Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Rapperswilskie inicjatywy niepodległościowe

Rapperswilskie inicjatywy niepodległościowe doi: 10.2478/v10068-008-0015-5 DARIUSZ MA£YSZEK Ramy chronologiczne wyznacza, z jednej strony, rok 1868, z drugiej za okres I wojny wiatowej, dziêki której Polska odzyska³a niepodleg³oæ. Na zakoñczenie przybli¿am wybrane aspekty zwi¹zane z obecnoci¹ Rapperswilu w polskim pejza¿u duchowym i kulturalnym po 1918 roku. Przedstawione ujêcie mo¿na traktowaæ jako punkt wyjcia do dalszych ród³owych badañ nad t¹ problematyk¹.2 W OKRESIE RZ¥DÓW HRABIEGO W£ADYS£AWA PLATERA Z Rapperswilem, nazywanym miastem ró¿ i klejnotem Jeziora Zuryskiego, plany zwi¹za³ uczestnik powstania listopadowego, od 1844 roku zamieszka³y w Szwajcarii, hr. W³adys³aw Broel-Plater.3 Wp³yw na jego decyzjê wywar³y niew¹tpliwie turystyczne walory miasta, chêtnie odwiedzanego przez Europejczyków, a tak¿e sympatia, jak¹ od 1863 roku wród mieszkañców kantonu St. Gallen cieszy³a siê sprawa polska. Doskona³a lokalizacja Rapperswilu oraz propolskie nastawienie Szwajcarów pozwala³y ¿ywiæ nadziejê, ¿e powstanie tutaj wa¿ny orodek promocji sprawy polskiej w Europie. Pierwsz¹ inicjatyw¹ hr. Platera w Rapperswilu by³o postawienie w 1868 roku, w stulecie konfederacji barskiej, na dziedziñcu redniowiecznego zamku tzw. Kolumny Wolnoci. By³a form¹ upamiêtnienia najwa¿niejszych polskich wysi³ków niepodleg³ociowych oraz wyrazem polskich oczekiwañ i nastawienia wobec ówczesnych realiów. Na kolumnie zosta³ umieszczony orze³ zrywaj¹cy siê do lotu, na cokole wyryto dwujêzyczny napis (po polsku i po niemiecku): Niespo¿yty duch polski, stuletni¹ krwaw¹ walk¹ protestuj¹cy przeciw ciemi꿹cej go przemocy, z wolnej ziemi Helwetów przemawia do sprawiedliwoci Boga i wiata. Polens Unsterblicher Genius nach Hundertjährigen Kampf mit der Gewalt noch Unbesiegt Ruft auf Helvetius Freiem Bodem zur Göttlichen und Menschlichen Gerechtigkeit. Ca³oci dekoracji coko³u dope³nia³a tarcza z herbami Polski i Litwy oraz ³aciñski napis: MAGNA RES LIBERTAS.4 Bóg, ojczyzna, duch, walka, wolZob. S. C h a n k o w s k i, Materia³y ród³owe do dziejów Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu 18701927, Biuletyn PAN 1980, nr 23, s. 326; idem, ród³a do dziejów Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu w zbiorach zagranicznych, Biuletyn PAN 1982, nr 25, s. 418. Warto m.in. dok³adnie przebadaæ spuciznê epistolarn¹ przechowywan¹ w Bibliotece Polskiej w Pary¿u, akta Naczelnego Komitetu Narodowego zgromadzone w Krakowie i w Warszawie, tak¿e inne dokumenty zwi¹zane z polsk¹ aktywnoci¹ niepodleg³ociow¹ w Rapperswilu do koñca I wojny wiatowej. 3 S. K i e n i e w i c z, Plater (Broel-Plater) W³adys³aw Ewaryst (18081889), [w:] PSB, t. XXV, Wroc³awWarszawaKraków 1981, s. 686691. 4 Zob. m.in. S. C h a n k o w s k i, Szwajcarzy wobec Muzeum Narodowego Polskiego w Rap2 RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE noæ i sprawiedliwoæ te pojêcia na trwa³e wpisa³y siê w kanon polskich inicjatyw niepodleg³ociowych podejmowanych w Rapperswilu. Ods³oniêcie Kolumny by³o zaledwie prologiem do innej, zakrojonej na wiêksz¹ skalê, inicjatywy hr. Platera. Sta³o siê ni¹ Muzeum Polskie, zlokalizowane w murach zamku rapperswilskiego, który Plater wydzier¿awi³ od w³adz kantonu St. Gallen na 99 lat, wnosz¹c stosunkowo niewielk¹ op³atê 100 franków rocznie. Dokona³ równie¿, w³asnym sumptem, czêciowej renowacji zamku w celu zaadaptowania go do potrzeb Muzeum. W aktach fundacyjnych z 1870, 1880 i 1881 roku Plater odda³ Muzeum na w³asnoæ Narodowi Polskiemu, jego sukcesorem, za zgod¹ w³adz Konfederacji Szwajcarskiej, uczyni³ za rz¹d przysz³ej Polski, o ile bêdzie dawa³ gwarancje trwa³oci. Muzeum, jako instytucja u¿ytecznoci publicznej, uzyska³o ochronê prawn¹ ze strony w³adz kantonu St. Gallen i uzna³o jego administracyjn¹ zwierzchnoæ.5 Uroczystoæ oficjalnego otwarcia nowej polskiej instytucji odby³a siê w dniu 23 padziernika 1870 roku. Udzia³ w niej wziêli Polacy i Szwajcarzy. W trakcie bankietu, zorganizowanego w zuryskim hotelu Pod £abêdziami, Plater okreli³ cel swojej inicjatywy: torujemy drogê do wolnoci i niepodleg³oci przez owiatê i uszanowanie praw cz³owieka, a obudziwszy w milionach ludzi uczucie godnoci i mi³oci ojczyzny, znajdziemy gotow¹ armiê do pokonania wroga. Natomiast obecny na spotkaniu szwajcarski adwokat Dorman stwierdzi³ m.in.: Miejmy nadziejê i wierzmy, ¿e siê obecny stan zmieni, ale dodajmy i do wiary i nadziei mi³oæ, która granic mieæ nie powinna.6 W intencji za³o¿yciela Muzeum mia³o pe³niæ rolê schroniska polskich pami¹tek narodowych, przedstawiaæ obraz Polski pod wzglêdem historycznym, naukowym, literackim i artystycznym, a tak¿e wzbogacaæ dzie³o owiaty i wolnoci ludów.7 Od pocz¹tku wskazany zosta³ swoisty i uniwersalny charakter Muzeum jako wa¿nej placówki promowania idei wolnociowych. Z biegiem czasu sta³o siê istotnym ogniskiem polskiej kultury, rozumianej jako forma organizacji polskiej pamiêci narodowej, tworzenia zasad i modeli patriotycznych. perswilu w okresie dyrekcji W³adys³awa Platera (18691889), [w:] Losy Polaków w XIXXX w. Studia ofiarowane Profesorowi Stefanowi Kieniewiczowi w osiemdziesi¹t¹ rocznicê Jego urodzin, Warszawa 1987, s. 510. 5 Ibid., s. 515516. Por. Biblioteka Narodowa w Warszawie [dalej: BN], mf nr 24905, rkps Biblioteki Zak³adu Narodowego im. Ossoliñskich we Wroc³awiu [dalej: BOss.] 6363/II, Papiery dotycz¹ce Zarz¹du Muzeum Narodowego w Rapperswilu 18941912, Do memoria³u Rady Muzeum Rapperswilskiego. W imieniu i z polecenia Delegacji Muzeum J. Ga³êzowski, Dyrektor Muzeum i Prezes Rady, Pary¿, lipiec 1911 r., k. 103. 6 B. M a n s f e l d, Rapperswil W³adys³awa Platera, Wiê 1972, R. 15, nr 11, s. 130, 136. 7 S. C h a n k o w s k i, Szwajcarzy..., s. 517. DARIUSZ MA£YSZEK W latach 70. hr. Plater podejmowa³ dzia³ania propagandowe na rzecz sprawy polskiej w Europie, monitowa³ polityków angielskich, wêgierskich i tureckich, lecz nie przynios³o to powodzenia.8 Naocznie przekona³ siê, ¿e dyplomatyczna droga pozostaje dla Polaków niedostêpna, dlatego postanowi³ wskazaæ inne mo¿liwoci dzia³añ patriotycznych i narodowych: wszechstronnych, systematycznych i d³ugofalowych. Inicjatywê Platera najintensywniej wspiera³, wydalony z Galicji przez w³adze autonomii w 1878 roku, Agaton Giller historyk, publicysta, dzia³acz niepodleg³ociowy, cz³onek Rz¹du Narodowego w 1863 roku.9 W latach 18781884, z przerwami na leczenie we W³oszech, mieszka³ w Rapperswilu i przyczyni³ siê do stworzenia tam specyficznego orodka politycznego i orodka polskiej irredenty. Pracowa³ spo³ecznie dla dobra Polski, za wykonywan¹ pracê nie pobiera³ wynagrodzenia, a nawet stara³ siê przekazywaæ czêæ swoich skromnych dochodów na rzecz Muzeum.10 Jego szczytny plan zak³ada³ stworzenie przy Muzeum europejskiego centrum informacji o Polsce, aby utrzymywaæ sprawê jej niepodleg³oci wród wielkich spraw wiata.11 Na prze³omie lat 70. i 80. pojawia³y siê optymistyczne pomys³y, aby w Rapperswilu ustanowiæ siedzibê polskiego rz¹du emigracyjnego.12 Plater powo³a³ pierwszy Zarz¹d Muzeum, do którego weszli: Agaton Giller, Józef Ignacy Kraszewski, Henryk Bukowski, Stefan Buszczyñski i hr. W³adys³aw Tarnowski. W wietle deklaracji programowej Zarz¹du z dnia 11 sierpnia 1881 roku Muzeum zosta³o nazwane instytucj¹, która mia³a s³u¿yæ pomoc¹ w rozszerzaniu i w utwierdzaniu w umys³ach rodaków pojêæ prawa narodu polskiego do wolnego i niepodleg³ego bytu.13 Zob. H. W e r e s z y c k i, Walka o pokój europejski 18721878, Warszawa 1971, s. 288, 291; J. W o j t a s i k, Idea walki zbrojnej o niepodleg³oæ Polski 18641907, Warszawa 1987, s. 104. 9 W 1876 roku Giller, wspólnie z pisarzem Józefem Ignacym Kraszewskim, opracowa³ Album Muzeum Narodowego w Rapperswilu, w którym zamieci³ tekst pt. Muzeum Narodowe w Rapperswylu. Czêciowo wy³o¿y³ w nim swoje oczekiwania wzglêdem placówki rapperswilskiej, podkrelaj¹c, ¿e powinna staæ siê ogniskiem ¿ycia umys³owego w kierunku tradycji polskiej samoistnoci i niepodleg³oci. Zob. K. G r o n i o w s k i, Rapperswil jako orodek polityczny (18681887), Annales Universitatis Mariae Curie-Sk³odowska, sect. F, Historia, vol. 37, 1982, s. 398399. 10 Zob. List A. Gillera do S. Gillera i J. Gillerówny, Stanis³awów 27 IX 1884, [w:] Nieznana korespondencja rodziny Gillerów, opracowa³a oraz przedmow¹ i przypisami opatrzy³a J. Miluka, Kalisz 2001, s. 96. 11 K. G r o n i o w s k i, op. cit., s. 400. 12 Zob. List J. I. Kraszewskiego do A. Gillera, Drezno 16 I 1880, [w:] Stosunki J. I. Kraszewskiego z Agatonem Gillerem (18761887). Na podstawie korespondencji Kraszewskiego, oprac. J. Sokulski, Lwów 1912, s. 36; Z. M i ³ k o w s k i, Sylwety emigracyjne z doby minionej, Kraków 1988 [reprint z 1904 r.], s. 316. 13 Album Muzeum Narodowego w Rapperswylu. Wieniec pami¹tkowy pó³wiekowej rocznicy powstania listopadowego obchodzonej 29 listopada 1880 r., red. A. Giller, Poznañ 18811884, s. 3. