad ziemiami polskimi w wyniku zwyciêskiej ofensywy armii niemieckiej i austriackiej na froncie wschodnim. W padzierniku roku 1915 front wschodni zatrzyma³ siê na linii DyneburgNowogródekPiñskTarnopolCzerniowce.8 W tej sytuacji karta polska utraci³a dla Rosji znaczenie w politycznej i militarnej konfrontacji z koalicj¹ pañstw centralnych. Brak ze strony Rosji inicjatyw w kierunku rozwi¹zania kwestii polskiej budzi³ zrozumia³e rozgoryczenie przebywaj¹cych tam Polaków, którzy zawierzyli pustym obietnicom odezwy naczelnego wodza. Uczucia te wyrazi³ w roku 1916 wychodz¹cy w Piotrogrodzie tygodnik G³os Polski, który stwierdza³ w anonimowym artykule Stosunek opinii publicznej w Rosji do sprawy polskiej: Od pocz¹tku wojny rosyjska opinia publiczna, zaskoczona wypadkami, znajdowa³a siê wzglêdem wysuniêtych przez ni¹ zagadnieñ w stanie jakiego otumanienia, konkretyzowaæ idei nie umia³a, a wiêc ujmowa³a wszystko w sposób uczuciowy i tylko uczuciowy [] by³y to artyku³y i wyst¹pienia bardzo sympatyczne, piêkne, o¿ywione jakim uczuciem moralnej ulgi, ¿e Rosja oczyci³a siê z win wobec Polski.9 W dalszych rozwa¿aniach autor zarzuca³ ówczesnym publicystom rosyjskim brak wyranie okrelonego stanowiska w sprawie niepodleg³oci Polski. Wkrótce po tym wyst¹pieniu G³os Polski wydrukowa³ artyku³ Wojciecha Baranowskiego Ujmowanie sprawy polskiej. Autor jeszcze bardziej zdecydowanie domaga³ siê od strony rosyjskiej wyranych dzia³añ i rozstrzygniêæ w sprawie polskiej: Boæ istotnie, dziwno nam wszystkim, i¿ myl rosyjska w stosunku do Polski zamar³a, czyli raczej przez rok d³ugi, rok, w którym ka¿dy dzieñ uczy³ tak wiele, nie usz³a naprzód ani 7 Â. Á ð þ ñ î â, Êàê ïðåêðàòèòü âîéíó, Ìîñêâà 1917, c. 12. Cytaty ze róde³ w jêzyku rosyjskim tu i dalej przytaczam w t³umaczeniu w³asnym J. O. 8 Zob. L. B a z y l o w, Dzieje Rosji 18011917, Warszawa 1977, s. 624625. 9 Stosunek opinii publicznej w Rosji do sprawy polskiej, G³os Polski (Piotrogród) 1916, nr 38, s. 1. kroku, ci¹gle stoj¹c na gruncie serdecznych owiadczeñ, do jakich has³o da³a odezwa sierpniowa. Taki stan rzeczy wydaje siê Polakom wielce nienormalnym, a nawet podejrzanym poniek¹d.10 Wojciech Baranowski stwierdza³ dalej, i¿ Polska coraz natarczywiej ¿¹da, by spo³eczeñstwo rosyjskie rzeczowo rozwa¿y³o jej sprawê. Jednoczenie ubolewa³ w tym samym miejscu nad tym, ¿e spo³eczeñstwo rosyjskie nie zdradza w tym kierunku ochoty najmniejszej. I od traktowania problemu polskiego, jak nale¿y wci¹¿ konsekwentnie siê uchyla.11 Ze wzglêdu na cenzurê autor zarzuca³ tu spo³eczeñstwu rosyjskiemu brak politycznej woli rozwi¹zania kwestii polskiej. Powszechnie jednak wiadomo, ¿e w Rosji carskiej i nie tylko carskiej jedynie naczelne w³adze pañstwowe mog³y decydowaæ o swoich stosunkach miêdzynarodowych, nie za spo³eczeñstwo pozbawione w³aciwie mo¿liwoci i instytucji demokratycznego oddzia³ywania na rz¹d i jego politykê. Spo³eczeñstwo natomiast, to znaczy g³ównie ówczesna inteligencja rosyjska, mog³o, zw³aszcza w pierwszym roku wojny, doæ swobodnie wyra¿aæ swoje propolskie postawy naturalnie w granicach, które zakrela³a polityczna treæ odezwy do Polaków z sierpnia 1914 roku. Na sprawy Polski bardzo ¿ywo zareagowa³a literatura rosyjska ju¿ w pierwszych miesi¹cach Wielkiej Wojny. W ówczesnych czasopismach rosyjskich, zbiorach poezji i almanachach literackich pojawi³o siê mnóstwo wierszy i opowiadañ na tematy polskie. Liczni poeci wprost opatrywali swoje wiersze tytu³ami Do Polski, Polska, Do Polaków, Do braci Polaków. Wiersze o podobnej treci og³osili wtedy: Briusow, Balmont, So³owjow, Jesienin, So³ogub, i twórcy mniej znani: Sirotinin, Griniewska, Kopytkin, Oriesznikow, Morawska, Bronicka, Agniwcew, Lipiecki, Michaj³ow i wielu innych. Trudno by³oby tu obszerniej omawiaæ tê obfit¹ ówczesn¹ spuciznê poetyck¹, w której podejmowano temat Polski i jej losów. W niniejszej pracy przypomniane zostan¹ g³ównie publicystyczne i reporterskie g³osy kilku znanych pisarzy rosyjskich, którzy w latach 19141917 wypowiadali siê o Polsce i jej przysz³oci. Utwory poetów bêd¹ natomiast przywo³ywane w ograniczonym zakresie. Publicyci i literaci rosyjscy, pisz¹c o Polsce, podejmowali zwykle kilka wa¿nych problemów, które sta³y siê szczególnie aktualne po wybuchu I wojny wiatowej. Oto one: poczucie winy z powodu krzywd wyrz¹dzonych narodowi polskiemu przez Rosjê w przesz³oci; podjêcie idei odrodzenia zjednoczonej Polski na warunkach okrelonych w znanej odezwie naczelnego wodza armii rosyjskiej do Polaków; propagowanie pojednania rosyjsko-polskiego i braterstwa we W. B a r a n o w s k i, Ujmowanie sprawy polskiej, G³os Polski 1916, nr 42, s. 12. Ibid., s. 2. wspólnej walce z Niemcami; wspó³czucie Polakom w ich wojennych cierpieniach i apele o udzielenie im pomocy przez Rosjê, szczególnie za licznym uchodcom przybywaj¹cym z terenów ogarniêtych dzia³aniami wojennymi. Wymienione tu kwestie najczêciej pojawia³y siê w ówczesnych g³osach pisarzy rosyjskich na temat Polski i tocz¹cej siê wojny. Przegl¹d wypowiedzi pisarzy rosyjskich o Polsce rozpoczniemy tu od przek³adu nieznanego listu Aleksandra Amfitieatrowa (18621938) do Henryka Sienkiewicza. Autor listu, twórca wielu opowiadañ i powieci z ¿ycia ówczesnej Rosji, by³ wielbicielem talentu polskiego pisarza. Wojna rozbudzi³a w sercu Amfitieatrowa ducha solidarnoci z narodem polskim, czemu da³ wyraz we wspomnianym licie. List ten odnalaz³ i opublikowa³ niedawno rosyjski polonista Wiktor Choriew w ksi¹¿ce Polska i Polacy w oczach pisarzy rosyjskich. Oto najwa¿niejsze fragmenty owego listu do Sienkiewicza: Wolni S³owianie jak nag³a burza wyrwali siê spod zniewalaj¹cej niemieckiej stopy. Ru, Polska, Litwa znowu s¹ pod wspólnym pancerzem []. Najdro¿sze marzenia najlepszych synów Rosji i Polski bliskie s¹ urzeczywistnienia. Rozwiewaj¹ siê widma starej nienawici, rodzinny stary spór S³owian miêdzy sob¹ zbli¿a siê do koñca []. Osiemnacie lat chowa³em w swej duszy marzenie o polsko-rosyjskim pojednaniu i nawet w najczarniejszych dniach nigdy nie traci³em tej o¿ywczej nadziei. Gdyby tylko ten jedyny owoc przynios³a szalej¹ca teraz wojna umocni³aby pokój, braterstwo i przyjacielski sojusz Polski i Rosji to i wtedy by³aby ona b³ogos³awiona i usprawiedliwi³aby wszystkie swoje straszliwe ofiary Niech ¿yje autonomiczna Polska! Niech ¿yje wielka Rosja wskrzeszaj¹ca j¹ ze stuletnich prochów!12 Jak wynika z tego listu, Amfitieatrow deklarowa³ siê jako bardzo gorliwy orêdownik zbli¿enia Rosjan i Polaków w duchu jednoci s³owiañskiej. Wierzy³, ¿e wielka Rosja wskrzesi autonomiczn¹ Polskê jako sk³adow¹ czêæ swojego imperium. Amfitieatrow nie by³ odosobniony w tych oczekiwaniach wród innych ówczesnych pisarzy rosyjskich. Wkrótce po wybuchu wojny poczytna piotrogrodzka gazeta Bir¿ewyje wiedomosti (jak wiadomo, na fali antyniemieckich nastrojów nazwê Petersburg zmieniono wtedy na Pietrograd) przeprowadzi³a ankietê na temat: Przysz³oæ stosunków rosyjsko-polskich. Do udzia³u w tej bezprecedensowej w Rosji ankiecie zaproszono ówczesnych luminarzy literatury rosyjskiej. Drukowane wypowiedzi utrzymane by³y w tonie bardzo przyjaznym wobec Polski, musia³y te¿ chyba zawieraæ treci niezupe³nie zgodne z polityk¹ rz¹du carskiego w sprawie polskiej, o czym wiadczy³y liczne wykropkowania i bia³e plamy, bêd¹ce wynikiem ingerencji cenzury. Niektóre z owych wypowiedzi (Mierie¿kowskiego, Zob. Â. Õ î ð å â, Ïîëüøà è ïîëÿêè ãëàçàìè ðóññêèõ ëèòåðàòîðîâ, Ìîñêâà 2005, ñ. 126. Andriejewa, So³oguba, Briusowa, Kuprina) niemal natychmiast zosta³y przet³umaczone na polski i wydrukowane w warszawskim tygodniku wiat.13 We wspomnianej ankiecie Przysz³oæ stosunków rosyjsko-polskich wypowiadali siê m.in. So³ogub, Bunin, Czirikow, Kuprin, Andriejew, Mierie¿kowski i Zinaida Gippius. Oto opinia Fiodora So³oguba (18631927), poety, dramaturga i nowelisty, autora napisanego wówczas piêknego wiersza Stance dla Polski (1914). So³ogub podobnie jak Amfitieatrow ujmowa³ kwestiê polsk¹ zgodnie z ide¹ braterstwa s³owiañskiego, k³ad¹c nacisk na jednoæ Rosji i Polski: Rosjê i Polskê ³¹cz¹ ostre namiêtnoci, tak wiele jest mi³oci i nienawici w naszych stosunkach, ¿e ju¿ sama ta z³o¿onoæ prze¿ytych i rodz¹cych siê uczuæ budzi wielkie nadzieje. Nie mo¿na oddaæ Warszawy to s³owa o g³êbokiej treci; nie mo¿na i dlatego ¿e wiat s³owiañski tylko jednoci¹ mo¿e zwyciê¿yæ Niemcy. S³owianie powinni zbudowaæ wspólny dom, stworzyæ sojusz14 W wypowiedzi Iwana Bunina (18701953), g³onego ju¿ wówczas poety i prozaika, przysz³ego pierwszego rosyjskiego laureata Literackiej Nagrody Nobla, zaakcentowana zosta³a potrzeba okazania materialnej pomocy dotkniêtym przez wojnê Polakom. Pisarz wyrazi³ uznanie dla kultury polskiej (wczeniej przek³ada³ m.in. sonety Mickiewicza) i nie pomin¹³ te¿ tak bliskiej ówczesnym Rosjanom idei s³owiañskiej jednoci Rosji i Polski. Oto okrojona przez cenzurê wypowied Bunina w sprawie Polski: Jak i wiêkszoæ tego krêgu spo³ecznoci rosyjskiej, do której nale¿ê, opowiadam siê za samorz¹dnoci¹ Polski [bia³a plama] Naród polski ³¹czy w sobie drogocenne cechy s³owiañskie z europejsk¹ kultur¹ i jednoæ z nim jest dla nas szczególnie cenna. Pocz¹tek takiej jednoci ju¿ zosta³ uczyniony w Moskwie i jestem przekonany, ¿e rozpoczêta sprawa uwieñczona zostanie pe³nym sukcesem. Pomoc Polsce podyktowana jest tymi cierpieniami, które sta³y siê teraz udzia³em Polski w walce Rosji z Niemcami. W tej pomocy widzê rêkojmiê przysz³ej jednoci.15 Wielk¹ kulturaln¹ rolê Polski w wiecie s³owiañskim dostrzega³ te¿ popularny prozaik Aleksander Kuprin (18701938). Da³ temu wyraz w krótkiej odpowiedzi na ankietê piotrogrodzkiej gazety, wspomnia³ te¿ jednoczenie o politycznej degradacji Polski z winy Rosji: Odezwa wielkiego ksiêcia daje Rosji nadziejê, ¿e naród polski zacznie byæ traktowany jako jeden z najbardziej kulturalnych w S³owiañszczynie.16 Zob. G³osy poetów i literatów rosyjskich o Polsce, wiat 1914, nr 46, s. 11. Áóäóùåå ðóññêî-ïîëüñêèõ îòíîøåíèé, Áèðæåâûå âåäîìîñòè 1914, nr 14430, c. 4. 15 Ibidem. 16 Zob. G³osy poetów i literatów, s. 11. Nadzieje, ¿e odezwa wielkiego ksiêcia sprzymierzy i zjednoczy Rosjan i Polaków, wyra¿ali nie tylko publicyci i pisarze rosyjscy jak o tym wiadcz¹ przytoczone wy¿ej wyst¹pienia ale równie¿ drugorzêdni poeci w okolicznociowych wierszach o treci patriotycznej. Warto tu przypomnieæ jako charakterystyczny przyk³ad wiersz zapomnianego poety Aleksandra Pietrowa, opatrzony wymownym tytu³em Zmartwychwstanie (1914). Autor pisa³ tu oczywicie o zmartwychwstaniu Polski, co w jego przekonaniu mia³y zwiastowaæ z³ote s³owa wodza zawarte w sierpniowej odezwie do Polaków: Âîñêðåñåíèå Ñâîáîäû ñëîâà ïðîçâó÷àëè, Âîæäÿ çîëîòûå ñëîâà! Ïîëÿêîâ ñ Ðîññèåé ñïàÿëè Áîðüáà è ëþáîâü. Ïóñòü æèâà Ñâÿçü áóäåò ìåæ íàìè íàâåêè! ......................................... Ïîëÿêè! Çàðÿ çàíÿëàñÿ: Âîñêðåñíåò âåñü ïîëüñêèé íàðîä!17 Àëåêñàíäð Ïåòðîâ Zmartwychwstanie Zabrzmia³y s³owa wolnoci, Z³ote s³owa Wodza! Polaków z Rosj¹ z³¹czy³a Walka i mi³oæ. Niechaj ¿yje Wiê miêdzy nami na wieki! ......... Polacy! Zorza zawita³a: Zmartwychwstanie ca³y naród polski!17 Aleksander Pietrow Pochwalne strofy na czeæ odezwy wielkiego ksiêcia pisali te¿ wtedy i inni mierni poeci, jak chocia¿by Piotr Jurkin w wierszu Do s³awnych Polaków (Ñëàâíûì ïîëÿêàì, 1914).18 Twórcy wierszy o podobnej treci obwieszczali w podnios³ych s³owach narodziny braterstwa rosyjsko-polskiego, zmartwychwstanie Polski, ochoczo wzywali równie¿ do podjêcia wspólnej walki z odwiecznymi wrogami S³owian. Nowym motywem w powiêconych Polsce wyst¹pieniach pisarzy rosyjskich by³o uznanie historycznych win Rosji wobec narodu polskiego. Wczeniej by³oby to nie do pomylenia. W oczach szowinistycznej polako¿erczej propagandy rosyjskiej zw³aszcza po roku 1863 to w³anie Polacy przedstawiani byli jako Judasze S³owiañszczyzny, buntownicy i wichrzyciele, ciemiê¿cy innych narodów ze wschodnich obszarów swojego upad³ego pañstwa (Rosja za wystêpowa³a rzekomo w ich obronie). Uwiarygodnienie podjêtych w latach I wojny wiatowej prób pojednania rosyjsko-polskiego wymaga³o wyciszenia antypolskiej kampanii, obietnicy pewnych ustêpstw politycznych na rzecz praw Polaków i wreszcie uznania w³asnych win wobec nich. Zdobyli siê na to tylko nieliczni ówczeni pisarze i myliciele rosyjscy, sk¹din¹d znani z du¿ej wra¿liwoci spo³ecznej i wiernoci zasadom wiatopogl¹du chrzecijañskiego. À. Ï å ò ð î â, Íîâûå áîåâûå ïåñíè, Ìîñêâà 1914, ñ. 8. Ï. Þ ð ê è í, Óòðî ìå÷òû, Ïåòðîãðàä 1915, ñ. 127. We wspomnianej ankiecie Przysz³oæ stosunków rosyjsko-polskich g³ony ju¿ wtedy modernistyczny nowelista i dramatopisarz Leonid Andriejew (1871 1919) tak wypowiedzia³ siê o winie Rosji: Gdy zabroniono piæ, gdy minê³o przykre pijañstwo, zrozumia³ wytrzewiony naród rosyjski, jak¹ krzywdê wyrz¹dzi³ Polsce. Bez wstydu nie mo¿na myleæ o przesz³oci.19 W tym samym czasie Siergiej So³owjow (18851942), niedoceniony poeta i t³umacz z krêgu symbolistów, stworzy³ wzruszaj¹cy wiersz pt. Do Polski (Ê Ïîëüøå, 1914). Cierpienia Polski podczas ówczesnej wojny porówna³ w nim do ofiary i mêki Chrystusa na Golgocie. Autor zakoñczy³ wiersz prob¹ do Polski, aby wybaczy³a Rosjanom grzechy przesz³oci i przyjê³a ich jak braci: Ïðîñòè æå íàì ãðåõè áûëîãî È íàñ, êàê áðàòüåâ, ïðèíèìè.20 (Ñ. Ñîëîâüåâ, Ê Ïîëüøå) Winê oraz polityczn¹ i moraln¹ odpowiedzialnoæ Rosji za przestêpstwa przeciw narodowi polskiemu najmocniej podkrela³ Dymitr Mierie¿kowski (1866 1941), pisarz i myliciel, duchowy ojciec modernizmu w literaturze rosyjskiej. W odpowiedzi na ankietê gazety Bir¿ewyje wiedomosti napisa³: wiadomoæ winy wobec Polski leg³a ciê¿arem na sumieniu rosyjskim. Niech nam Bóg pozwoli odkupiæ tê winê nie w s³owach, lecz w czynie. S³owa bowiem ³atwe ale czyny trudne21 O Polsce wypowiedzia³ siê te¿ Mierie¿kowski w dwóch artyku³ach Naród ukrzy¿owany i O religijnym fa³szu nacjonalizmu, które umieci³ w swojej ksi¹¿ce Od wojny do rewolucji (Pietrograd 1917). Wysoko ocenia³ w nich mesjanizm polski i wyrazi³ ubolewanie nad tym, ¿e w przesz³oci nie dokona³o siê duchowe zbli¿enie Polski i Rosji. Win¹ za to Mierie¿kowski obarcza³ zadawniony i zaborczy nacjonalizm rosyjski, który nie ³¹czy³, lecz odpycha³ od siebie obydwa narody. Wiaczes³aw Iwanow (18661949), poeta, dramaturg i myliciel religijny, dostrzega³ potrzebê zbratania Rosji z Polsk¹. Wed³ug jego przekonania mia³o siê to dokonaæ na podstawie wspólnej obu narodom idei chrzecijañskiej, która ka¿e poszukiwaæ przede wszystkim dobra i mi³oci oraz wyrzekaæ siê z³a i nienawici. Iwanow podobnie jak Mierie¿kowski potêpia³ udzia³ Rosji w rozbiorach Polski, uznaj¹c to za przestêpstwo historyczne. W swym wyst¹pieniu na posieZob. G³osy poetów i literatów, s. 11. Ñ. Ñ î ë î â ü å â, Âîçâðàùåíèå â äîì îò÷èé, Ìîñêâà 1916, ñ. 142. 21 Áóäóùåå ðóññêî-ïîëüñêèõ..., c. 4. dzeniu Moskiewskiego Towarzystwa Religijno-Filozoficznego w dniu 6(19) padziernika 1914 roku mówi³: Czy na wspólnym wiêcie wiata s³owiañskiego zostanie zmyty nasz niezamazany grzech, niewybaczone nasze przestêpstwo historyczne rozszarpanie ¿ywej Polski, czy po³¹czy siê w jedn¹ ca³oæ podzielone wiête cia³o, czy te¿ dla odkupienia krwawej winy podobnie jak cia³o Polski bêdzie rozszarpane i przeczyste cia³o wiêtej Rusi?22 Wypowiedzi W. Iwanowa o Polsce o¿ywione by³y wiar¹ w jej zmartwychwstanie. W artykule Polski mesjanizm jako ¿ywa si³a tak o tym pisa³: Chcia³oby siê wierzyæ, ¿e nad S³owiañszczyzn¹ wita zorza mi³oci i ¿e dla Polski rozb³yska ju¿ trzeci dzieñ jej spoczynku w grobie dzieñ zmartwychwstania.23 Wiarê w zmartwychwstanie Polski g³osi³a te¿ poetka i powieciopisarka Zinaida Gippius (18691945), w ¿yciu prywatnym ¿ona Dymitra Mierie¿kowskiego. Podczas wojny wyranie od¿egnywa³a siê od hase³ oficjalnego patriotyzmu i wzrostu fali nacjonalistycznych emocji. W jej odpowiedzi na wspomnian¹ ankietê piotrogrodzkiej gazety by³o wiele sympatii dla Polski, ale zarazem chyba i sporo przesady. Oto s³owa tej poetki: Nie ma i nie by³o nigdy ani jednego myl¹cego cz³owieka w Rosji, który by nie oczekiwa³, nie chcia³ odrodzenia Polski. Ona prze¿y³a i noc w Getsemane, i Golgotê. Polska nie mo¿e nie zmartwychwstaæ.24 B³êdne by³oby jednak przekonanie, ¿e literaci rosyjscy w latach 19141917 pisali o Polsce tylko w tonie przyjaznym i wyra¿ali swoje nadzieje, ¿e odrodzi siê ona z popio³ów. Podejmuj¹c to zagadnienie, warto przypomnieæ opiniê Wasyla Rozanowa (18561919), pisarza i filozofa o pogl¹dach konserwatywnych, gorliwego apologety rz¹dów carskich. W roku 1914 zabra³ on g³os w sprawie polskiej, publikuj¹c artyku³ pt. Los Polski a s³owo Naczelnego Wodza. G³ówne tezy tego¿ artyku³u powtórzy³ nastêpnie w ksi¹¿ce Wojna 1914 roku a odrodzenie rosyjskie (1915). Kwestiê polsk¹ ujmowa³ Rozanow z pozycji zadufanego w swej sile nacjonalizmu rosyjskiego. Twierdzi³, ¿e Polacy z radoci¹ witaj¹ odezwê wielkiego ksiêcia Miko³aja Miko³ajewicza i zawart¹ w niej zapowied powstania zjednoczonej Polski pod ber³em rosyjskim. W¹tpi³ jednak, czy potrafi¹ skorzystaæ z ³askawoci cara, poniewa¿ s¹ sk³onni do anarchii i brak im zmys³u Â. È â à í î â, Âñåëåíñêîå äåëî, Ðóññêàÿ ìûñëü 1914, ¹ 12, c. 105. Idem, Ðîäíîå è âñåëåíñêîå, Ìîñêâà 1918, ñ. 60. 24 Áóäóùåå ðóññêî-ïîëüñêèõ..., c. 4. pañstwowego, mog¹ wiêc ¿¹daæ wiêcej, ni¿ im ofiarowano. Wychodz¹c z takich za³o¿eñ, Rozanow formu³owa³ pod adresem Polaków nastêpuj¹ce ostrze¿enia: Polacy dojd¹ oczywicie do zguby, jeli bêd¹ siê staraæ wyjæ poza zasady okrelone w s³owach Naczelnego Wodza i nie osi¹gn¹ niczego, tylko ponios¹ klêskê. 25 Jest w pe³ni zrozumia³e, ¿e w Rosji zareagowano z wrogoci¹ na zbrojny udzia³ Legionów Polskich w wojnie przeciw armii rosyjskiej, gdy¿ w tej sytuacji rozwiewa³y siê pielêgnowane tam pieczo³owicie nadzieje, ¿e Polacy, niepomni ucisku i przeladowañ, bêd¹ w zamian za ja³owe obietnice walczyæ w braterskim sojuszu po stronie rosyjskiej. Przeciw dzia³aniom Legionów skierowane by³y ówczesne wiersze poetów Polski pu³k Marii Morawskiej, Polacy, chcia³bym sens w tym dojrzeæ! Osipa Mandelsztama, Do Polski Aleksieja Lipieckiego, Do Polaków z pewnej partii Nadie¿dy Bronickiej. Piêtnowa³ te¿ walkê Legionów Walery Briusow w wojennych korespondencjach z Warszawy, które pisa³ jesieni¹ 1914 roku do moskiewskiej gazety Russkije wiedomosti. Odrêbny temat stanowi¹ relacje pisarzy, którzy w latach 19141917 podjêli s³u¿bê jako korespondenci wojenni na ziemiach polskich. Byli wród nich twórcy znani w ówczesnej literaturze rosyjskiej jak chocia¿by Walery Briusow, Aleksiej To³stoj, Aleksander Kuprin, Aleksander Fiodorow, Aleksander Serafimowicz, Wiktor Muj¿el i inni. Owi pisarze-korespondenci, wypowiadaj¹c siê o Polsce i Polakach, nie uciekali siê do rozwa¿añ o dziejach stosunków polsko-rosyjskich, o ró¿nicach dziel¹cych Rosjan i Polaków, lecz operowali najczêciej materia³em i spostrze¿eniami, których dostarcza³a im wojenna codziennoæ. W ocenie aktualnych nastrojów politycznych w Królestwie owi korespondenci najczêciej podtrzymywali w swoich doniesieniach oficjalny optymizm, ¿e Polacy ¿yczliwie odnosz¹ siê do armii rosyjskiej i z radoci¹ przyjmuj¹ skierowane do nich s³owa odezwy jej naczelnego wodza. Niektórzy pisarze-korespondenci podejmowali niekiedy rozwa¿ania o przysz³oci stosunków rosyjsko-polskich. Wspomniany wy¿ej Aleksander Fiodorow pisa³ w artykule Stosunki rosyjsko-polskie (1916): Kwestiê polsk¹ powinnimy rozwi¹zaæ na zasadach zaspokojenia sprawiedliwych potrzeb Rosji i Polaków []. Przy tym samo rozwi¹zanie kwestii polskiej powinno byæ od³o¿one do zakoñczenia wojny26 Warto zwróciæ uwagê na to, ¿e w wielu rosyjskich artyku³ach na temat spraw polskich czêsto zestawiano te dwa podmioty Rosja i Polacy, nie za Rosja Â. Â. Ð î ç à í î â, Âîéíà 1914 ãîäà è ðóññêîå âîçðîæäåíèå, Ïåòðîãðàä 1915, ñ. 131. À. Ô å ä î ð î â, Ðóññêî-ïîëüñêèå îòíîøåíèÿ, Ãîëîñ Ðîññèè 1916, ¹ 3, c. 8. i Polska (by³o to szczególnie widoczne w publicystyce Rozanowa). Chodzi³o za o to, ¿e Rosjanom z trudem przychodzi³o uznanie Polski jako odrêbnego i samodzielnego pañstwa, woleli raczej mówiæ o przysz³oci P o l a k ó w, którym matuszka-Rosja ³askawie przyzna³aby co najwy¿ej samorz¹d i zachowa³aby nadal imperialn¹ w³adzê nad ich krajem. Dzisiaj w wiêkszoci ju¿ zapomniane, ale bardzo obfite rosyjskie pimiennictwo na temat Polski w dobie I wojny wiatowej dobitnie wiadczy o tym, ¿e kwestiê polsk¹ traktowano w ówczesnej Rosji w sposób nader instrumentalny i koniunkturalny. Wszystkie wyrazy sympatii wobec Polski, wiara w jej zmartwychwstanie, wspó³czucie w jej cierpieniach, deklaracje pomocy uchodcom, zapewnienia o s³owiañskim braterstwie, wyrazy skruchy z powodu win Rosji wobec narodu polskiego wszystko to mia³o s³u¿yæ pozyskaniu Polaków jako sojuszników armii rosyjskiej w jej wojnie z pañstwami