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE Form¹ manifestacji patriotyzmu rodowiska rapperswilskiego, a zarazem substytutem czynu niepodleg³ociowego, by³o celebrowanie rocznic powstañczych i innych wa¿nych zdarzeñ z dziejów Polski przed- i porozbiorowej.14 W ten sposób dosz³o do stopniowego wytworzenia w Rapperswilu wspólnoty patriotycznej, wyznaj¹cej okrelone zasady. Propagowano solidaryzm spo³eczny i pracê organiczn¹ (k³ad¹c szczególny nacisk na upowszechnienie owiaty ludowej), krytykowano ideologiê walki klas oraz politykê ugodow¹, deklarowano nieprzejednany stosunek do zaborców, zw³aszcza do carskiej Rosji, potêpiano egoizm narodowy.15 U¿ywaj¹c wznios³ej retoryki, Plater chcia³ stworzyæ z Muzeum rodzaj wi¹tyni narodowej, d¹¿¹cej do przeprowadzenia restauracji duchowej Polski16, m.in. dziêki promowaniu wartoci chrzecijañskich na polu spo³ecznym i politycznym. Z czasem Muzeum sta³o siê swego rodzaju wieckim sanktuarium niepodleg³oci Polski17, ze wzglêdu na przechowywane w nim zbiory oraz stworzony klimat patriotyczny. Instytucja d¹¿y³a od pocz¹tku do otwarcia siê, g³ównie z zamiarem upowszechniania polskich dokonañ naukowych i literackich.18 Na p³aszczynie dzia³añ politycznych niezwykle istotne by³y, bliskie Platerowi i Gillerowi, zagadnienia federacyjne, z myl¹ o restytucji Polski w granicach sprzed pierwszego rozbioru. Ponadto Plater szuka³ sojuszników sprawy polskiej wród S³owian (chcia³ powo³aæ przy Muzeum Wy¿sz¹ Szko³ê S³owiañsk¹19) i Wêgrów (spotyka³ siê i korespondowa³ m.in. z dzia³aczami Société Hongroise w Zurychu20). W zwi¹zku z ogólnonarodowym i europejskim charakterem podejmowanych inicjatyw zaznaczy³, ¿e bêd¹ prowadzone ponad wszelkimi stronnictwami.21 Zob. na ten temat: H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Uroczystoci rapperswilskie, 1868 1918, Rocznik Biblioteki Narodowej 1996, nr 32, s. 267280. W Muzeum celebrowano w sposób szczególnie uroczysty 50. rocznicê wybuchu powstania listopadowego oraz 200-lecie odsieczy wiedeñskiej. 15 Zob. 47 Rocznica Powstania 29 listopada 1830 obchodzona w Muzeum narodowym Rapperswylu w roku 1877, Zurych 1877, s. 5, 8, 9; 48 Rocznica Powstania 29 listopada 1830 obchodzona w Muzeum narodowym Rapperswylu w roku 1878, Zurych 1878, s. 8, 10, 11. 16 49 Rocznica 29 listopada 1830 obchodzona w Muzeum narodowym Rapperswylu w roku 1879 i roczne zdanie sprawy Zarz¹du Muzealnego, Zurych 1879, s. 8. 17 K. S t a c h u r s k i, Miasto z ró¿ami w herbie i z zamkiem z Muzeum Polskim, [w:] Arx felicitas. Ksiêga ku czci Profesora Andrzeja Rottermunda w szeædziesi¹t¹ rocznicê urodzin od przyjació³, kolegów i wspó³pracowników, red. M. D³utek, Warszawa 2001, s. 47. 18 49 Rocznica..., s. 11. 19 Zob. F. Z i e j k a, Kraszewski a Muzeum Narodowe Polskie w Raperswilu, Pamiêtnik Literacki 1966, nr 57, z. 1, s. 211. 20 Por. Kurier Paryski, 1 II 1882, nr 10, s. 78. 21 Album Muzeum Narodowego w Rapperswylu. Wieniec..., s. 685. DARIUSZ MA£YSZEK Dzia³alnoæ niepodleg³ociowo-patriotyczna Muzeum opiera³a siê wówczas na dwóch g³ównych filarach: Wydziale Literacko-Polemicznym i Wydziale do spraw Religijnych. Wydzia³ Literacko-Polemiczny zamierza³ broniæ dobrego imienia Polski w prasie europejskiej i amerykañskiej, zwalczaj¹c antypolsk¹ propagandê rosyjsk¹ czy niemieck¹. Drukowa³ odezwy, broszury, pisma stricte muzealne, nawi¹za³ kontakty z pras¹ krajow¹.22 W ramach prac Wydzia³u Giller, pod pseudonimem Samotnika z Go³ogór, wyda³ broszurê pt. O serwilizmie i serwilistach (1879), krytyczn¹ wobec rodowisk ugodowych i lojalistycznych. W Rapperswilu powsta³ tak¿e List Agatona Gillera o organizacji Polaków w Ameryce (Chicago 1879), który przyczyni³ siê do powstania Zwi¹zku Narodowego Polskiego w Ameryce, organizacji, która istnieje do dzisiaj.23 Wydzia³ do spraw Religijnych od 1875 roku wspiera³ finansowo polskich kap³anów rzymskokatolickich zes³añców syberyjskich24, informowa³ zachodni¹ opiniê publiczn¹ o przeladowaniu religijnym unitów na Podlasiu.25 Wydzia³ opracowa³ tak¿e memoria³ dotycz¹cy po³o¿enia Kocio³a rzymskokatolickiego w Polsce, zw³aszcza pod zaborem rosyjskim, który zosta³ wrêczony Ojcu wiêtemu Leonowi XIII w dniu 9 kwietnia 1881 roku. Plater utrzymywa³ dobre kontakty z arcybiskupem Zygmuntem Szczêsnym Feliñskim26, korespondowa³ z uczestnikami kongresów katolickich organizowanych we Francji. Zwraca³ ich uwagê na status Kocio³a rzymskokatolickiego w zaborze rosyjskim i pruskim. W 1886 roku polemizowa³ tak¿e z tezami berliñskiego prorz¹dowego dziennika Die Post, który oskar¿a³ Polaków o wykorzystywanie katolicyzmu do walki z dominacj¹ niemieck¹ na terenie Wielkopolski.27 mieræ Gillera (17/18 lipca 1887 roku), 49 Rocznica..., s. 36. H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Polska diaspora w Szwajcarii, [w:] Polska diaspora, red. nauk. A. Walaszek, Kraków 2001, s. 211. 24 49 Rocznica..., s. 46. Por. E. N i e b e l s k i, Duchowieñstwo lubelskie i podlaskie w powstaniu 1863 roku i na zes³aniu w Rosji, Lublin 2002, s. 398402; B. J ê d r y c h o w s k a, Nowe ród³a do badañ nad losami duchownych zes³anych do Tunki. Praca magisterska (z roku 1937) siostry Marii Stelli Trzecieskiej, urszulanki, [w:] Zes³añcy postyczniowi w Imperium Rosyjskim. Studia dedykowane Profesor Wiktorii liwowskiej, red. E. Niebelski, LublinWarszawa 2008, s. 278279. 25 49 Rocznica..., s. 47. 26 Zob. s. T. A. F r ¹ c e k RM, Arcybiskup Zygmunt Szczêsny Feliñski (18221895), [w:] Materia³y XXI Sesji Sta³ej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie, 23 26 wrzenia 1999 r., red. ks. M. Jagosz, RzymKraków 1999, s. 96100. 27 W specjalnej nocie Plater wskaza³ na legalnoæ polskiej dzia³alnoci w Wielkopolsce, pisz¹c m.in.: Zachowywaæ narodowe aspiracje oraz wspomnienia historyczne i byæ im wiernym nie znaczy byæ rewolucyjnym [...] Polacy nie byli nigdy i nie s¹ obecnie ani wstecznikami, ani rewolucjonistami [...] s¹ wierni swojej wierze religijnej, równie¿ mi³ociwej i toleruj¹cej jak ich polska narodowoæ. Zob. Hrabia W³adys³aw Plater i dziennik pruski Post, Kurier Polski w Pary¿u, 15 VIII 1886, nr 64, s. 4. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE a tak¿e powa¿ne k³opoty finansowe Platera, uniemo¿liwi³y realizacjê innych zamierzeñ Wydzia³u: wydawania dzie³ religijno-patriotycznych oraz tekstów Ojców Kocio³a, które nastêpnie zamierzano kolportowaæ na ziemiach polskich. 28 Zadania Muzeum jako wa¿nej polskiej instytucji niepodleg³ociowej traktowane by³y przez jego g³ównych reprezentantów niezwykle szeroko, mo¿na nawet powiedzieæ o pewnym nadmiarze teorii i koncepcji. Giller definiowa³ Muzeum jako szko³ê ¿ycia politycznego i narodowego, sprzyjaj¹c¹ tworzeniu polskiego pañstwa duchowego niezbêdnego do zbudowania w przysz³oci rzeczywistego pañstwa polskiego.29 Chcia³ przekonaæ rodaków, ¿e ich powo³aniem jest walka o zwyciêstwo, bowiem sprawa polska nie mog³a byæ uznana za skoñczon¹. Wobec koniecznoci zmiany metod prowadzonej walki o wolnoæ podkrela³, ¿e w nowej rzeczywistoci korelatem walki orê¿nej mog³o byæ s³owo oraz wiadectwa codziennego ¿ycia. W sposób komplementarny traktowa³ wiêc potrzebê pielêgnowania i wzmacniania sfery duchowej oraz dba³oci o materialne podstawy egzystencji cz³owieka i narodu.30 Boles³aw Mansfeld w artykule opublikowanym na ³amach Wiêzi w 1972 roku prace podejmowane w Muzeum rapperswilskim postrzega³ w analogii do myli ekonomicznej Józefa Supiñskiego (patronowa³ dzia³aniom patriotycznej grupy Gillera stworzonej we Lwowie przed rokiem 1878). Myl ta wed³ug B. A. Kempnera by³a jak gdyby duchowym ³¹cznikiem pomiêdzy romantykami-mesjanistami a trzew¹ generacj¹ pozytywistów i organiczników.31 Wiele teoretycznych planów stwarzanych na forum Muzeum nie znalaz³o urzeczywistnienia za czasów Platera, np. nie powsta³ orodek naukowy podejmuj¹cy badania z zakresu polskiej historii przed- i porozbiorowej oraz polemizu- Zob. List A. Gillera do o. Wac³awa Nowakowskiego, Stanis³awów, 31 XII 1885, [w:] Listy Agatona Gillera do o. Wac³awa Nowakowskiego z lat 18781887, oprac. J. Marecki OFM Cap., Krakowski Rocznik Archiwalny 1998, nr 4, s. 116. 29 Zob. [A. G i l l e r], W obronie prawdy i w³asnoci narodowej. Odpowied p. Estreicherowi przez jednego z urzêdników Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Pary¿ 1883, s. 9, 1415; H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Emigracyjna dzia³alnoæ Agatona Gillera po powstaniu styczniowym, Wroc³aw 1985, s. 120; K. G r o n i o w s k i, op. cit., s. 403. 30 A. G i l l e r, Tomasz Olizarowski. Wspomnienie, Lwów 1879, s. 4445. 