centralnymi. Pozytywnym efektem tego pimiennictwa o sprawie polskiej by³a stopniowo postêpuj¹ca zmiana nastawienia rosyjskiej opinii publicznej zw³aszcza za inteligencji wobec Polski. Od dnia wybuchu I wojny wiatowej unikano w Rosji okrelenia Priwislinskij kraj, zaczêto natomiast na wycigi pisaæ o siostrze Polsce i jej przysz³oci. Mnogoæ i ró¿norodnoæ ówczesnych rosyjskich g³osów o Polsce wiadczy o tym, z jakim trudem wród niektórych Rosjan torowa³o sobie drogê przekonanie, ¿e w sprawie polskiej nie bêdzie ju¿ mo¿na wróciæ do stanu sprzed wybuchu wojny i ¿e w polityce rosyjskiej nale¿y uczyniæ jaki nowy i zdecydowany krok w kierunku zaspokojenia narodowych aspiracji Polaków. W odczuciu Rosjan sta³o siê to oczywiste szczególnie po utracie przez Rosjê w³adzy nad ziemiami polskimi, które w przesz³oci przemoc¹ w³¹czono do imperium. Ewolucjê stanowiska rosyjskiej opinii publicznej wobec kwestii polskiej odzwierciedla cytowana ju¿ wy¿ej broszura Briusowa Jak zakoñczyæ wojnê. Sam autor na pocz¹tku wojny pos³ugiwa³ siê w korespondencjach z Warszawy okreleniami nasza Polska, rosyjska Polska, Warszawa stolica rosyjskiej Polski. Ale w owej broszurze, opublikowanej po rewolucji lutowej i upadku caratu w roku 1917, móg³ ju¿ wtedy tak napisaæ o Polsce: W istniej¹cym stanie rzeczy ze strony Rosji, jak siê wydaje, nie mo¿na liczyæ na jakiekolwiek zdobycze terytorialne. Mo¿na tylko mówiæ o zachowaniu tych ziem, które posiadalimy przed wybuchem wojny, czemu nikt siê nie sprzeciwia (przy czym, co jest zrozumia³e, nie mamy na uwadze Polski, której samodzielny byt zosta³ jakby ju¿ wczeniej zdecydowany przez obie strony). Kwesti¹ podlegaj¹c¹ dyskusji mog¹ okazaæ siê tylko [] granice przysz³ego pañstwa polskiego.27 Â. Á ð þ ñ î â, op. cit., c. 2829. Briusow, który pocz¹tkowo jak zdecydowana wiêkszoæ ówczesnych rosyjskich autorów pisz¹cych o Polsce by³ gor¹cym orêdownikiem idei jednoci Rosji i Polski, zrozumia³ po d³u¿szym pobycie w Warszawie i po w³asnej ocenie przebiegu wojny, ¿e samodzielny byt przysz³ego pañstwa polskiego zosta³ ju¿ wczeniej przes¹dzony. W ten sposób sprawa Polski przynajmniej czêciowo przestawa³a byæ dla Rosji k³opotliwym brzemieniem, o czym w swoim czasie tak pisa³ historyk Janusz Pajewski: Postawa narodu, jego wola istnienia sprawi³a, ¿e kwestia polska nastrêcza³a zaborcom powa¿nych trudnoci, ¿e by³a zarówno dla Prus-Niemiec, jak i dla Rosji ciê¿kim problemem wewnêtrznym.28 Poczynaj¹c od roku 1917, coraz wyraniej dojrzewa³a w opinii rosyjskiej wiadomoæ, ¿e Polska powinna siê odrodziæ jako pañstwo niepodleg³e. Ten donios³y akt owego odrodzenia mia³ siê ju¿ w nastêpnym roku dokonaæ wszak¿e nie z rosyjskiego nadania, ale w wyniku sprzyjaj¹cych sprawie Polski wa¿nych wydarzeñ historycznych w Europie w latach 19141918 przede wszystkim jednak dziêki niez³omnej woli samego narodu polskiego, który nigdy nie pogodzi³ siê z utrat¹ swej niezale¿noci pañstwowej. SUMMARY World War I resulted in favourable political circumstances for the rebirth of independent Poland in 1918. The war raised for Russia a difficult question of Polands future. Its solution was outlined in the proclamation to Polish people, which was issued by the commander-in-chief of the Russian army, grand duke Nicolai Nicolaevich at the beginning of the war. It was loaded with empty political promises. The war aroused pro-Polish emotions in Russia along with hopes that Poles together with Russia will fight against Germany and Austria. Those hopes were reflected in numerous poems to sister Poland, to Polish brothers, published in various articles and war reports from Poland. They created a vision of self-governing Poland, enjoying freedom of language and religion but remaining under the tsars rule as a part of the Russian empire. J. P a j e w s k i, Odbudowa pañstwa polskiego 19141918, Warszawa 1978, s. 19. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Russian writers on Poland's rebirth

Annales UMCS, Historia , Volume 64 (2) – Jan 1, 2009

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/russian-writers-on-poland-s-rebirth-QzfmNMEJNB
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2009 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-008-0013-7
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

doi: 10.2478/v10068-008-0013-7 Niechaj zostan¹ zatarte granice, które niegdy rozdzieli³y naród polski! Niechaj zjednoczy siê on w jedn¹ ca³oæ pod ber³em cara Rosji. Pod tym ber³em zjednoczona zostanie Polska, swobodna w swojej wierze, jêzyku, samorz¹dzie.1 W tym dokumencie nie by³o mowy o niepodleg³oci Polski, gdy¿ takie rozwi¹zanie sprawy polskiej w ogóle nie wchodzi³o w rachubê w polityce rz¹du carskiego. Ale nawet i to, co tam obiecywano, mia³o byæ spe³nione dopiero po zwyciêstwie Rosji nad Niemcami i Austro-Wêgrami i to pod warunkiem ¿e Polacy w tocz¹cej siê wojnie bêd¹ walczyæ ramiê w ramiê z armi¹ rosyjsk¹. Mgliste, warunkowe i pod wzglêdem miêdzynarodowoprawnym niewi¹¿¹ce obietnice w³adz carskiej Rosji, które zawiera³a skierowana do Polaków owa odezwa wielkiego ksiêcia Miko³aja, okrela³y politykê dworu Romanowów wobec Polski w okresie I wojny wiatowej oraz polityczn¹ treæ ówczesnych wyst¹pieñ w sprawie polskiej rosyjskich dzia³aczy pañstwowych, publicystów i pisarzy. Owych wyst¹pieñ by³o wtedy bardzo du¿o, co wiadczy³o o tym, jak mocno kwestia polska bulwersowa³a ówczesn¹ rosyjsk¹ opiniê publiczn¹. Zgodnie z duchem wspomnianej odezwy wypowiedzia³ siê o przysz³oci Polski ksi¹¿ê Pawe³ Do³gorukow. Przyjmowa³ on w dobrej wierze zawarte w niej obietnice i postulowa³ wprowadzenie rozwi¹zañ politycznych, które po wojnie zapewni³yby Polakom ze zjednoczonych trzech zaborów takie same prawa, jakie mieszkañcom Galicji da³y w³adze austriackie. Oto fragment tej wypowiedzi Do³gorukowa: Skoro siê wojna skoñczy, nie samego ju¿ rz¹du, lecz ca³ego narodu rosyjskiego obowi¹zkiem bêdzie daæ Polakom hojnie, bez obcinañ, bez ogl¹dania siê wstecz to, co zapowiedzia³a odezwa w krytycznej chwili dziejowej. Odezwa ma na widoku wszystkie trzy dzia³y Polski, je¿eli wiêc po³¹czymy Polaków rosyjskich i pruskich z austriackimi, to niepodobna przecie¿ daæ im mniej praw politycznych, ani¿eli ju¿ posiadaj¹ w Austrii.2 Gor¹cym zwolennikiem odezwy wielkiego ksiêcia by³ Aleksander Pogodin, profesor slawistyki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. W petersburskiej gazecie Bir¿ewyje wiedomosti tak o niej pisa³: Jedno s³owo naprawi³o stuletnie nieporozumienie. Wielki ksi¹¿ê Miko³aj Miko³ajewicz pierwszy o tym zwiastowa³ Polakom. Cyt. za: Pro Polonia. Zbiór dokumentów, odezw, g³osów prasy europejskiej i osób wybitnych o Polsce i Polakach w okresie wojny europejskiej, Warszawa 1915, s. 67. 