31 Zob. B. M a n s f e l d, op. cit., s. 133. W kontekcie niniejszych rozwa¿añ warto przytoczyæ s³owa Supiñskiego, wypowiedziane w 1855 roku, a wiêc przed klêsk¹ powstania styczniowego: Narodom stoj¹cym silnie, które siê nie lêkaj¹ jutra, których potêga ronie z dniem ka¿dym, wolno jest lekcewa¿yæ przechowywanie drobnostek ¿ycia codziennego: to co w nich przybywa, jest silniejszym od tego, co uchodzi. W narodach, które utraci³y byt polityczny, ka¿da dawna okruszyna jest polityczn¹ relikwi¹, bo ich istnoæ kruszy siê i sypie; dla nich drogim jest wszystko, co je odró¿nia od tego, co je po³yka. Za: R. W a p i ñ s k i, Historia polskiej myli politycznej XIX i XX wieku, Gdañsk 1997, s. 53. DARIUSZ MA£YSZEK j¹cy z tezami historyków z tzw. krakowskiej szko³y.32 Plater nie zrealizowa³ marzenia o utworzeniu w Rapperswilu swoistego centrum pracy nad odbudow¹ pañstwa polskiego33, zapewne w wymiarze politycznym i insurekcyjnym, bior¹c pod uwagê napiêcia pomiêdzy mocarstwami zaborczymi w 1883 roku. Podobny los spotka³ myl powo³ania Ligi w obronie legalnej narodowoci i w³asnoci34, jak równie¿ osadzenia w Rapperswilu w³adz organizacji niepodleg³ociowej Ligi Polskiej.35 PRÓBY KONTYNUACJI I NOWE INICJATYWY (LATA 18891897) mieræ hr. W³adys³awa Platera 22 kwietnia 1889 roku zamknê³a pierwszy etap dzia³alnoci Muzeum rapperswilskiego. Fundator pozostawi³ je w fatalnej kondycji finansowej, istnia³o nawet realne zagro¿enie jego likwidacji. Krytycznie na temat jego dzia³alnoci wypowiadali siê krakowscy konserwatyci.36 Tylko dziêki wytrwa³oci i czynnemu zaanga¿owaniu emigrantów 1863 roku placówka rapperswilska przetrwa³a. Nastêpc¹ Platera na stanowisku dyrektora Muzeum zosta³ pu³kownik Józef Ga³êzowski (w powstaniu styczniowym cz³onek rz¹du Romualda Traugutta), przedstawiciel tzw. szko³y batiniolskiej w Pary¿u, pracownik Crédit Foncier, patron Oeuvre du catholicisme en Pologne. W porozumieniu z innym uczestnikiem styczniowej insurekcji, cenionym sztokholmskim antykwariuszem H. Bukowskim, powstrzyma³ upadek Muzeum i uregulowa³ finanse instytucji. W specjalnej odezwie z 14 maja 1889 roku Ga³êzowski i Bukowski wezwali ca³y naród polski do opieki nad instytucj¹37, której g³ówne zadania Bukowski widzia³ w kontekcie promocji zasad solidarnociowych po³¹czonych z pomoc¹ wszystkim biednym braciom, bez wzglêdu na ich przekonania.38 Ograniczone mo¿liwoci finansowe Muzeum nie pozwoli³y na podjêcie 32 Por. A. F. G r a b s k i, Perspektywy przesz³oci. Studia i szkice historiograficzne, Lublin 1983, s. 372; S. C h a n k o w s k i, Muzeum Rapperswilskie jako warsztat pracy naukowej, Przegl¹d Historyczny 1988, nr 74, z. 1, s. 53, 59. 33 K. G r o n i o w s k i, op. cit., s. 403. 34 Kurier Polski w Pary¿u, 15 I 1887, nr 74, s. 2. 35 J. O s i e c k i, Liga Polska. Prospekt (1), Kurier Polski w Pary¿u, 15 XII 1886, nr 72, s. 4. 36 Por. J. S t a s z e l, Zwi¹zki Muzeum Rapperswilskiego z Akademi¹ Umiejêtnoci w wietle korespondencji W³adys³awa Platera, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie, 21(1975), s. 162. 37 M. T y r o w i c z, Ga³êzowski Józef (18341916), [w:] PSB, t. VII, Kraków 19481958, s. 249. 38 List H. Bukowskiego do H. Gierszyñskiego, Sztokholm, 21 VII 1890, [w:] Listy Henryka Bukowskiego do rodziny Gierszyñskich. ród³o do dziejów Muzeum Polskiego w Rapperswilu, oprac. W. Stankiewicz, Rocznik Biblioteki Narodowej 1972, nr 8, s. 365. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE szerokiej akcji subsydiarnej, chocia¿ podejmowano wszelkie mo¿liwe dzia³ania w tym kierunku. Fundusze instytucji pochodzi³y z zapisów, darów, sk³adek cz³onków wieczystych (Henryk Bukowski, Karol Lewakowski, Erazm Jerzmanowski, Tadeusz Oksza-Orzechowski, W³odzimierz Spasowicz), dochodów niesta³ych, op³at pobieranych od zwiedzaj¹cych, sprzeda¿y duplikatów i zu¿ytych sprzêtów. ¯elazny kapita³ Ga³êzowski ulokowa³ w bankach oraz w akcjach przedsiêbiorstw, np. kopalni z³ota Elektra w Peru czy amerykañskich kolejach ¿elaznych AlchisonTopecas.39 Dziêki zapisowi testamentowemu hr. Krystyna Ostrowskiego z 1882 roku przy Muzeum powsta³a fundacja jego imienia, przyznaj¹ca stypendia polskiej m³odzie¿y. Jak zaznaczy³ Franciszek Ziejka, fundacja, wzbogacana sukcesywnie o inne zapisy, umo¿liwi³a najzdolniejszym Polakom studia na najlepszych uniwersytetach Europy Zachodniej.40 W latach 18821912 na stypendia wyasygnowano ³¹cznie 413 934 franków.41 W pierwszej kolejnoci subsydiowano osoby wyrzucone ze szkó³ krajowych lub zmuszone do ucieczki za granicê z powodów politycznych.42 Intencj¹ emigrantów by³o stopniowe w³¹czanie stypendystów do dzia³añ niepodleg³ociowych, podejmowanych pod emigracyjnym patronatem. Kontrolerem Muzeum zosta³ w 1890 roku pisarz i dzia³acz polityczny, uczestnik Wiosny Ludów na Wêgrzech i powstania styczniowego, Zygmunt Mi³kowski (T. T. Je¿), od sierpnia 1887 roku pe³ni¹cy równie¿ funkcjê prezesa Centralizacji Ligi Polskiej. By³ ponadto redaktorem naczelnym organu prasowego Ligi: Wolnego Polskiego S³owa. Na jego ³amach promowa³ niepodleg³ociowy charakter oraz kulturalne i naukowe walory Muzeum, bêd¹cego, jak stwierdza³, wyrazem niezaprzeczonego ani [nie]przedawnionego prawa Polski do bytowania narodowego samoistnego.43 Traktowa³ Muzeum jako wa¿ny arsena³ intelektualny, oczywicie ze wzglêdu na przechowywane w nim pisma patriotyczne g³ównie z okresu romantyzmu, pomocne w pielêgnowaniu uczuæ patriotycznych oraz wytyczaniu dróg do wolnej Polski.44 Zygmunt Wasilewski, który Zob. S. P a s t u s z k a, Wk³ad Karola Lewakowskiego w rozwój Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu, Rocznik Zak³adu Narodowego im. Ossoliñskich 1976, nr 11, s. 93. 40 Zob. F. Z i e j k a, Jan August Kisielewski niedosz³ym stypendyst¹ Muzeum Narodowego Polskiego w Raperswilu, Ruch Literacki 1989, R. 30, z. 45, s. 376. 41 Zob. na ten temat: S. C h a n k o w s k i, Stypendia rapperswilskie 18641918, Studia i Materia³y z Dziejów Nauki Polskiej 1988, Seria I, z. 3, s.3185. 42 Por. BPAN, TZ, mf. nr 1415, rkps 7785, t. 1, List Z. Balickiego do S. Surzyckiego z 18 I 1894, k. 196. 43 [Z. M i ³ k o w s k i], Muzeum Narodowe w Rapperswyl, Wolne Polskie S³owo, 15 VII 1890, nr 69, s. 2. Por. T. T. J e ¿ [Z. Mi³kowski], Lech Czech Rus. Powieæ historyczno-spo³eczna, Poznañ 1878, s. 4445. 44 Wolne Polskie S³owo, 1 IX 1893, nr 144, s. 2. Badacz literatury polskiej Artur Hutnikiewicz pisa³ w tym kontekcie: Ca³y kolosalny trud pracy mylowej pokoleñ emigracyjnych, które DARIUSZ MA£YSZEK w latach 18921894 pracowa³ w Bibliotece Rapperswilskiej (powsta³a dziêki darom pojedynczych osób; jej trzon stanowi³ zbiór Leonarda Chodki45), na pocz¹tku II wojny wiatowej okreli³ Muzeum jako specyficzn¹ instytucjê irredentyzmu polskiego, gdzie szczególnie akcentowane by³o znaczenie alegorii, symboliki patriotycznej, uczuæ martyrologicznych, nie zabrak³o te¿ aspektów mesjanistycznych, których pró¿no by³o szukaæ na terenie kraju.46 Sporadycznie w Muzeum organizowane by³y uroczystoci patriotyczne okr¹g³ych rocznic wa¿nych wydarzeñ z historii Polski. 3 maja 1891 roku w Muzeum odby³o siê kameralne spotkanie (z udzia³em Polaków i Czechów) z okazji 100. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja, cile po³¹czone z obchodem zuryskim.47 Trzy lata póniej, 6 maja 1894 roku, Muzeum rapperswilskie zorganizowa³o z kolei uroczyste obchody 100. rocznicy wybuchu insurekcji kociuszkowskiej. Ponadto nak³adem Muzeum zosta³a wydana praca Tadeusza Korzona pt. Kociuszko. Biografia z dokumentów wysnuta, oparta m.in. na materia³ach archiwalnych przechowywanych w Rapperswilu, w której Andrzej Feliks Grabski dostrzeg³ odzwierciedlenie, w historycznym kostiumie, tez Ligi Polskiej i koncepcji obrony czynnej48, gdzie jedn¹ z naczelnych zasad by³a wiara we w³asne si³y. Z innych przyk³adów zaanga¿owania przedstawicieli Muzeum w wa¿ne wydarzenia warto odnotowaæ udzia³ Lewakowskiego w Wystawie Krajowej we Lwowie.49 Okazjê poznania polskich wspó³czesnych osi¹gniêæ mieli tak¿e inni emigranci, którzy swoje prace ³¹czyli z Rapperswilem i Lig¹ Polsk¹: Zygmunt Mi³kowski, Henryk Gierszyñski, Zygmunt Balicki. Ju¿ w 1891 roku Muzeum rapperswilskie zosta³o wyznaczone na miejsce obrad Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego, postrzeganej jako polski na obcej ziemi, marz¹c o wolnej Polsce kreli³y zarysy jej przysz³ego kszta³tu i ³adu, znajdowa³y w tym w³anie rapperswilskim zaciszu przytu³ek i opiekê. Idem, ¯eromski, Warszawa 2000, s. 77. 45 Zob. m.in. G. L e g u t k o, Rapperswil by³ dla mnie czym legendarnym. O pracy Zygmunta Wasilewskiego w Muzeum Narodowym Polskim, [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk krytyk regionalista, red. M. Meducka, Kielce 2002, s. 79. 46 Biblioteka Polskiej Akademii Umiejêtnoci i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (dalej: BPAN), Teki Zieliñskiego (dalej: TZ), mf. nr 1482, sygn. 7859, Zygmunt Wasilewski, Mój ¿yciorys 18651939, [Warszawa 1940], k. 9899. Wasilewski nazywa³ tak¿e Muzeum rapperswilskie miejscem legendarnym i zaczarowanym, przechowywane tam zbiory pami¹tek, ksi¹¿ek i broszur wyobra¿a³y za, w jego przekonaniu, ksiêg¹ romantycznego czynu i myli romantycznej. Zob. Z. W a s i l e w s k i, Pokolenia w s³u¿bie narodu. ¯yciorys autora. Wnukom o prapradziadku. O sposobie pojmowania psychiki narodowej, Londyn 1962, s. 1314; Biblioteka Jagielloñska w Krakowie, rkps 179/78, Zygmunt Wasilewski, Mój ¿yciorys 18651939, [Warszawa 1940], k. 88. 47 Stuletnia rocznica Konstytucji 3 Maja, Wolne Polskie S³owo, 15 V 1891, nr 89, s. 1. 48 Zob. A. F. G r a b s k i, W krêgu kultu Naczelnika. Rapperswilskie inicjatywy kociuszkowskie (18941897), Warszawa 1981, s. 6566. 49 S. P a s t u s z k a, Wk³ad..., s. 95. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE parlament na uchodstwie.50 Do g³ównych zadañ nowego gremium (prezesem Komisji wybrano Mi³kowskiego) nale¿a³o przedstawianie wobec Kraju i zagranicy wytrwa³ych d¹¿eñ narodu polskiego do odzyskania niepodleg³oci51 oraz udzielanie pomocy finansowej polskiej organizacji politycznej, która zajmowa³aby w ¿yciu politycznym narodu stanowisko podobne do organizacji Komitetu Centralnego w 1862 r..52 Mi³kowski w tej perspektywie postrzega³ Ligê Polsk¹53, lecz pozosta³a ona organizacj¹ kadrow¹, emigracyjn¹, nie posiada³a zaplecza krajowego, nazywano j¹ potem sztabem bez wojska. Ju¿ w 1893 roku, w wyniku przewrotu we w³adzach Ligi Polskiej, w Warszawie zosta³a powo³ana tajna Liga Narodowa na czele z Romanem Dmowskim i Janem Ludwikiem Pop³awskim. Od sierpnia 1895 roku, kiedy pula Skarbu Narodowego (nazywanego podstawowym funduszem maj¹tku osobistego Polski54) przekroczy³a 100 tys. franków, Liga Narodowa zaczê³a otrzymywaæ odsetki skarbowe (2/3 w skali rocznej). Chocia¿ Dmowski w Naszym patriotyzmie z 1893 roku, skrytykowa³ program powstaniowy55, jednak¿e Liga, jak s³usznie skonstatowa³ Bohdan Cywiñski w Rodowodach niepokornych, mia³a ogromn¹ szansê ideologiczn¹ i przyci¹ga³a swoimi has³ami najcenniejsz¹ ideowo m³odzie¿ inteligenck¹, szukaj¹c¹ drogi do realizacji swych d¹¿eñ patriotycznych i radykalizmu spo³ecznego. 56 Stosunki pomiêdzy dzia³aczami KN SN a Lig¹ by³y, zdaniem W³adys³awa Bu³haka, oparte na zasadach przypominaj¹cych toutes proportions gardées, oznaczaj¹cych podzia³ na w³adzê ustawodawcz¹ i wykonawcz¹.57 Skarbnikiem Komisji i de facto g³ównym dysponentem funduszy by³ Ga³êzowski dyrektor Muzeum rapperswilskiego. Wydaje siê, ¿e akceptowa³ umiarkowane koncepcje kierownictwa Ligi w kontekcie ideologii powstañczej.58 [Z. M i ³ k o w s k i], Wyjanienia, Wolne Polskie S³owo, 15 IX 1895, nr 193, s. 1. Komisja zosta³a formalnie utworzona w grudniu 1891 roku, ukonstytuowa³a siê w kwietniu 1892 roku, jej regulamin za, autorstwa Zygmunta Balickiego, zosta³ uchwalony 4 VIII 1892 roku. 51 A. F. G r a b s k i, W krêgu..., s. 103. 52 Zob. VIII Skarb Narodowy, Pary¿ 1901, s. 2428. 53 Biblioteka Polska w Pary¿u,Materia³y Henryka Gierszyñskiego, akc. 2669, Listy do H. Gierszyñskiego, t. IV/9 (Mil-N), Z. Mi³kowski do H. Gierszyñskiego, Genewa 5 X 1892, k. 38. 54 II Skarb Narodowy, Pary¿ 1895, s. 9. 55 R. D m o w s k i, Wybór pism, wybra³, wstêpem opatrzy³ i oprac. R. Wapiñski, Warszawa 1990, s. 56. 56 Zob. B. C y w i ñ s k i, Rodowody niepokornych, Pary¿ 1985, s. 271. 57 W. B u ³ h a k, DmowskiRosja a kwestia polska. U róde³ orientacji rosyjskiej obozu narodowego 18861908, Warszawa 2000, s. 66. 58 W po³owie lat 90. Ga³êzowski popiera³ solidaryzm spo³eczny, by³ zdania, ¿e trzeba realizowaæ w praktyce zasady sprawiedliwoci spo³ecznej i narodowej, dzia³aæ na rzecz asymilacji ¯ydów i informowaæ wiat o istnieniu tzw. sprawy polskiej. Wród najwa¿niejszych dróg do niepodleg³ej Polski wymienia³: dobr¹ pracê, pomoc wzajemn¹ i wiarê w przysz³¹ Polskê woln¹ i niepodleg³¹. Zob. Wolne Polskie S³owo, 1 II 1892, nr 106, s. 6; Wolne Polskie S³owo, 1 II 1895, nr 178, s. 2. DARIUSZ MA£YSZEK Wartoæ Muzeum rapperswilskiego jako wa¿nej polskiej placówki patriotycznej wzros³a jeszcze bardziej, kiedy jesieni¹ 1895 roku przekazano tam serce Tadeusza Kociuszki, traktowane jako polska patriotyczna relikwia.59 W ci¹gu dwu lat zosta³o wybudowane specjalne mauzoleum na serce Naczelnika. 1 sierpnia 1897 roku w³adze Muzeum wystosowa³y pismo, w którym zapraszali do wziêcia udzia³u w uroczystociach: Czeæ dla Kociuszkijest to ognisko, w które mo¿emy wszyscy zestrzeliæ myli i duchy. Stañmy wiêc wszyscy jakby jeden m¹¿ oko³o serca jego [...] niech Ono natchnie nas wszystkich t¹ mi³oci¹ ojczyzny, t¹ wiar¹ w jej ¿ywotnoæ, t¹ nadziej¹ w jej zmartwychwstanie, które j¹ za ¿ycia o¿ywia³y.60 G³ówna uroczystoæ, poprzedzona msz¹ wiêt¹, odby³a siê 11 sierpnia 1897 roku na dziedziñcu zamkowym.61 Zdaniem Kazimierza Stachurskiego, Mauzoleum, biblioteka, zbiory muzealne i kolumna barska tworzy³y swoisty program patriotyczny, który wspiera³ Mickiewiczowski apel do narodów cywilizowanych.62 NA PRZE£OMIE WIEKÓW. W CIENIU KRAJOWYCH KONFLIKTÓW POLITYCZNYCH Stopniowe przenoszenie siê punktu ciê¿koci polskiej polityki do kraju wp³ynê³o równie¿ na po³o¿enie Muzeum, które sta³o siê przestrzeni¹ rozgrywek politycznych pomiêdzy sympatykami Ligi, PPS a potem innych organizacji. Wród osób zwi¹zanych z instytucj¹ nie by³o te¿ jednomylnoci w sprawie formu³y prezentowania polskich racji na forum europejskim. Zasadniczy dystans pojawi³ siê pomiêdzy krajowym kierownictwem Ligi a by³ymi powstañcami styczniowymi, którzy za swój obowi¹zek uwa¿ali promowanie idei niepodleg³ociowej i od59 [Z. M i ³ k o w s k i], Serce Kociuszki, Wolne Polskie S³owo, 1 XI 1895, nr 196, s. 1. Por. S. R o s i e k, Zw³oki Mickiewicza. Próba nekrografii poety, Gdañsk 1997, s. 92. 60 Zob. Zaproszenie na uroczystoæ inauguracji Mauzoleum Kociuszki w Rapperswylu, Wolne Polskie S³owo, 15 VII 1897, nr 237, s. 8. 61 Zob. S. P a s t u s z k a, Mauzoleum Tadeusza Kociuszki w Rapperswilu, Mówi¹ wieki, 17(1974), nr 7, s. 3135; Wolne Polskie S³owo, 1 X 1897, nr 242, s. 8. 62 K. S t a c h u r s k i, op. cit., s. 47. Mickiewicz, obok Kociuszki, by³ najwa¿niejsz¹ postaci¹ w polskim panteonie patriotycznym. Stefan Kawyn nazwa³ go si³¹ organizuj¹c¹ polsk¹ wiadomoæ narodow¹, jego poezjê za w³adz¹ dzia³ania, pañstwem. Zob. S. K a w y n, Ideologia stronnictw politycznych w Polsce wobec Mickiewicza 18901898. (Wybór), [w:] idem, Studia i szkice, wstêp A. Hutnikiewicz, Kraków 1976, s. 299. Ods³oniêcie pomnika Mickiewicza w Warszawie w dniu 24 grudnia 1898 roku uznawane jest tak¿e za moment prze³omowy w rozwoju ruchu wszechpolskiego kierowanego przez Ligê Narodow¹ we wszystkich trzech zaborach. Zob. T. W o l s z a, Narodowa Demokracja wobec ch³opów w latach 18871914, Warszawa 1992, s. 77. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE wo³ywanie siê do poczucia miêdzynarodowej sprawiedliwoci. W 1899 roku cz³onek Rady Muzeum i KN SN Lewakowski wzi¹³ udzia³ w konferencji pokojowej w Hadze i wyg³osi³ przemówienie, w którym poruszy³ kwestiê niepodleg³oci Polski. Wykroczy³ poza tezy przygotowane przez dzia³aczy Ligi, którzy odwo³ywanie siê do europejskiej opinii publicznej uwa¿ali za nieskuteczn¹ strategiê dzia³ania, zalecaj¹c koncentracjê uwagi na p³aszczynie narodowej w celu wyrobienia odpowiednich si³.63 Krytyczny stosunek Dmowskiego do tradycji walk zbrojnych o niepodleg³oæ Polski, w tym do powstania styczniowego, wzbudzi³ powa¿ne niezadowolenie Bukowskiego i Gierszyñskiego. W obronie krajowych dzia³aczy musia³ wystêpowaæ Mi³kowski, zalecaj¹c swoim emigracyjnym kolegom popieranie dzia³añ prowadzonych z rozwag¹ i zastanowieniem, bez popiechu i gor¹czkowoci na p³aszczynie robotniczej, wiejskiej i inteligenckiej. 64 Podczas zjazdu Rady Nadzorczej Muzeum i KN SN z sierpnia 1899 roku Gierszyñski i Bukowski po raz pierwszy wyrazili dezaprobatê wobec dzia³alnoci Ligi, warunkowo g³osuj¹c za udzieleniem jej subwencji.65 Kwestia prowadzonych wówczas sporów wchodzi w zupe³nie odmienn¹ przestrzeñ badawcz¹. Wydarzeniem, które w 1901 roku zaabsorbowa³o uwagê nie tylko polskiej opinii spo³ecznej, by³a sprawa polskich dzieci z Wrzeni. Odmówi³y one nauki religii w jêzyku niemieckim, za co zosta³y ukarane kar¹ ch³osty. Miêdzynarodowy protest kobiet w tej sprawie zorganizowa³a pisarka Maria Konopnicka.66 Do akcji w³¹czy³ siê równie¿ Mi³kowski, który do listów rozsy³anych do polskich grup emigracyjnych do³¹cza³ ulotki o Rapperswilu, promuj¹c w ten sposób dzia³alnoæ Muzeum, prze¿ywaj¹cego kolejn¹ fazê kryzysu.67 Równie¿ dochody Skarbu Narodowego nie wzrasta³y w sposób, który móg³by zadowoliæ rodowisko emigracyjne. Nawet wizyta Mi³kowskiego w Stanach Zjednoczonych w 1900 roku nie zmieni³a tego stanu rzeczy, bowiem miejscowa Polonia by³a zaprz¹tniêta innymi problemami. W tej sytuacji wród najwa¿niejszych inicjatyw podejmo- Zob. Polska i konferencja miêdzynarodowa w Hadze. Memoria³, Przegl¹d Wszechpolski 1900, nr 5, s. 268278; W. S u l e j a, Próba umiêdzynarodowienia sprawy polskiej w czasie konferencji pokojowej w Hadze w 1899. Akcja memoria³owa Ligi Narodowej i Polonii amerykañskiej (w wietle listów do Karola Lewakowskiego), Ze skarbca kultury 1979, z. 31, s. 91, 9799; S. J. P a s t u s z k a, Karol Lewakowski. Pogl¹dy i dzia³alnoæ spo³eczno-polityczna, Warszawa 1980, s. 166168;W. B u ³ h a k, op. cit., s. 6465. 64 Z. M i ³ k o w s k i, Listy do Henryka Bukowskiego z lat 18891900, wstêp i oprac. D. Ossowska, Olsztyn 2001, s. 117118. 65 W. B u ³ h a k, op. cit., s. 67. 66 Zob. M. K o n o p n i c k a, Korespondencja, t. IV, Listy dotycz¹ce akcji wrzesiñskiej i innych spraw spo³eczno-narodowych, Wroc³awWarszawaKraków 1975, s. 4748, 158159. 