2 Ibid., s. 21. Jedno s³owo Monarsze rozstrzyga sprawê polsk¹, o której my, bezsilni, przez lat dziesiêæ mówilimy i pisali. Tylko przez samorz¹d i wolnoæ wiary i mowy, obwieszczone w odezwie Wodza Naczelnego, daje siê sprawa polska rozstrzygn¹æ.3 Znacznie g³êbiej kwestiê stosunków rosyjsko-polskich ujmowa³ Eugeniusz Trubecki (Trubieckoj, 18631920), profesor filozofii i prawa na Uniwersytecie Moskiewskim. Stwierdza³ on, ¿e udzia³ Rosji w rozbiorach pañstwa polskiego mia³ dla niej bardzo negatywne nastêpstwa, gdy¿ uzale¿nia³ j¹ od polityki pruskiej i podkopywa³ jej przywództwo w S³owiañszczynie. W interesie Rosji le¿y wiêc wskrzeszenie Polski. Eugeniusz Trubecki jako jeden z nielicznych Rosjan potêpia³ udzia³ Rosji w rozbiorach pañstwa polskiego i wyrazi³ pogl¹d, i¿ przynios³o to jej wielkie szkody polityczne wród narodów s³owiañskich: Rozbiór Polski to w³anie nasz grzech historyczny, który g³ównie przeszkadza³ i jeszcze przeszkadza Rosji wype³niæ jej pos³annictwo wród S³owian. Z tego grzechu czerpa³ ca³¹ sw¹ si³ê austroslawizm, a w nim g³ównie tkwi³ powód ci¹¿enia czêci S³owian ku Austrii, jemu zawdziêcza³a ona sw¹ potêgê. Oswobodzenie Polaków spod jarzma niemieckiego jest zadaniem nie samej tylko w³adzy Najwy¿szej. Obecnie jest to jedno z najwa¿niejszych zadañ narodowych rosyjskich i od jego pomylnego za³atwienia zawis³a przysz³oæ nasza. Jest to sprawa ¿ycia nie tylko dla Polski, lecz i dla Rosji, albowiem tylko po zjednoczeniu Polski Rosja mo¿e skupiæ wokó³ siebie wiat s³owiañski.4 Podobne spojrzenie na istotê stosunków rosyjsko-polskich zawarte by³o te¿ w odczycie Eugeniusza Trubeckiego Odrodzenie Polski a kwestia rosyjska, wyg³oszonym w Moskwie 26 padziernika 1914 roku na posiedzeniu Towarzystwa Kultury S³owiañskiej.5 I wojna wiatowa postawi³a przed Rosj¹ kwestiê polsk¹ w ca³ej ostroci. Od zajêcia jasnego stanowiska w sprawie Polski trudno by³o siê wtedy uchyliæ. Odezwa naczelnego wodza armii rozbudzi³a w Rosji wielkie nadzieje, ¿e wojna przybli¿y pojednanie Polaków i Rosjan i tym samym rozwi¹zanie kwestii polskiej. W tym duchu drukowano w prasie rosyjskiej liczne wiersze i artyku³y.6 O tych oczekiwaniach tak pisa³ poeta Walery Briusow (18731924) w broszurze Jak zakoñczyæ wojnê: Ibid., s. 17. Ibid., s. 2021. 5 Zob. Å. Ò ð ó á å ö ê î é, Âîçðîæäåíèå Ïîëüøè è ðóññêèé âîïðîñ, Ðóññêèå âåäîìîñòè 1914, ¹ 248, c. 6. 6 Zob. pracê: Âîéíà è Ïîëüøà (Ïîëüñêèé âîïðîñ â ðóññêîé è ïîëüñêîé ïå÷àòè), Ìîñêâà 1914. By³y nadzieje, ¿e zwyciêstwo sojuszników nad germañskimi mocarstwami doprowadzi do urzeczywistnienia sprawiedliwych oczekiwañ zniewolonej i rozdartej na czêci Polski, ¿e naród polski uzyska wreszcie mo¿liwoæ samodzielnego ¿ycia, po³¹czenia w jedn¹ ca³oæ swych ziem podzielonych pomiêdzy trzema pañstwami i w drodze samookrelenia ustanowi dla siebie formy swej pañstwowoci i porz¹dku spo³ecznego7 Niepomylny dla Rosji przebieg wojny nie sk³ania³ rz¹du carskiego do podejmowania konkretnych rozwi¹zañ w sprawach Polski. Zaczê³y te¿ przygasaæ propolskie nastroje w publicystyce i literaturze rosyjskiej lat 19141915, kiedy w drugiej po³owie roku 1915 Rosja utraci³a swoje panowanie nad ziemiami polskimi w wyniku zwyciêskiej ofensywy armii niemieckiej i austriackiej na froncie wschodnim. W padzierniku roku 1915 front wschodni zatrzyma³ siê na linii DyneburgNowogródekPiñskTarnopolCzerniowce.8 W tej sytuacji karta polska utraci³a dla Rosji znaczenie w politycznej i militarnej konfrontacji z koalicj¹ pañstw centralnych. Brak ze strony Rosji inicjatyw w kierunku rozwi¹zania kwestii polskiej budzi³ zrozumia³e rozgoryczenie przebywaj¹cych tam Polaków, którzy zawierzyli pustym obietnicom odezwy naczelnego wodza. Uczucia te wyrazi³ w roku 1916 wychodz¹cy w Piotrogrodzie tygodnik G³os Polski, który stwierdza³ w anonimowym artykule Stosunek opinii publicznej w Rosji do sprawy polskiej: Od pocz¹tku wojny rosyjska opinia publiczna, zaskoczona wypadkami, znajdowa³a siê wzglêdem wysuniêtych przez ni¹ zagadnieñ w stanie jakiego otumanienia, konkretyzowaæ idei nie umia³a, a wiêc ujmowa³a wszystko w sposób uczuciowy i tylko uczuciowy [] by³y to artyku³y i wyst¹pienia bardzo sympatyczne, piêkne, o¿ywione jakim uczuciem moralnej ulgi, ¿e Rosja oczyci³a siê z win wobec Polski.9 W dalszych rozwa¿aniach autor zarzuca³ ówczesnym publicystom rosyjskim brak wyranie okrelonego stanowiska w sprawie niepodleg³oci Polski. Wkrótce po tym wyst¹pieniu G³os Polski wydrukowa³ artyku³ Wojciecha Baranowskiego Ujmowanie sprawy polskiej. Autor jeszcze bardziej zdecydowanie domaga³ siê od strony rosyjskiej wyranych dzia³añ i rozstrzygniêæ w sprawie polskiej: Boæ istotnie, dziwno nam wszystkim, i¿ myl rosyjska w stosunku do Polski zamar³a, czyli raczej przez rok d³ugi, rok, w którym ka¿dy dzieñ uczy³ tak wiele, nie usz³a naprzód ani 7 Â. Á ð þ ñ î â, Êàê ïðåêðàòèòü âîéíó, Ìîñêâà 1917, c. 12. Cytaty ze róde³ w jêzyku rosyjskim tu i dalej przytaczam w t³umaczeniu w³asnym J. O. 8 Zob. L. B a z y l o w, Dzieje Rosji 18011917, Warszawa 1977, s. 624625. 9 Stosunek opinii publicznej w Rosji do sprawy polskiej, G³os Polski (Piotrogród) 1916, nr 38, s. 1. kroku, ci¹gle stoj¹c na gruncie serdecznych owiadczeñ, do jakich has³o da³a odezwa sierpniowa. Taki stan rzeczy wydaje siê Polakom wielce nienormalnym, a nawet podejrzanym poniek¹d.10 Wojciech Baranowski stwierdza³ dalej, i¿ Polska coraz natarczywiej ¿¹da, by spo³eczeñstwo rosyjskie rzeczowo rozwa¿y³o jej sprawê. Jednoczenie ubolewa³ w tym samym miejscu nad tym, ¿e spo³eczeñstwo rosyjskie nie zdradza w tym kierunku ochoty najmniejszej. I od traktowania problemu polskiego, jak nale¿y wci¹¿ konsekwentnie siê uchyla.11 Ze wzglêdu na cenzurê autor zarzuca³ tu spo³eczeñstwu rosyjskiemu brak politycznej woli rozwi¹zania kwestii polskiej. Powszechnie jednak wiadomo, ¿e w Rosji carskiej i nie tylko carskiej jedynie naczelne w³adze pañstwowe mog³y decydowaæ o swoich stosunkach miêdzynarodowych, nie za spo³eczeñstwo pozbawione w³aciwie mo¿liwoci i instytucji demokratycznego oddzia³ywania na rz¹d i jego politykê. Spo³eczeñstwo natomiast, to znaczy g³ównie ówczesna inteligencja rosyjska, mog³o, zw³aszcza w pierwszym roku wojny, doæ swobodnie wyra¿aæ swoje propolskie postawy naturalnie w granicach, które zakrela³a polityczna treæ odezwy do Polaków z sierpnia 1914 roku. Na sprawy Polski bardzo ¿ywo zareagowa³a literatura rosyjska ju¿ w pierwszych miesi¹cach Wielkiej Wojny. W ówczesnych czasopismach rosyjskich, zbiorach poezji i almanachach literackich pojawi³o siê mnóstwo wierszy i opowiadañ na tematy polskie. Liczni poeci wprost opatrywali swoje wiersze tytu³ami Do Polski, Polska, Do Polaków, Do braci Polaków. Wiersze o podobnej treci og³osili wtedy: Briusow, Balmont, So³owjow, Jesienin, So³ogub, i twórcy mniej znani: Sirotinin, Griniewska, Kopytkin, Oriesznikow, Morawska, Bronicka, Agniwcew, Lipiecki, Michaj³ow i wielu innych. Trudno by³oby tu obszerniej omawiaæ tê obfit¹ ówczesn¹ spuciznê poetyck¹, w której podejmowano temat Polski i jej losów. W niniejszej pracy przypomniane zostan¹ g³ównie publicystyczne i reporterskie g³osy kilku