67 M. Konopnicka do J. Lorentowicza, 11 I 1902, [w:] ibid., s. 4748. DARIUSZ MA£YSZEK wanych przez osoby zwi¹zane z instytucjami rapperswilskimi pozostawa³o og³aszanie tekstów o wydwiêku propagandowym oraz dalsze wpieranie Ligi.68 Nale¿y podkreliæ, ¿e wp³ywy z puli Skarbu pokrywa³y tylko czêæ wydatków przeznaczanych na akcje Ligi, której przekazywano 2/3 procent od odsetek rocznie, co oscylowa³o miêdzy 2489,70 franków w 1895 roku do 7334,10 franków w roku 1905.69 Liderzy Ligi mówili o potrzebie utworzenia w³asnego Skarbu Narodowego, instytucjê emigracyjn¹ nazywali za jednym z najpiêkniejszych pomników polskich, wzniesionym w swych pokanych zacz¹tkach z dala od kraju przez wygnañców z ziemi ojczystej.70 300 tysiêcy franków zebranych na poczet Skarbu Narodowego uwa¿ano za kwotê miesznie ma³¹, chocia¿ wyra¿ano nadziejê na jej znacz¹cy wzrost.71 Kampania polityczna Ligi Narodowej skierowana m.in. przeciwko Ukraiñcom spowodowa³a lawinê krytyki ze strony ró¿nych rodowisk politycznych: socjalistów, ludowców, tzw. demokratów bezprzymiotnikowych, nawet konserwatystów, postrzegaj¹cych Ligê jako organizacjê o niesprecyzowanym kierunku dzia³ania. Polska inteligencja katolicka i wiecka poddawa³a krytyce propagowan¹ przez Balickiego etykê egoizmu narodowego, a tak¿e antysemickie tony w propagandzie narodowo-demokratycznej. Wielu obserwatorów widzia³o w tego typu dzia³aniach wyrane sprzeniewie68 Z. F. M. [Z. M i ³ k o w s k i], Przed zjazdem Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego, Goniec Polski, 5 VII 1902, nr 13, s. 6568; IX Skarb Narodowy, Pary¿ 1902, s. 6. Dzia³alnoæ instytucji Skarbu Narodowego Polskiego wzbudzi³a zainteresowanie w³adz niemieckich, które w 1901 roku wytoczy³y proces polskiej m³odzie¿y patriotycznej, zwi¹zanej ze Zwi¹zkiem M³odzie¿y Polskiej, popularnym ZET-em. ledztwo prokuratorskie prowadzi³o do Szwajcarii. Na wniosek adwokata polskiej m³odzie¿y Bernarda Chrzanowskiego przed s¹dem szwajcarskim zosta³ przes³uchany Mi³kowski. Zob. Proces M³odzie¿y Akademickiej w Poznaniu (Korespondencja w³asna Goñca Polskiego), Goniec Polski, 20 VII 1901, nr 20, s. 160; Procesy polityczne w zaborze pruskim (Korespondencja w³asna Goñca Polskiego), Goniec Polski, 20 XI 1901, nr 28, s. 229230. Mi³kowski wyjania³, ¿e ¿yczliwy sprawie polskiej polityk Konfederacji Szwajcarskiej (nie poda³ jego nazwiska) ostrzega³, i¿ naciski w³adz niemieckich mog¹ spowodowaæ zarekwirowanie Skarbu przez w³adze Szwajcarii. Zob. Z. M i ³ k o w s k i, Skarb Narodowy Polski. Nieco o Lidze Narodowej. Rozdzia³ jeden z pamiêtnika: Od kolebki przez ¿ycie, Lwów 1905, s. 179 i n. Por. XI Skarb Narodowy, Pary¿ 1904, s. 3940. 69 Przyk³adowo, na prze³omie 1899/1900 roku Liga Narodowa i podporz¹dkowane jej Towarzystwo Owiaty Narodowej wydatkowa³y na swoj¹ dzia³alnoæ 27 tys., za w okresie 1903/1904 ju¿ 63 tys. rubli. Zob. [W. P o b ó g - M a l i n o w s k i], Do historii Ligi Narodowej. Komitet Centralny Ligi Narodowej do Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Sprawozdanie z dzia³alnoci Ligi Narodowej za rok 1899/1900, Niepodleg³oæ 1933, nr 8, z. 3, s. 435; idem, Do historii Ligi Narodowej. Komitet Centralny Ligi Narodowej do Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Sprawozdanie z dzia³alnoci LN od 1 lipca 1903 do 1 lipca 1904 r., Niepodleg³oæ 1934, nr 10, z. 1, s. 127. 70 Zob. Przegl¹d Wszechpolski 1903, nr 11, s. 870; S. O s a d a, Szeæ odczytów o Stronnictwie Demokratyczno-Narodowem i Lidze Narodowej, Chicago 1905, s. 3738. 71 Przegl¹d Wszechpolski 1903, nr 12, s. 884. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE rzenie siê dawnym polskim zasadom patriotycznym, wyra¿anym w okresie powstania styczniowego, tak¿e na forum muzealnym w okresie rz¹dów Platera. Mandat Ligi do pobierania pieniêdzy z puli Skarbu kwestionowa³ na ³amach prasy galicyjskiej Lewakowski.72 Z kolei dla rodowisk ugodowych spór wokó³ Skarbu Narodowego sytuowa³ siê na marginesie g³ównego nurtu polskiego ¿ycia, Erazm Piltz za w broszurze Nasze stronnictwa skrajne tak komentowa³ ten fakt: Im bli¿ej od zamku rapperswilskiego ku granicom Polski, tym bardziej kasa wojuj¹cej Polski traci na uroku, z tym trzewiejsz¹ spotyka siê ocen¹ i tym s³abiej magnetyzuje sk³onnoci podatkowe spo³eczeñstwa.73 mieræ Bukowskiego w 1900 roku, a w 1903 roku odsuniêcie ze sk³adu Komisji Lewakowskiego i Gierszyñskiego pozwoli³o Lidze bez przeszkód pobieraæ fundusze z puli Skarbu. Energiczni dzia³acze krajowi potrafili odpowiednio przekonaæ do swoich racji emigrantów, którzy przede wszystkim chcieli pozbawiæ mo¿liwoci korzystania z funduszy dzia³aczy PPS-u74 oraz przedstawicieli postêpowej m³odzie¿y emigracyjnej.75 Wysoko oceniano dotychczasow¹ dzia³alnoæ Ligi na polu owiaty, unarodowienia ludu, rozbudzenia myli politycznej i obrony interesów narodowych. Emigranci wskazywali na ogólnonarodowy charakter tego rodzaju aktywnoci, Ligê za okrelono mianem klasycznego typu organizacji, zas³uguj¹cej na zapomogê z puli Skarbu Narodowego.76 Wybuch rewolucji w Rosji i w Królestwie Polskim wzbudzi³ niepokój, lecz i nadziejê osób zwi¹zanych z Muzeum rapperswilskim. Mi³kowski traktowa³ rewolucjê jako wewn¹trzrosyjsk¹ rozgrywkê i uwa¿a³, ¿e Polacy powinni siê od niej zdystansowaæ, unikaj¹c prób podejmowania dzia³añ powstañczych. W trakcie zjazdu Rady i Komisji w sierpniu 1905 roku Dmowski musia³ nawet t³umaczyæ powody opónionej reakcji dzia³aczy Ligi na zaistnia³¹ sytuacjê. 77 Traktuj¹c rewolucyjn¹ dzia³alnoæ socjalistów jako przejaw polityki destrukcji, w 1905 72 Zob. S. P a s t u s z k a, Karol Lewakowski a Skarb Narodowy. Wk³ad Lewakowskiego w powstanie Skarbu Narodowego Polskiego, Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego 1975, nr 15, s. 205; List Jana Stapiñskiego do Karola Lewakowskiego, 22 I 1903, [w:] Listy Jana Stapiñskiego z lat 18951928, oprac. J. Albin i J. R. Szaflik, Wroc³awWarszawaKraków 1977, s. 80. 73 Zob. Scriptor [E. P i l t z], Nasze stronnictwa skrajne, Kraków 1903, s. 116. 74 M. S o k o l n i c k i, Czternacie lat, Warszawa 1936, s. 146, 156157. 75 BN, mf. nr 30094, rkps BOss. 7195/II, Papiery Boles³awa i Marii Wys³ouchów. Listy, t. XXI, cz. II: lata 18201932, Z. Mi³kowski do Zarz¹du Zwi¹zku Postêpowej M³odzie¿y Polskiej, Zurych 15 VIII 1903, k. 339345; Goniec Polski 1903, nr 78, s. 111113. 76 Memoria³ w sprawie Skarbu Narodowego, og³oszony przez Komisjê Nadzorcz¹ w XI Sprawozdaniu za rok 1903, Przegl¹d Wszechpolski 1904, nr 3, s. 231239. 77 Zob. XIII Skarb Narodowy, Pary¿ 1906, s. 10. DARIUSZ MA£YSZEK i 1906 roku KN SN przekaza³a Lidze dodatkowe 57 tys. franków. Zosta³y przeznaczone na kampaniê wyborcz¹ Ligi do rosyjskiej Dumy Pañstwowej. Po zwyciêstwie wyborczym delegacja Ligi przyby³a do Rapperswilu i w dniu 10 sierpnia 1906 roku wziê³a udzia³ w posiedzeniu Rady i Komisji. Pojawi³o siê wówczas zapewnienie, i¿ nawet w przypadku nadania przez Rosjê autonomii Królestwu Polskiemu Liga nie zrezygnuje z dalszych dzia³añ na rzecz pe³nej niepodleg³oci Polski.78 10 grudnia 1906 roku w³adze KN SN (Ga³êzowski, Mi³kowski i Eugeniusz Korytko) og³osi³y list do obywatelstwa polskiego, w którym wyjania³y swoj¹ decyzjê o dodatkowym finansowaniu Ligi. Jako g³ówny powód poda³y destrukcyjny charakter dzia³añ socjalistów w okresie rewolucji.79 Zwróci³y jednak uwagê na pozory rosyjskiego konstytucjonalizmu, przekonane, ¿e imperium rosyjskie nie zrezygnuje z prowadzenia wobec swoich okrain polityki w stylu divide et impera. W³adze KN SN zachêca³y rodaków do popierania instytucji Skarbu Narodowego.80 Kluczowy dla przysz³oci relacji rodowiska emigracyjnego, zwi¹zanego z Muzeum rapperswilskim, z krajowym kierownictwem Ligi by³ zjazd Rady Muzeum i KN SN z sierpnia 1907 roku. Dmowski próbowa³ po raz ostatni osobicie przekonaæ starszych patriotów do akceptacji polityki Ko³a Polskiego w rosyjskiej Dumie, lecz rozbie¿noci w pojmowaniu metod dzia³alnoci niepodleg³ociowej okaza³y siê zbyt du¿e.81 KN SN zadecydowa³a o zawieszeniu na rok wyp³acania Lidze odsetek. Udzia³ Dmowskiego w zjedzie s³owiañskim w Pradze (1218 lipca 1908 roku) i afirmowanie przez niego pañstwowoci rosyjskiej jako podstawy polskiej dzia³alnoci spo³eczno-politycznej zmusi³y Mi³kowskiego do ust¹pienia z funkcji prezesa Komisji, która w sierpniu 1908 roku wstrzyma³a wyp³aty na rzecz Ligi Narodowej. Zaistnia³y konflikt by³ przedmiotem wielu komentarzy, prasa endecka postrzega³a go za jako zasadnicz¹ zmianê stylu uprawiania polskiej polityki i rozstrzyga³a arbitralnie na korzyæ Dmowskiego.82 Analiza porównawcza wyobrani politycznej rodowiska rapperswilskiego i kierownictwa endecji stanowi osobny problem badawczy. Warto w tym kontekW. l a d k o w s k i, Emigracja polska we Francji 18711918, Lublin 1980, s. 224. We wspó³czesnej historiografii rok 1905 uznawany jest za punkt zwrotny w polskiej akcji niepodleg³ociowej. Zob. W. P o t k a ñ s k i, Odrodzenie czynu niepodleg³ociowego przez PPS w okresie rewolucji 1905 roku, Warszawa 2008. 80 BPAN, TZ, mf. nr 1414, rkps 7783, Liga Polska i Liga Narodowa, k. 132. 81 Zob. M. K u ³ a k o w s k i [J. Z i e l i ñ s k i], Roman Dmowski w wietle listów i wspomnieñ, t. I, Londyn 1968, s. 346. 82 Kurier Litewski pisa³: Zerwanie Je¿a z polityk¹ dzisiejsz¹ to koniec okresu bohaterskiego naszych walk, to ostateczna przewaga ch³odnego rozs¹dku. Pozornie jest to tylko zmiana dokonana w ³onie jednego stronnictwa, ale stronnictwo to nastrajaj¹ce od tak dawna umys³y najliczniejszych, niezbyt krytycznych mas to ogromna wiêkszoæ narodu. Obchodzi wiêc Polskê ca³¹, ¿e tam u brzegów zuryskiego jeziora dokona³o siê, jak s¹dziæ mo¿na, ostateczne zerwanie robi¹cych RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE cie zwróciæ jedynie uwagê na odmienne postrzeganie przez starsze i m³odsze pokolenie polskich dzia³aczy tego, czym jest interes narodowy i jak nale¿y o niego dbaæ w okrelonej konfiguracji politycznej.83 Pomimo powa¿nych napiêæ, Dmowski i Balicki zachowali cz³onkostwo w Radzie Muzeum, za najbli¿szy wspó³pracownik Ga³êzowskiego, Wac³aw Gasztowtt, przet³umaczy³ nawet na jêzyk francuski ksi¹¿kê Dmowskiego pt. Niemcy, Rosja i kwestia polska (w wersji francuskiej ukaza³a siê jako La question polonaise z pochlebn¹ przedmow¹ Anatolea LeroyBeaulieu).84 Nale¿y zaznaczyæ, ¿e w publicystyce narodowodemokratycznej pierwszej dekady XX wieku akcenty historyczne roz³o¿ono inaczej ani¿eli w rodowisku rapperswilskim w poprzedniej dekadzie. Wród postaci, do których dowiadczeñ i dokonañ odwo³ywa³a siê publicystyka narodowodemokratyczna, znaleli siê Adam J. Czartoryski, Ksawery Drucki-Lubecki oraz Aleksander Wielopolski. WALKA O REFORMÊ I SANACJÊ MUZEUM Zaostrzenie antypolskiego kursu przez w³adze Rosji i Niemiec nie usz³o uwadze polskich emigrantów zwi¹zanych z Rapperswilem. Niektórzy z nich (Z. Mi³kowski, K. Lewakowski, J. Gertler, W. Karczewski, E. Korytko) 5 sierpnia 1909 roku uchwalili protest przeciwko rosyjskim planom oderwania Che³mszczyzny od Królestwa Polskiego.85 Inni natomiast zdecydowali siê potêpiæ wyw³aszczenia dokonywane przez w³adze niemieckie w Wielkopolsce (gest polskich patriotów spowodowa³ interwencjê rz¹du pruskiego u w³adz szwajcarskich86). Od roku 1910 daje siê równie¿ dostrzec stopniowy zwrot czêci dzia³aczy zwi¹zanych z placówk¹ muzealn¹ w kierunku irredenty, chocia¿ g³ównie na p³aszczynie symboliki i s³ów. W sierpniu 1910 roku (na wniosek Mi³kowskiego) do grona cz³onków honorowych instytucji Rada Muzeum przyjê³a ks. sufragana lwowskiego W³adys³awa Bandurskiego87, sympatyzuj¹cego z Zarzewiem politykê dzisiejsz¹ z tradycjami niebezpiecznego, choæ w piêkna blaski wietlane spowitego marzycielstwa. Zob. W. B., Je¿ i Dmowski, Kurier Litewski, 15(28) VIII 1908, nr 187, s. 1. 83 Zob. M. K o r n a t, Niemcy, Rosja i kwestia polska. Refleksje historyka sto lat póniej, Przegl¹d Polityczny 2008, nr 88, s. 3449. 84 R. D m o w s k i, Polityka polska i odbudowanie pañstwa, przedmow¹ do obecnego wydania i komentarzem opatrzy³ T. Wituch, t. 1, Warszawa 1988, s. 137, przypis 10. 85 BN, mf. nr 24903, rkps BOss. 6361/II, Protoko³y obrad Rady Zawiadowczej Muzeum Narodowego w Rapperswilu 18941911 (dalej: PRZ), Drugie posiedzenie z korespondentami 5 sierpnia [1909 r.], k. 142143. 86 A. L e w a k, Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu 18691927, Niepodleg³oæ 17(1938), z. 1, s. 15. 87 Zob. BN, mf. nr 24903, rkps BOss. 6361/II, PRZ, Pierwsze posiedzenie (poufne) z dnia 7 sierpnia 1910 r., k. 155156. DARIUSZ MA£YSZEK (przedstawiciele tej organizacji nie wykluczali tworzenia polskiego pañstwa podziemnego), póniejszego kapelana Legionów Polskich. Trwa³a jednoczenie dyskusja na temat roli Muzeum w polskich d¹¿eniach do niepodleg³oci, po³¹czona z prób¹ okrelenia jego znaczenia na forum europejskim. Mi³kowski, przeciwny przenoszeniu biblioteki do Lwowa, postrzega³ Muzeum w kategorii wartoci moralnej.88 Z pe³nym przekonaniem krytykowa³ politykê kustosza W³odzimierza Ró¿yckiego de Rosenwerth, ¿arliwego patrioty, lecz osoby niekompetentnej, falsyfikuj¹cej okazy muzealne, który ku uciesze swoich i zdumieniu obcych, jak skomentowa³ sytuacjê Micha³ Sokolnicki89, rz¹dzi³ w Muzeum rapperswilskim w imieniu Ga³êzowskiego. Niezadowolenie czêci polskich dzia³aczy emigracyjnych i krajowych budzi³a w dalszym ci¹gu polityka Dmowskiego i Ko³a Polskiego w rosyjskiej Dumie, co rzutowa³o na postrzeganie instytucji muzealnej, przez ponad dekadê blisko zwi¹zanej z Lig¹ Narodow¹. W 1911 roku z inicjatywy ¯eromskiego powsta³o Towarzystwo Przyjació³ Muzeum i Biblioteki w Rapperswilu, które zawi¹za³o siê na dziedziñcu zamku rapperswilskiego u podnó¿a Kolumny Wolnoci.90 Honorowy patronat nad nim obj¹³ Mi³kowski, powszechnie szanowany narodowy patriarcha. ¯eromski traktowa³ Towarzystwo jako potencjalny czynnik integracji polskiej m³odzie¿y niepodleg³ociowej wokó³ Muzeum, a tak¿e jako element walki z wp³ywami endecji.91 Celem podjêtych dzia³añ by³y ponadto starania o europeizacjê i modernizacjê instytucji muzealnej.92 Oprócz ¯eromskiego i Mi³kowskiego w grupie osób prowadz¹cych dzia³ania sanacyjne znaleli siê dwaj miejscowi bibliotekarze: Wac³aw Karczewski i Wac³aw K³yszewski, ponadto dzia³acze galicyjskiej irredenty b¹d osoby z ni¹ zwi¹zane: Micha³ Sokolnicki, Stanis³aw Szpotañski, Wilhelm Feldman, Marian Kukiel. Kulminacyjnym momentem doæ dobrze znanej tzw. sprawy rapperswilskiej93 by³ zjazd Rady Muzeum w dniach 811 sierpnia 88 BN, mf. nr 33118, rkps BOss. 12038/II, Autografy ró¿nych osób z l. 16631910, Z. Mi³kowski, Sprawa Rapperswilu. Protest, k. 239. Zob. E. K o k o, Franciszek Rawita-Gawroñski (18461930). Wobec Ukrainy i jej przesz³oci. Studium archaizmu, Gdañsk 2006, s. 8990. 89 M. S o k o l n i c k i, Czternacie lat..., s. 120. 90 W. K ³ y s z e w s k i, Pu³kownik T. T. Je¿ (W stulecie urodzin), Kurier Warszawski, 23 III 1924, nr 83, s. 5. 91 List S. ¯eromskiego do Z. Mi³kowskiego, Saint-Palais-sur-Mer 14 VII 1911, [w:] M. Z ³ o t o r z y c k a, Stefan ¯eromski. Listy z Rapperswilu i o Rapperswilu (Ze zbiorów rapperswilskich), Wiadomoci Literackie, 4 XI 1934, nr 45, s. 1. Na temat relacji miêdzy ¯eromskim a Dmowskim w omawianym okresie zob. W. l a d k o w s k i, Stefana ¯eromskiego kontakty z Ouarville, Annales Universitatis Mariae Curie-Sk³odowska, sect. F, Historia, vol. LX, LublinPolonia 2005 (Losy Polaków poród swoich i obcych), s. 84. 92 List S. ¯eromskiego do Z. Mi³kowskiego, Saint-Palais-sur-Mer 14 VII 1911, [w:] M. Z ³ o t o r z y c k a, op. cit., s. 1. Por. S. ¯ e r o m s k i, O przysz³oæ Rapperswilu, Kraków 1911, s. 2. 93 Zob. E. G a ³ y g a, Polemika wokó³ Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu i jego RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE 1911 roku, w trakcie którego odby³ siê tzw. s¹d rapperswilski nad dzia³alnoci¹ kierownictwa Muzeum. Nie spe³ni³o ono oczekiwañ osób domagaj¹cych siê nag³ych zmian, chocia¿ formaln¹ rezygnacjê z cz³onkostwa w Radzie z³o¿yli Dmowski i Balicki, ucinaj¹c spekulacje, ¿e Muzeum pozostaje pod wp³ywem polityki endeckiej. Sokolnicki zaproponowa³ ca³kowit¹ depolityzacjê instytucji i powrót do idei Platera.94 Kukiel wzywa³ do przeprowadzenia swoistej rekoncyliacji Muzeum w duchu irredentystycznym. Widzia³ w nim sanktuarium tradycji powstañczych i skarbnicê róde³ dotycz¹cych polskich walk o niepodleg³oæ.95 Na tej podstawie wnioskowa³, ¿e instytucja powinna byæ reprezentantem na zewn¹trz istoty narodowej niepodleg³ej, miejscem wiêtym d¹¿eñ Polaka, przybytkiem godnym serca Kociuszki.96 Na ³amach krakowskiej Krytyki, redagowanej przez Feldmana, reformê Muzeum cile ³¹czono z dzia³aniami na rzecz odrodzenia polskiej moralnoci publicznej.97 Natomiast publicysta endecki, wspomniany ju¿ Z. Wasilewski, postrzega³ tê sprawê w kategorii walki o poprawê polskiego wizerunku, prze³amania bezw³adu i udowodnienia, ¿e Polacy zas³uguj¹ na szacunek, a nie ci¹g³e politowanie.98 Porówna³ Muzeum do polskiego okienka wybitego na Europê99 i podkrela³, ¿e od dobrego rozstrzygniêcia tej sprawy bêdzie zale¿a³a powaga polskiej kultury za granic¹, godnoæ i honor Polski w oczach Polaków i cywilizowanego wiata.100 Sprawa rapperswilska odbi³a siê szerokim echem w polskiej publicystyce, sta³a siê niejako pretekstem do dyskursu na temat znaczenia imponderabiliów w polskich d¹¿eniach do niepodleg³oci. Kondycja Muzeum by³a traktowana w analogii do po³o¿enia sprawy polskiej w warunkach zniewolenia, próbowano okreliæ obszary wymagaj¹ce reform i drogi wyjcia z zaistnia³ej sytuacji.101 biblioteki w latach 19101911. Geneza, przebieg, nastêpstwa, Roczniki Biblioteczne, 30(1986), z. 12, s. 7198. 194 Zob. W. K ³ y s z e w s k i, Z moich wspomnieñ, Kraków 1961, s. 147. Por. M. S o k o l n i c k i, Zwyciêstwo w Rapperswilu, ¯ycie, 2 IX 1911, z. 36, s. 532. 195 M. K u k i e l, Trzy wspomnienia o Rapperswilu, Wiadomoci (Londyn), 23 IX 1956, nr 39, s. 1. 196 Idem, Po walce o Rapperswil, ¯ycie, 2 IX 1911, z. 36, s. 538. 197 Sprawa rapperswilska, Krytyka 1911, t. 31, s. 259 i n. Por. M. S o k o l n i c k i, Czternacie..., s. 413. 198 Ibidem; W obronie polskiej stacji zagranicznej. Sprawa Rapperswilska w wietle publicystycznem, Lwów 1911, s. 39. 199 Ibid., s. 65. 100 Ibid., s. 53; BN, mf. nr 44786, rkps 5937, [Z. Mi³kowski], List otwarty [do T. Korzona], Wetzikon 18 I 1912, Korespondencja Tadeusza Korzona, t 1, k. 150. Por. T. K o r z o n, Listy otwarte, mowy, rozprawy, rozbiory, t. I, Warszawa 1915, s. 46, 48, 5152, 53. 101 Dominowa³ podnios³y ton dyskusji i patos, chocia¿ nie zabrak³o tak¿e prób roz³adowania napiêtej atmosfery w sposób ¿artobliwy. Znany jest fragment Szopki noworocznej z 1912 roku autorstwa Tadeusza Boya-¯eleñskiego. W Opowieci dziadkowej o cudach rapperswilskich nastêpuj¹co skomentowa³ on artystyczne inicjatywy Ru¿yckiego w Rapperswilu: Jest te¿ landszaft DARIUSZ MA£YSZEK Z akcji sanacyjnej na pocz¹tku lipca 1912 roku wycofa³ siê ¯eromski. Natomiast Józef Pi³sudski uwa¿a³ sprawê rapperswilsk¹ za epizodyczn¹, odci¹gaj¹c¹ uwagê Polaków od tworzenia wojska polskiego w Galicji.102 Galicyjscy irredentyci nie przestali jednak podejmowaæ starañ o pozyskanie dotacji z puli Skarbu Narodowego Polskiego. W listopadzie 1912 roku powsta³a Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodleg³ociowych (KTSSN), która utworzy³a w³asny Polski Skarb Wojskowy. Sekretarzem Zarz¹du G³ównego PSW zosta³ Walery S³awek, bezskutecznie próbuj¹cy po³¹czyæ tê instytucjê ze skarbem rapperswilskim.103 W 1913 roku przedstawiciele KTSSN przedstawili KN SN (jej prezesem, po ust¹pieniu Mi³kowskiego, zosta³ by³y uczestnik powstania styczniowego prof. Zygmunt Laskowski, ceniony genewski anatom) wniosek o dofinansowanie, lecz na posiedzeniu z dnia 7 sierpnia 1913 roku zosta³ on rozpatrzony odmownie. W tym samym, 1913 roku, dosz³o do zmian w strukturze zarz¹du Muzeum Narodowego Polskiego. Ga³êzowskiego na stanowisku dyrektora zast¹pi³ Konstanty ¯migrodzki, natomiast Ru¿ycki zosta³ przeniesiony na emeryturê. Profesor Laskowski obj¹³ dodatkowo urz¹d wiceprezesa Rady Nadzorczej Muzeum. Instytucja muzealna zaznaczy³a swój powa¿ny udzia³ w uroczystych obchodach 50. rocznicy wybuchu powstania styczniowego. W maju 1913 roku z Rapperswilu wys³ano do Lwowa materia³y na specjaln¹ wystawê z okazji jubileuszu.104 Natomiast we wrzeniu 1913 roku ukaza³a siê nak³adem Muzeum praca pt. Bitwy i potyczki 18631864. Na podstawie materia³ów drukowanych i rêkopimiennych Muzeum Narodowego w Rapperswilu, której autorem by³ Stanis³aw Zieliñski, od 1910 roku pracownik Biblioteki Rapperswilskiej. Publikacja stanowi³a wa¿ny wk³ad placówki rapperswilskiej w upamiêtnianie historii polskiej XIX-wiecznej irredenty.105 Zieliñski zaanga¿owa³ siê ponadto w dzia³alnoæ polityczn¹. W dniu 1 grudnia 1913 roku stan¹³ na czele rapperswilskiego Biura Pragalantny, Tycyjany i Rembrandty, sam pan Kustosz je malowa³, fatygi se nie ¿a³owa³, syæko la tej ojczyzny. 