znanych pisarzy rosyjskich, którzy w latach 19141917 wypowiadali siê o Polsce i jej przysz³oci. Utwory poetów bêd¹ natomiast przywo³ywane w ograniczonym zakresie. Publicyci i literaci rosyjscy, pisz¹c o Polsce, podejmowali zwykle kilka wa¿nych problemów, które sta³y siê szczególnie aktualne po wybuchu I wojny wiatowej. Oto one: poczucie winy z powodu krzywd wyrz¹dzonych narodowi polskiemu przez Rosjê w przesz³oci; podjêcie idei odrodzenia zjednoczonej Polski na warunkach okrelonych w znanej odezwie naczelnego wodza armii rosyjskiej do Polaków; propagowanie pojednania rosyjsko-polskiego i braterstwa we W. B a r a n o w s k i, Ujmowanie sprawy polskiej, G³os Polski 1916, nr 42, s. 12. Ibid., s. 2. wspólnej walce z Niemcami; wspó³czucie Polakom w ich wojennych cierpieniach i apele o udzielenie im pomocy przez Rosjê, szczególnie za licznym uchodcom przybywaj¹cym z terenów ogarniêtych dzia³aniami wojennymi. Wymienione tu kwestie najczêciej pojawia³y siê w ówczesnych g³osach pisarzy rosyjskich na temat Polski i tocz¹cej siê wojny. Przegl¹d wypowiedzi pisarzy rosyjskich o Polsce rozpoczniemy tu od przek³adu nieznanego listu Aleksandra Amfitieatrowa (18621938) do Henryka Sienkiewicza. Autor listu, twórca wielu opowiadañ i powieci z ¿ycia ówczesnej Rosji, by³ wielbicielem talentu polskiego pisarza. Wojna rozbudzi³a w sercu Amfitieatrowa ducha solidarnoci z narodem polskim, czemu da³ wyraz we wspomnianym licie. List ten odnalaz³ i opublikowa³ niedawno rosyjski polonista Wiktor Choriew w ksi¹¿ce Polska i Polacy w oczach pisarzy rosyjskich. Oto najwa¿niejsze fragmenty owego listu do Sienkiewicza: Wolni S³owianie jak nag³a burza wyrwali siê spod zniewalaj¹cej niemieckiej stopy. Ru, Polska, Litwa znowu s¹ pod wspólnym pancerzem []. Najdro¿sze marzenia najlepszych synów Rosji i Polski bliskie s¹ urzeczywistnienia. Rozwiewaj¹ siê widma starej nienawici, rodzinny stary spór S³owian miêdzy sob¹ zbli¿a siê do koñca []. Osiemnacie lat chowa³em w swej duszy marzenie o polsko-rosyjskim pojednaniu i nawet w najczarniejszych dniach nigdy nie traci³em tej o¿ywczej nadziei. Gdyby tylko ten jedyny owoc przynios³a szalej¹ca teraz wojna umocni³aby pokój, braterstwo i przyjacielski sojusz Polski i Rosji to i wtedy by³aby ona b³ogos³awiona i usprawiedliwi³aby wszystkie swoje straszliwe ofiary Niech ¿yje autonomiczna Polska! Niech ¿yje wielka Rosja wskrzeszaj¹ca j¹ ze stuletnich prochów!12 Jak wynika z tego listu, Amfitieatrow deklarowa³ siê jako bardzo gorliwy orêdownik zbli¿enia Rosjan i Polaków w duchu jednoci s³owiañskiej. Wierzy³, ¿e wielka Rosja wskrzesi autonomiczn¹ Polskê jako sk³adow¹ czêæ swojego imperium. Amfitieatrow nie by³ odosobniony w tych oczekiwaniach wród innych ówczesnych pisarzy rosyjskich. Wkrótce po wybuchu wojny poczytna piotrogrodzka gazeta Bir¿ewyje wiedomosti (jak wiadomo, na fali antyniemieckich nastrojów nazwê Petersburg zmieniono wtedy na Pietrograd) przeprowadzi³a ankietê na temat: Przysz³oæ stosunków rosyjsko-polskich. Do udzia³u w tej bezprecedensowej w Rosji ankiecie zaproszono ówczesnych luminarzy literatury rosyjskiej. Drukowane wypowiedzi utrzymane by³y w tonie bardzo przyjaznym wobec Polski, musia³y te¿ chyba zawieraæ treci niezupe³nie zgodne z polityk¹ rz¹du carskiego w sprawie polskiej, o czym wiadczy³y liczne wykropkowania i bia³e plamy, bêd¹ce wynikiem ingerencji cenzury. Niektóre z owych wypowiedzi (Mierie¿kowskiego, Zob. Â. Õ î ð å â, Ïîëüøà è ïîëÿêè ãëàçàìè ðóññêèõ ëèòåðàòîðîâ, Ìîñêâà 2005, ñ. 126. Andriejewa, So³oguba, Briusowa, Kuprina) niemal natychmiast zosta³y przet³umaczone na polski i wydrukowane w warszawskim tygodniku wiat.13 We wspomnianej ankiecie Przysz³oæ stosunków rosyjsko-polskich wypowiadali siê m.in. So³ogub, Bunin, Czirikow, Kuprin, Andriejew, Mierie¿kowski i Zinaida Gippius. Oto opinia Fiodora So³oguba (18631927), poety, dramaturga i nowelisty, autora napisanego wówczas piêknego wiersza Stance dla Polski (1914). So³ogub podobnie jak Amfitieatrow ujmowa³ kwestiê polsk¹ zgodnie z ide¹ braterstwa s³owiañskiego, k³ad¹c nacisk na jednoæ Rosji i Polski: Rosjê i Polskê ³¹cz¹ ostre namiêtnoci, tak wiele jest mi³oci i nienawici w naszych stosunkach, ¿e ju¿ sama ta z³o¿onoæ prze¿ytych i rodz¹cych siê uczuæ budzi wielkie nadzieje. Nie mo¿na oddaæ Warszawy to s³owa o g³êbokiej treci; nie mo¿na i dlatego ¿e wiat s³owiañski tylko jednoci¹ mo¿e zwyciê¿yæ Niemcy. S³owianie powinni zbudowaæ wspólny dom, stworzyæ sojusz14 W wypowiedzi Iwana Bunina (18701953), g³onego ju¿ wówczas poety i prozaika, przysz³ego pierwszego rosyjskiego laureata Literackiej Nagrody Nobla, zaakcentowana zosta³a potrzeba okazania materialnej pomocy dotkniêtym przez wojnê Polakom. Pisarz wyrazi³ uznanie dla kultury polskiej (wczeniej przek³ada³ m.in. sonety Mickiewicza) i nie pomin¹³ te¿ tak bliskiej ówczesnym Rosjanom idei s³owiañskiej jednoci Rosji i Polski. Oto okrojona przez cenzurê wypowied Bunina w sprawie Polski: Jak i wiêkszoæ tego krêgu spo³ecznoci rosyjskiej, do której nale¿ê, opowiadam siê za samorz¹dnoci¹ Polski [bia³a plama] Naród polski ³¹czy w sobie drogocenne cechy s³owiañskie z europejsk¹ kultur¹ i jednoæ z nim jest dla nas szczególnie cenna. Pocz¹tek takiej jednoci ju¿ zosta³ uczyniony w Moskwie i jestem przekonany, ¿e rozpoczêta sprawa uwieñczona zostanie pe³nym sukcesem. Pomoc Polsce podyktowana jest tymi cierpieniami, które sta³y siê teraz udzia³em Polski w walce Rosji z Niemcami. W tej pomocy widzê rêkojmiê przysz³ej jednoci.15 Wielk¹ kulturaln¹ rolê Polski w wiecie s³owiañskim dostrzega³ te¿ popularny prozaik Aleksander Kuprin (18701938). Da³ temu wyraz w krótkiej odpowiedzi na ankietê piotrogrodzkiej gazety, wspomnia³ te¿ jednoczenie o politycznej degradacji Polski z winy Rosji: Odezwa wielkiego ksiêcia daje Rosji nadziejê, ¿e naród polski zacznie byæ traktowany jako jeden z najbardziej kulturalnych w S³owiañszczynie.16 Zob. G³osy poetów i literatów rosyjskich o Polsce, wiat 1914, nr 46, s. 11. Áóäóùåå ðóññêî-ïîëüñêèõ îòíîøåíèé, Áèðæåâûå âåäîìîñòè 1914, nr 14430, c. 4. 15 Ibidem. 16 Zob. G³osy poetów i literatów, s. 11. Nadzieje, ¿e odezwa wielkiego ksiêcia sprzymierzy i zjednoczy Rosjan i Polaków, wyra¿ali nie tylko publicyci i pisarze rosyjscy jak o tym wiadcz¹ przytoczone wy¿ej wyst¹pienia ale równie¿ drugorzêdni poeci w okolicznociowych wierszach o treci patriotycznej. Warto tu przypomnieæ jako charakterystyczny przyk³ad wiersz zapomnianego poety Aleksandra Pietrowa, opatrzony wymownym tytu³em Zmartwychwstanie (1914). Autor pisa³ tu oczywicie o zmartwychwstaniu Polski, co w jego przekonaniu mia³y zwiastowaæ z³ote s³owa wodza zawarte w sierpniowej odezwie do Polaków: Âîñêðåñåíèå Ñâîáîäû ñëîâà ïðîçâó÷àëè, Âîæäÿ çîëîòûå ñëîâà! Ïîëÿêîâ ñ Ðîññèåé ñïàÿëè Áîðüáà è ëþáîâü. Ïóñòü æèâà Ñâÿçü áóäåò ìåæ íàìè íàâåêè! ......................................... Ïîëÿêè! Çàðÿ çàíÿëàñÿ: Âîñêðåñíåò âåñü ïîëüñêèé íàðîä!17 Àëåêñàíäð Ïåòðîâ Zmartwychwstanie Zabrzmia³y s³owa wolnoci, Z³ote s³owa Wodza! Polaków z Rosj¹ z³¹czy³a Walka i mi³oæ. Niechaj ¿yje Wiê miêdzy nami na wieki! ......... Polacy! Zorza zawita³a: Zmartwychwstanie ca³y naród polski!17 Aleksander Pietrow Pochwalne strofy na czeæ odezwy wielkiego ksiêcia pisali te¿ wtedy i inni mierni poeci, jak chocia¿by Piotr Jurkin w wierszu Do s³awnych Polaków (Ñëàâíûì ïîëÿêàì, 1914).18 Twórcy wierszy o podobnej treci obwieszczali w podnios³ych s³owach narodziny braterstwa rosyjsko-polskiego, zmartwychwstanie Polski, ochoczo wzywali równie¿ do podjêcia wspólnej walki z odwiecznymi wrogami S³owian. Nowym motywem w powiêconych Polsce wyst¹pieniach pisarzy rosyjskich by³o uznanie historycznych win Rosji wobec narodu polskiego. Wczeniej by³oby to nie do pomylenia. W oczach szowinistycznej polako¿erczej propagandy rosyjskiej zw³aszcza po roku 1863 to w³anie Polacy przedstawiani byli jako Judasze S³owiañszczyzny, buntownicy i wichrzyciele, ciemiê¿cy innych narodów ze wschodnich obszarów swojego upad³ego pañstwa (Rosja za wystêpowa³a rzekomo w ich obronie). Uwiarygodnienie podjêtych w latach I wojny wiatowej prób pojednania rosyjsko-polskiego wymaga³o wyciszenia antypolskiej kampanii, obietnicy pewnych ustêpstw politycznych na rzecz praw Polaków i wreszcie uznania w³asnych win wobec nich. Zdobyli siê na to tylko nieliczni ówczeni pisarze i myliciele rosyjscy, sk¹din¹d znani z du¿ej wra¿liwoci spo³ecznej i wiernoci zasadom wiatopogl¹du chrzecijañskiego. À. Ï å ò ð î â, Íîâûå áîåâûå ïåñíè, Ìîñêâà 1914, ñ. 8. Ï. Þ ð ê è í, Óòðî ìå÷òû, Ïåòðîãðàä 1915, ñ. 127. We wspomnianej ankiecie Przysz³oæ stosunków rosyjsko-polskich g³ony ju¿ wtedy modernistyczny nowelista i dramatopisarz Leonid Andriejew (1871 1919) tak wypowiedzia³ siê o winie Rosji: Gdy zabroniono piæ, gdy minê³o przykre pijañstwo, zrozumia³ wytrzewiony naród rosyjski, jak¹ krzywdê wyrz¹dzi³ Polsce. Bez wstydu nie mo¿na myleæ o przesz³oci.19 W tym samym czasie Siergiej So³owjow (18851942), niedoceniony poeta i t³umacz z krêgu symbolistów, stworzy³ wzruszaj¹cy wiersz pt. Do Polski (Ê Ïîëüøå, 1914). Cierpienia Polski podczas ówczesnej wojny porówna³ w nim do ofiary i mêki Chrystusa na Golgocie. Autor zakoñczy³ wiersz prob¹ do Polski, aby wybaczy³a Rosjanom grzechy przesz³oci i przyjê³a ich jak braci: Ïðîñòè æå íàì ãðåõè áûëîãî È íàñ, êàê áðàòüåâ, ïðèíèìè.20 (Ñ. Ñîëîâüåâ, Ê Ïîëüøå) Winê oraz polityczn¹ i moraln¹ odpowiedzialnoæ Rosji za przestêpstwa przeciw narodowi polskiemu najmocniej podkrela³ Dymitr Mierie¿kowski (1866 1941), pisarz i myliciel, duchowy ojciec modernizmu w literaturze rosyjskiej. W odpowiedzi na ankietê gazety Bir¿ewyje wiedomosti napisa³: wiadomoæ winy wobec Polski leg³a ciê¿arem na sumieniu rosyjskim. Niech nam Bóg pozwoli odkupiæ tê winê nie w s³owach, lecz w czynie. S³owa bowiem ³atwe ale czyny trudne21 O Polsce wypowiedzia³ siê te¿ Mierie¿kowski w dwóch artyku³ach Naród ukrzy¿owany i O religijnym fa³szu nacjonalizmu, które umieci³ w swojej ksi¹¿ce Od wojny do rewolucji (Pietrograd 1917). Wysoko ocenia³ w nich mesjanizm polski i wyrazi³ ubolewanie nad tym, ¿e w przesz³oci nie dokona³o siê duchowe zbli¿enie Polski i Rosji. Win¹ za to Mierie¿kowski obarcza³ zadawniony i zaborczy nacjonalizm rosyjski, który nie ³¹czy³, lecz odpycha³ od siebie obydwa narody. Wiaczes³aw Iwanow (18661949), poeta, dramaturg i myliciel religijny, dostrzega³ potrzebê zbratania Rosji z Polsk¹. Wed³ug jego przekonania mia³o siê to dokonaæ na podstawie wspólnej obu narodom idei chrzecijañskiej, która ka¿e poszukiwaæ przede wszystkim dobra i mi³oci oraz wyrzekaæ siê z³a i nienawici. Iwanow podobnie jak Mierie¿kowski potêpia³ udzia³ Rosji w rozbiorach Polski, uznaj¹c to za przestêpstwo historyczne. W swym wyst¹pieniu na posieZob. G³osy poetów i literatów, s. 11. Ñ. Ñ î ë î â ü å â, Âîçâðàùåíèå â äîì îò÷èé, Ìîñêâà 1916, ñ. 142. 21 Áóäóùåå ðóññêî-ïîëüñêèõ..., c. 4. dzeniu Moskiewskiego Towarzystwa Religijno-Filozoficznego w dniu 6(19) padziernika 1914 roku mówi³: Czy na wspólnym wiêcie wiata s³owiañskiego zostanie zmyty nasz niezamazany grzech, niewybaczone nasze przestêpstwo historyczne rozszarpanie ¿ywej Polski, czy po³¹czy siê w jedn¹ ca³oæ podzielone wiête cia³o, czy te¿ dla odkupienia krwawej winy podobnie jak cia³o Polski bêdzie rozszarpane i przeczyste cia³o wiêtej Rusi?22 Wypowiedzi W. Iwanowa o Polsce o¿ywione by³y wiar¹ w jej zmartwychwstanie. W artykule Polski mesjanizm jako ¿ywa si³a tak o tym pisa³: Chcia³oby siê wierzyæ, ¿e nad S³owiañszczyzn¹ wita zorza mi³oci i ¿e dla Polski rozb³yska ju¿ trzeci dzieñ jej spoczynku w grobie dzieñ zmartwychwstania.23 Wiarê w zmartwychwstanie Polski g³osi³a te¿ poetka i powieciopisarka Zinaida Gippius (18691945), w ¿yciu prywatnym ¿ona Dymitra Mierie¿kowskiego. Podczas wojny wyranie od¿egnywa³a siê od hase³ oficjalnego patriotyzmu i wzrostu fali nacjonalistycznych emocji. W jej odpowiedzi na wspomnian¹ ankietê piotrogrodzkiej gazety by³o wiele sympatii dla Polski, ale zarazem chyba i sporo przesady. Oto s³owa tej poetki: Nie ma i nie by³o nigdy ani jednego myl¹cego cz³owieka w Rosji, który by nie oczekiwa³, nie chcia³ odrodzenia Polski. Ona prze¿y³a i noc w Getsemane, i Golgotê. Polska nie mo¿e nie zmartwychwstaæ.24 B³êdne by³oby jednak przekonanie, ¿e literaci rosyjscy w latach 19141917 pisali o Polsce tylko w tonie przyjaznym i wyra¿ali swoje nadzieje, ¿e odrodzi siê ona z popio³ów. Podejmuj¹c to zagadnienie, warto przypomnieæ opiniê Wasyla Rozanowa (18561919), pisarza i filozofa o pogl¹dach konserwatywnych, gorliwego apologety rz¹dów carskich. W roku 1914 zabra³ on g³os w sprawie polskiej, publikuj¹c artyku³ pt. Los Polski a s³owo Naczelnego Wodza. G³ówne tezy tego¿ artyku³u powtórzy³ nastêpnie w ksi¹¿ce Wojna 1914 roku a odrodzenie rosyjskie (1915). Kwestiê polsk¹ ujmowa³ Rozanow z pozycji zadufanego w swej sile nacjonalizmu rosyjskiego. Twierdzi³, ¿e Polacy z radoci¹ witaj¹ odezwê wielkiego ksiêcia Miko³aja Miko³ajewicza i zawart¹ w niej zapowied powstania zjednoczonej Polski pod ber³em rosyjskim. W¹tpi³ jednak, czy potrafi¹ skorzystaæ z ³askawoci cara, poniewa¿ s¹ sk³onni do anarchii i brak im zmys³u Â. È â à í î â, Âñåëåíñêîå äåëî, Ðóññêàÿ ìûñëü 1914, ¹ 12, c. 105. Idem, Ðîäíîå è âñåëåíñêîå, Ìîñêâà 1918, ñ. 60. 24 Áóäóùåå ðóññêî-ïîëüñêèõ..., c. 4. pañstwowego, mog¹ wiêc ¿¹daæ wiêcej, ni¿ im ofiarowano. Wychodz¹c z takich za³o¿eñ, Rozanow formu³owa³ pod adresem Polaków nastêpuj¹ce ostrze¿enia: Polacy dojd¹ oczywicie do zguby, jeli bêd¹ siê staraæ wyjæ poza zasady okrelone w s³owach Naczelnego Wodza i nie osi¹gn¹ niczego, tylko ponios¹ klêskê. 