102 M. S o k o l n i c k i, Czternacie..., s. 416. 103 Zob. W. K i e d r z y ñ s k a, Wp³ywy i zasoby Polskiego Skarbu Wojskowego, Niepodleg³oæ 1936, t. XIII, s. 391; A. G a r l i c k i, Geneza legionów. Zarys dziejów Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodleg³ociowych, Warszawa 1964, s. 283284; W. l a d k o w s k i, Wysepka polska we Francji. U Marii i Henryka Gierszyñskich w Ouarville 18781930, Lublin 2005, s. 192 i n. 104 B. B a r t c z a k, Stanis³aw Zieliñski bibliotekarz, bibliograf, publicysta, Toruñ 2001, s. 152154. 105 S. Z i e l i ñ s k i, Bitwy i potyczki 18631864. Na podstawie materia³ów drukowanych i rêkopimiennych Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Rapperswil 1913. Por. L. M i c h a l s k a B r a c h a, Powstanie styczniowe w pamiêci zbiorowej spo³eczeñstwa polskiego w okresie zaborów, Kielce 2003, s. 155, przypis 244. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE sowo-Informacyjnego, dzia³aj¹cego z ramienia lwowskiej Rady Narodowej. Do jego podstawowych zadañ nale¿a³o informowanie o sprawie polskiej goci Muzeum oraz zamieszczanie artyku³ów o Polsce na ³amach prasy szwajcarskiej i po³udniowoniemieckiej.106 W TRAKCIE I WOJNY WIATOWEJ Wybuch I wojny wiatowej otworzy³ nowy rozdzia³ historii zwi¹zków Rapperswilu ze spraw¹ polsk¹. Zieliñski zerwa³ kontakty z Rad¹ Narodow¹ i nawi¹za³ relacje z W³odzimierzem Wiskowskim, przedstawicielem Strzelca na Szwajcariê. Pomaga³ mu ekspediowaæ ochotników do Legionów Polskich tworzonych w Galicji. Dyrekcja Muzeum rapperswilskiego zdystansowa³a siê od polityki polskiej prowadzonej w ramach orientacji, szanuj¹c polityczn¹ neutralnoæ Szwajcarii. Analogicznie post¹pi³a KN SN, która odmówi³a subwencjonowania Legionów, nie uznaj¹c ich za reprezentacjê ca³ego narodu polskiego.107 Laskowski, wicedyrektor Muzeum i prezes KN SN, wszed³ do powo³anego w Pary¿u w lutym 1915 roku niepodleg³ociowego Komitetu Wolnej Polski. Nale¿eli do tej organizacji równie¿ Ga³êzowski i Gasztowtt w charakterze autorytetów, kierownictwo KWP sprawowali za doktor Boles³aw Motz i Bronis³aw Kozakiewicz. Dzia³acze ci weszli w interakcje z postêpow¹ czêci¹ emigracji polskiej we Francji, m.in. z Mari¹ Curie-Sk³odowsk¹, próbuj¹c pozyskaæ dla sprawy polskiej czêæ francuskiej elity naukowej, kulturalnej i politycznej. 108 Zieliñski podj¹³ wspó³pracê z krakowskim Naczelnym Komitetem Narodowym, zwi¹zanym z orientacj¹ na pañstwa centralne. Otrzyma³ pe³nomocnictwa od Stanis³awa Kota, kieruj¹cego Biurem Prasowym DW NKN. Drukowa³ i rozpowszechnia³ biuletyny oraz komunikaty o antyrosyjskiej i prolegionowej tendencji. Zamieszczane by³y w prasie szwajcarskiej, tak¿e katolickiej: Neue Züricher Zeitung (na ³amach tego pisma swoje antywojenne teksty publikowa³ Hermann Hesse), Neue Züricher Nachrichten, Ostschweiz, Vaterland, Liberté.109 Ponadto nadal czynnie wspiera³ akcjê Legionów: zbiera³ sk³adki, ochot- H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ,Miêdzy Lozann¹, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich organizacji w Szwajcarii w latach 19141917, Kraków 1997, s. 150. 107 W. K i e d r z y ñ s k a, op. cit., s. 392. 108 W. l a d k o w s k i, Emigracja..., s. 279280. 109 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie Biuro Prasowe [dalej: Rapperswilskie...], S. Zieliñski, Sprawozdanie z Ekspozytury Rapperswilskiej NKN za czas 1 VIII (1914)31 XII 1916, k. 186. DARIUSZ MA£YSZEK nikom pomaga³ przedostawaæ siê na teren kraju.110 W wyniku interwencji rosyjskiej ambasady w Bernie u w³adz szwajcarskich w dniu 10 wrzenia 1914 roku Zieliñski zosta³ postawiony przed s¹dem wojennym i oskar¿ony o naruszenie neutralnoci Szwajcarii oraz werbunek ochotników do armii austro-wêgierskiej. Dziêki interwencji Gabriela Narutowicza i socjalisty Hermanna Greulicha Szwajcarski Trybuna³ Wojenny ostatecznie zmieni³ kwalifikacjê jego czynu. Orzek³, i¿ tylko pomaga³ wyje¿d¿aæ rodakom, którzy od lat przygotowywali siê do walki zbrojnej z Rosj¹.111 Zieliñski by³ zmuszony zaniechaæ dotychczasowej strategii dzia³ania i dopiero w po³owie grudnia 1914 roku ostro¿nie sondowa³ mo¿liwoæ publikowania w prasie szwajcarskiej artyku³ów na temat polskiej dzia³alnoci niepodleg³ociowej.112 Chcia³ równie¿ w³¹czyæ Muzeum w akcjê popierania Legionów traktowanych jako kontynuacja wczeniejszych d¹¿eñ do wolnoci i niepodleg³oci. W zbiorach Muzeum znajdowa³a siê szabla Jana Bartkowskiego, uczestnika bitwy pod Stoczkiem z 14 lutego 1831 roku. Ofiaruj¹c j¹ w poczet polskich pami¹tek narodowych, Bartkowski zasugerowa³, aby w przysz³oci otrzyma³ j¹ dowódca jazdy polskiej, który pierwszy wyst¹pi do walki o niepodleg³oæ Polski. Zieliñski podj¹³ starania o przekazanie szabli W³adys³awowi Belinie-Pra¿mowskiemu, organizatorowi 1. Pu³ku U³anów. Bieg sprawie nadano dopiero w styczniu 1915 roku, kiedy NKN przes³a³ do Rapperswilu formalne pismo, lecz Rada Muzeum odmówi³a poparcia, nawet w symbolicznej formie, akcji Legionów.113 W³adze Muzeum uzna³y natomiast, ¿e dalsze pozostawanie Zieliñskiego na stanowisku bibliotekarza oraz formy jego dzia³alnoci (nadal pomaga³ Polakom, którzy via Rapperswil udawali siê na ziemie polskie, aby walczyæ w Legionach114) nara¿aj¹ instytucje na polityczne reperkusje. W maju 1915 roku Zieliñskiemu udzielono dymisji, podaj¹c w uzasadnieniu zaniedbywanie obowi¹zków s³u¿bowych i wykorzystywanie urzêdu do reprezentacji orientacji austro-pruskiej. Dotychczasowej akcji prasowej podjêtej z ramienia DW NKN udzieli³y wsparcia w³adze krakowskiej organizacji, desygnuj¹c do przeprowadzenia restrukturyzacji Sokolnickiego sekretarza generalnego NKN.115 28 marca 1915 roku, w trakcie narady pracowników zagranicznych NKN oraz kierowników biur prasowych, we Fryburgu ustalono m.in., ¿e Rapperswil bêdzie odgrywa³ rolê g³ównego ogniwa ³¹cznoci miêdzy krajowym kierownictwem NKN a jego zagranicznymi biurami S. Z i e l i ñ s k i, Do legionów polskich w Szwajcarii i przez Szwajcariê (19141915), Niepodleg³oæ 1931, t. V, s. 300. 111 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie..., k. 184. 112 Ibid., s. 186187. 113 Ibid., k. 192. 114 Ibid., k. 193; S. Z i e l i ñ s k i, Do legionów..., s. 302. 115 M. S o k o l n i c k i, Rok czternasty, Londyn 1961, s. 358. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE prasowymi.116 W maju 1915 roku powo³ano Centralne Biuro Prasowe NKN w Rapperswilu na czele z Karolem Baderem, w czerwcu 1915 roku przemianowane na Centralne Polskie Biuro Prasowe. W zakresie g³ównych obowi¹zków pracowników Biura znajdowa³o siê przesy³anie informacji, artyku³ów i przedruków zwi¹zanych z polsk¹ akcj¹ niepodleg³ociow¹ do prasy polskiej wychodz¹cej w Rosji, Stanach Zjednoczonych i Brazylii. Polaków, przebywaj¹cych w wy¿ej wymienionych krajach, a tak¿e we W³oszech, Francji oraz w Anglii, zaopatrywali w polsk¹ prasê niepodleg³ociow¹ (Wiadomoci Polskie, Nowa Reforma, Naprzód, Gazeta Polska, Gazeta Wieczorna, Kraj). Drukowano i kolportowano pismo Polen, informuj¹ce cudzoziemców o polskiej akcji niepodleg³ociowej.117 Pracownicy biura poredniczyli ponadto w rozsy³aniu korespondencji pomiêdzy polskimi rodzinami rozdzielonymi przez wypadki wojenne.118 W dniach 68 sierpnia 1915 roku w Muzeum rapperswilskim przeprowadzono spotkanie o charakterze politycznym z udzia³em Laskowskiego, Motza, Karola Potulickiego, Stanis³awa Szpotañskiego, W³adys³awa Baranowskiego, Badera i Zieliñskiego. Próba wypracowania wspólnej platformy dzia³ania zakoñczy³a siê fiaskiem, Laskowski za zasugerowa³, aby NKN d¹¿y³ do rozwi¹zania Legionów.119 Tymczasem, po zajêciu Królestwa Polskiego przez armie pañstw centralnych, rozpocz¹³ siê kolejny wa¿ny etap polskiej akcji niepodleg³ociowej. W³adze NKN zdecydowa³y siê rozszerzyæ zakres podejmowanych dzia³añ w kraju i na emigracji. Wród priorytetów znalaz³o siê tak¿e wzmocnienie propagandy niepodleg³ociowej. Szef DW NKN p³k W³adys³aw Sikorski w licie do prezesa NKN prof. W³adys³awa Leopolda Jaworskiego z 15 sierpnia 1915 roku podkrela³, ¿e istot¹ akcji powinno byæ wytworzenie takiej atmosfery moralnej, która uniemo¿liwi jak¹kolwiek frondê.120 S³owa te nale¿y rozumieæ w kontekcie zachodz¹cych rozbie¿noci pomiêdzy DW NKN a obozem J. Pi³sudskiego. We wrzeniu 1915 roku w Rapperswilu Sokolnicki zorganizowa³ naradê w sprawie planów kierownictwa NKN, zwi¹zanych z powo³aniem centrali informacyjnej i komunikuj¹cej jako przysz³ego przedstawicielstwa sprawy polskiej na arenie miêdzynarodowej. Laskowski próbowa³ przekonaæ Badera, Baranowskiego i Zie116 J. S i b o r a, U róde³ dyplomacji odrodzonej Polski. Wybrane problemy z dziejów polskiej akcji zagranicznej w czasie I wojny wiatowej, [w:] Powrót Polski na mapê Europy. Sesja naukowa powiêcona 70. rocznicy Traktatu Wersalskiego, red. Cz. Bloch, Z. Zieliñski, Lublin 1995, s. 156. 