25 Jest w pe³ni zrozumia³e, ¿e w Rosji zareagowano z wrogoci¹ na zbrojny udzia³ Legionów Polskich w wojnie przeciw armii rosyjskiej, gdy¿ w tej sytuacji rozwiewa³y siê pielêgnowane tam pieczo³owicie nadzieje, ¿e Polacy, niepomni ucisku i przeladowañ, bêd¹ w zamian za ja³owe obietnice walczyæ w braterskim sojuszu po stronie rosyjskiej. Przeciw dzia³aniom Legionów skierowane by³y ówczesne wiersze poetów Polski pu³k Marii Morawskiej, Polacy, chcia³bym sens w tym dojrzeæ! Osipa Mandelsztama, Do Polski Aleksieja Lipieckiego, Do Polaków z pewnej partii Nadie¿dy Bronickiej. Piêtnowa³ te¿ walkê Legionów Walery Briusow w wojennych korespondencjach z Warszawy, które pisa³ jesieni¹ 1914 roku do moskiewskiej gazety Russkije wiedomosti. Odrêbny temat stanowi¹ relacje pisarzy, którzy w latach 19141917 podjêli s³u¿bê jako korespondenci wojenni na ziemiach polskich. Byli wród nich twórcy znani w ówczesnej literaturze rosyjskiej jak chocia¿by Walery Briusow, Aleksiej To³stoj, Aleksander Kuprin, Aleksander Fiodorow, Aleksander Serafimowicz, Wiktor Muj¿el i inni. Owi pisarze-korespondenci, wypowiadaj¹c siê o Polsce i Polakach, nie uciekali siê do rozwa¿añ o dziejach stosunków polsko-rosyjskich, o ró¿nicach dziel¹cych Rosjan i Polaków, lecz operowali najczêciej materia³em i spostrze¿eniami, których dostarcza³a im wojenna codziennoæ. W ocenie aktualnych nastrojów politycznych w Królestwie owi korespondenci najczêciej podtrzymywali w swoich doniesieniach oficjalny optymizm, ¿e Polacy ¿yczliwie odnosz¹ siê do armii rosyjskiej i z radoci¹ przyjmuj¹ skierowane do nich s³owa odezwy jej naczelnego wodza. Niektórzy pisarze-korespondenci podejmowali niekiedy rozwa¿ania o przysz³oci stosunków rosyjsko-polskich. Wspomniany wy¿ej Aleksander Fiodorow pisa³ w artykule Stosunki rosyjsko-polskie (1916): Kwestiê polsk¹ powinnimy rozwi¹zaæ na zasadach zaspokojenia sprawiedliwych potrzeb Rosji i Polaków []. Przy tym samo rozwi¹zanie kwestii polskiej powinno byæ od³o¿one do zakoñczenia wojny26 Warto zwróciæ uwagê na to, ¿e w wielu rosyjskich artyku³ach na temat spraw polskich czêsto zestawiano te dwa podmioty Rosja i Polacy, nie za Rosja Â. Â. Ð î ç à í î â, Âîéíà 1914 ãîäà è ðóññêîå âîçðîæäåíèå, Ïåòðîãðàä 1915, ñ. 131. À. Ô å ä î ð î â, Ðóññêî-ïîëüñêèå îòíîøåíèÿ, Ãîëîñ Ðîññèè 1916, ¹ 3, c. 8. i Polska (by³o to szczególnie widoczne w publicystyce Rozanowa). Chodzi³o za o to, ¿e Rosjanom z trudem przychodzi³o uznanie Polski jako odrêbnego i samodzielnego pañstwa, woleli raczej mówiæ o przysz³oci P o l a k ó w, którym matuszka-Rosja ³askawie przyzna³aby co najwy¿ej samorz¹d i zachowa³aby nadal imperialn¹ w³adzê nad ich krajem. Dzisiaj w wiêkszoci ju¿ zapomniane, ale bardzo obfite rosyjskie pimiennictwo na temat Polski w dobie I wojny wiatowej dobitnie wiadczy o tym, ¿e kwestiê polsk¹ traktowano w ówczesnej Rosji w sposób nader instrumentalny i koniunkturalny. Wszystkie wyrazy sympatii wobec Polski, wiara w jej zmartwychwstanie, wspó³czucie w jej cierpieniach, deklaracje pomocy uchodcom, zapewnienia o s³owiañskim braterstwie, wyrazy skruchy z powodu win Rosji wobec narodu polskiego wszystko to mia³o s³u¿yæ pozyskaniu Polaków jako sojuszników armii rosyjskiej w jej wojnie z pañstwami centralnymi. Pozytywnym efektem tego pimiennictwa o sprawie polskiej by³a stopniowo postêpuj¹ca zmiana nastawienia rosyjskiej opinii publicznej zw³aszcza za inteligencji wobec Polski. Od dnia wybuchu I wojny wiatowej unikano w Rosji okrelenia Priwislinskij kraj, zaczêto natomiast na wycigi pisaæ o siostrze Polsce i jej przysz³oci. Mnogoæ i ró¿norodnoæ ówczesnych rosyjskich g³osów o Polsce wiadczy o tym, z jakim trudem wród niektórych Rosjan torowa³o sobie drogê przekonanie, ¿e w sprawie polskiej nie bêdzie ju¿ mo¿na wróciæ do stanu sprzed wybuchu wojny i ¿e w polityce rosyjskiej nale¿y uczyniæ jaki nowy i zdecydowany krok w kierunku zaspokojenia narodowych aspiracji Polaków. W odczuciu Rosjan sta³o siê to oczywiste szczególnie po utracie przez Rosjê w³adzy nad ziemiami polskimi, które w przesz³oci przemoc¹ w³¹czono do imperium. Ewolucjê stanowiska rosyjskiej opinii publicznej wobec kwestii polskiej odzwierciedla cytowana ju¿ wy¿ej broszura Briusowa Jak zakoñczyæ wojnê. Sam autor na pocz¹tku wojny pos³ugiwa³ siê w korespondencjach z Warszawy okreleniami nasza Polska, rosyjska Polska, Warszawa stolica rosyjskiej Polski. Ale w owej broszurze, opublikowanej po rewolucji lutowej i upadku caratu w roku 1917, móg³ ju¿ wtedy tak napisaæ o Polsce: W istniej¹cym stanie rzeczy ze strony Rosji, jak siê wydaje, nie mo¿na liczyæ na jakiekolwiek zdobycze terytorialne. Mo¿na tylko mówiæ o zachowaniu tych ziem, które posiadalimy przed wybuchem wojny, czemu nikt siê nie sprzeciwia (przy czym, co jest zrozumia³e, nie mamy na uwadze Polski, której samodzielny byt zosta³ jakby ju¿ wczeniej zdecydowany przez obie strony). Kwesti¹ podlegaj¹c¹ dyskusji mog¹ okazaæ siê tylko [] granice przysz³ego pañstwa polskiego.27 Â. Á ð þ ñ î â, op. cit., c. 2829. Briusow, który pocz¹tkowo jak zdecydowana wiêkszoæ ówczesnych rosyjskich autorów pisz¹cych o Polsce by³ gor¹cym orêdownikiem idei jednoci Rosji i Polski, zrozumia³ po d³u¿szym pobycie w Warszawie i po w³asnej ocenie przebiegu wojny, ¿e samodzielny byt przysz³ego pañstwa polskiego zosta³ ju¿ wczeniej przes¹dzony. W ten sposób sprawa Polski przynajmniej czêciowo przestawa³a byæ dla Rosji k³opotliwym brzemieniem, o czym w swoim czasie tak pisa³ historyk Janusz Pajewski: Postawa narodu, jego wola istnienia sprawi³a, ¿e kwestia polska nastrêcza³a zaborcom powa¿nych trudnoci, ¿e by³a zarówno dla Prus-Niemiec, jak i dla Rosji ciê¿kim problemem wewnêtrznym.28 Poczynaj¹c od roku 1917, coraz wyraniej dojrzewa³a w opinii rosyjskiej wiadomoæ, ¿e Polska powinna siê odrodziæ jako pañstwo niepodleg³e. Ten donios³y akt owego odrodzenia mia³ siê ju¿ w nastêpnym roku dokonaæ wszak¿e nie z rosyjskiego nadania, ale w wyniku sprzyjaj¹cych sprawie Polski wa¿nych wydarzeñ historycznych w Europie w latach 19141918 przede wszystkim jednak dziêki niez³omnej woli samego narodu polskiego, który nigdy nie pogodzi³ siê z utrat¹ swej niezale¿noci pañstwowej. SUMMARY World War I resulted in favourable political circumstances for the rebirth of independent Poland in 1918. The war raised for Russia a difficult question of Polands future. Its solution was outlined in the proclamation to Polish people, which was issued by the commander-in-chief of the Russian army, grand duke Nicolai Nicolaevich at the beginning of the war. It was loaded with empty political promises. The war aroused pro-Polish emotions in Russia along with hopes that Poles together with Russia will fight against Germany and Austria. Those hopes were reflected in numerous poems to sister Poland, to Polish brothers, published in various articles and war reports from Poland. They created a vision of self-governing Poland, enjoying freedom of language and religion but remaining under the tsars rule as a part of the Russian empire. J. P a j e w s k i, Odbudowa pañstwa polskiego 19141918, Warszawa 1978, s. 19.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2009

There are no references for this article.