117 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie..., k. 196197. 118 Ibid., k. 199. 119 B. B a r t c z a k, op. cit., s. 41. 120 Listy W³adys³awa Sikorskiego do W³adys³awa L. Jaworskiego i Prezydium Naczelnego Komitetu Narodowego (19141919), oprac. oraz wstêpem opatrzyli Z. Koziñski i Z. Pietrzyk, Kraków 1987, s. 110. DARIUSZ MA£YSZEK liñskiego do wycofania siê z Rapperswilu121, sam natomiast stan¹³ na czele prorosyjskiej Centralnej Agencji Polskiej, zwanej Agencj¹ Lozañsk¹ (jej program og³oszono 11 wrzenia 1915 roku). Kilka miesiêcy póniej, w dniu3 stycznia 1916 roku, Laskowski cofn¹³ jednak swoje poparcie dla tej inicjatywy. Najprawdopodobniej w padzierniku 1915 roku dosz³o do poufnego spotkania przedstawicieli dwu orientacji politycznych, którzy podjêli aktywnoæ na terytorium Szwajcarii. Nie mo¿na wykluczyæ, ¿e w negocjacjach poredniczy³ w³anie Laskowski. Organizator prac Agencji Lozañskiej E. Piltz t³umaczy³ Baderowi: Dzia³amy w innych obozach, ale jestemy Polakami i zd¹¿amy, chocia¿ innymi drogami, do tego samego celu. Sprawa najwa¿niejsza, abymy sobie wzajemnie nie szkodzili. 122 Zwolennicy orientacji na pañstwa centralne objêli swoim zasiêgiem oddzia³ywania niemieckojêzyczn¹ czêæ Szwajcarii, pracownicy Centralnej Agencji Polskiej za czêæ romañsk¹. W listopadzie 1915 roku g³ówna siedziba Centralnego Polskiego Biura Prasowego zosta³a przeniesiona z Rapperswilu do Berna. Przebieg wojny, polaryzacja stanowisk w obozie aktywistycznym i nastawionym na pañstwa centralne weryfikowa³y wczeniejsze ustalenia i postawy. W ramach Legionów powsta³a, zwi¹zana z Pi³sudskim, Rada Pu³kowników, która domaga³a siê od w³adz austriackich powo³ania polskiego rz¹du, legionizacji Legionów i likwidacji DW NKN. Sprawa polska by³a brana pod uwagê przez polityków mocarstw zaanga¿owanych w wojnê. Kanclerz Rzeszy Niemieckiej Theobald von Bethmann-Hollweg, licz¹c na pozyskanie polskiego rekruta, powiedzia³ w Reichstagu 5 kwietnia 1916 roku, ¿e sprawa polska zosta³a otwarta na polach bitew, daj¹c zarazem do zrozumienia, ¿e historia nie zna status quo po tak niezwyk³ych wydarzeniach.123 Zmiana sytuacji politycznej wp³ywa³a na stan wiadomoci i postawy polskich dzia³aczy niepodleg³ociowych, którzy, tak jak Pi³dudski czy Dmowski, podjêli akcjê licytowania wzwy¿ sprawy polskiej. Sokolnicki popar³ Pi³sudskiego w sierpniu 1916 roku na spotkaniu referentów NKN, zaleca³, aby program NKN utrzymywany by³ w kierunku i granicach idea³u niepodleg³oci Polski124, 28 wrzenia 1916 roku za opuci³ tê organizacjê.125 Wczeniej namawia³ równie¿ Zieliñskiego do dzia³alnoci polegaj¹cej na 121 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy rapperswilskie czasu I wojny wiatowej, [w:] Ku Niepodleg³ej. cie¿ki polskie i francuskie 17951918, red. M. Willaume, Lublin 2005, s. 617. 122 J. P a j e w s k i, Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznañ 1992, s. 125. 123 A. G a r l i c k i, Józef Pi³sudski 18671935, Warszawa 1988, s. 187188. 124 W. S u l e j a, Orientacja austro-polska w latach I wojny wiatowej (do aktu 5 listopada 1916 roku), Wroc³aw 1992, s. 279281, 301. 125 Sokolnicki wszed³ nastêpnie w sk³ad Konwentu Organizacji A, która, po internowaniu J. Pi³sudskiego przez Niemców, sta³a siê naczeln¹ w³adz¹ obozu niepodleg³ociowego i w 1918 roku RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE wyrabianiu ducha samodzielnoci narodowej.126 Inny wspó³pracownik Pi³sudskiego, W. Baranowski, blisko zwi¹zany z Biurem rapperswilskim, w 1916 roku opublikowa³ artyku³ pt. Sprawa polska w prasie francusko-szwajcarskiej. Podsumowa³ w nim prowadzon¹ akcjê i podkreli³ znaczenie jawnej promocji dzia³añ podejmowanych przez NKN i Legiony. Napisa³: Nie ob³ud¹ bowiem ani k³amstwem, nie upokarzaj¹cym pochlebstwem ani mieszn¹ uleg³oci¹ zdobywa sobie naród prawo do ¿ycia i szacunek u obcych.127 Ju¿ w warunkach niepodleg³ej Polski, w padzierniku 1919 roku, Pi³sudski, kreuj¹c ju¿ legendê Legionów, twierdzi³, ¿e podjête tam dzia³ania by³y narodzone z m³odoci, z d¹¿enia do niepodleg³oci, tak¿e protestem przeciw niewierze, przeciw poddaniu siê losom.128 W padzierniku 1916 roku dyrektorem Biura berneñskiego NKN zosta³, z nadania Sikorskiego, profesor prawa miêdzynarodowego Uniwersytetu Jagielloñskiego hr. Micha³ Rostworowski.129 Nawi¹za³ dobre kontakty dyplomatyczne z politykami zachodnimi, którzy byli pozytywnie nastawieni do Austro-Wêgier.130 Zieliñski obj¹³ kierownictwo VI, rapperswilskiego wydzia³u Biura Prasowego NKN, chocia¿ nie cieszy³ siê przychylnoci¹ prof. Rostworowskiego.131 Zdo³a³ natomiast naprawiæ swoje relacje z prof. Laskowskim, który we wrzeniu 1916 roku zgodzi³ siê na zorganizowanie w Muzeum rapperswilskim sesji naukowej powiêconej polskiej dzia³alnoci niepodleg³ociowej. Jeden z referatów wyg³osi³ Zieliñski.132 5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec i Austro-Wêgier og³osili akt, w którym pojawi³a siê wzmianka o mo¿liwoci utworzenia polskiego pañstwa samodzielnego z ziem wydartych panowaniu rosyjskiemu. By³ to wa¿ny krok na drodze do umiêdzynarodowienia sprawy polskiej, której zaczêto powiêcaæ spoprzygotowywa³a nawet plany polskiego powstania. Zob. W. S u l e j a, A. Z i ê b a, Sokolnicki Micha³ Hubert (18801967), [w:] PSB, t. XL, WarszawaKraków 20002001, s. 8284; T. N a ³ ê c z, Irredenta polska, Warszawa 1987, s. 387 i n. 126 S. B i e g a ñ s k i, W. J. Z a l e s k i, Ze zbiorów Micha³a Sokolnickiego, Niepodleg³oæ, t. IX, LondynNowy Jork 1974, s. 8789. 127 W. B a r a n o w s k i, Sprawa polska w prasie francusko-szwajcarskiej (odbitka z Kroniki Polskiej), Lozanna 1916, s. 18. 128 J. P i ³ s u d s k i, Pisma zbiorowe, t. V, red. K. wiatalski, Warszawa 1989 [reprint z 1937 r.], s. 116. 129 Listy W³adys³awa Sikorskiego..., s. 161. 130 S. E. N a h l i k, Rostworowski Micha³ Jan (18641940), [w:] PSB, t. XXXII, Wroc³aw WarszawaKraków 1989, s. 222. 131 J. S i b o r a, Narodziny polskiej dyplomacji u progu niepodleg³oci, Warszawa 1998, s. 96; H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy..., s. 617. 132 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie..., k. 195. DARIUSZ MA£YSZEK ro miejsca na ³amach prasy francuskiej i angielskiej.133 Deklaracja cesarzy spotka³a siê z g³onym oddwiêkiem w polskich rodowiskach patriotycznych, krajowych i emigracyjnych. Przenikanie siê ró¿nych interesów politycznych na gruncie szwajcarskim odzwierciedlaj¹ postawy prof. Laskowskiego. Najpierw poleci³ dyrektorowi ¯migrodzkiemu udekorowanie zamku rapperswilskiego w celu uczczenia aktu 5 listopada, wkrótce, wbrew stanowisku Henryka Sienkiewicza, prezesa Komitetu Veveyskiego, zgodzi³ siê na dopisanie swojego nazwiska do datowanego na 11 listopada 1916 roku protestu lozañskiego przeciwko aktowi.134 12 listopada 1916 roku, po nabo¿eñstwie dziêkczynnym w kociele Kapucynów, na stopniach przed zamkiem rapperswilskim spotka³a siê garstka Polaków i Szwajcarów. Zieliñski i literat Jan Pietrzykowski nazwali akt dwóch cesarzy krokiem decyduj¹cym na drodze do odbudowy niepodleg³ej Polski.135 Natomiast przedstawiciele KWP do aktu odnieli siê krytycznie.136 Znacznie wy¿ej z punktu widzenia polskich d¹¿eñ do niepodleg³oci potraktowali orêdzie do Senatu prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Woodrowa Wilsona z 22 stycznia 1917 roku, w którym zaznaczy³ on m.in., ¿e powinna powstaæ zjednoczona, niepodleg³a i autonomiczna Polska. Pod adresem dziêkczynnym wys³anym do Wilsona podpisa³ siê równie¿ prof. Laskowski.137 W konflikcie wewn¹trz obozu aktywistycznego Zieliñski stan¹³ po stronie Pi³sudskiego. Placówka rapperswilska w dniu 1 lipca 1917 roku zosta³a przeniesiona do Berna i w³¹czona w struktury Biura.138 Muzeum rapperswilskie w okresie wojny zmaga³o siê z ciê¿k¹ sytuacj¹ materialn¹ i wzrastaj¹cym stanem zad³u¿enia, co znacz¹co ogranicza³o pole jego dzia³alnoci.139 Z Muzeum wysy³ano m.in. dublety ksi¹¿ek do Polaków przebywaj¹cych w obozach jenieckich we W³oszech, Francji i Anglii.140 Dyrekcja MuJ. P a j e w s k i, Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 19181926, Poznañ 2007, s. 16. H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Miêdzy..., s. 288289. Tekst protestu lozañskiego zob. w: R. D m o w s k i, Polityka polska..., t. 2, s. 213214. 135 J. P a j e w s k i, W. £ a z u g a, Gabriel Narutowicz. Pierwszy prezydent Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, s. 67. 136 M. R u s z c z y c, Polacy czasów niewoli, Warszawa 1987, s. 253254. 137 J. A l b i n, W. l a d k o w s k i, Józef Lipkowski: pamiêtnik (fragmenty z lat 19141918), Ze skarbca kultury 1973, z. 24, s. 179181. 138 B. B a r t c z a k, op. cit., s. 54. Kierownicy placówek NKN w Europie poparli Tymczasow¹ Radê Stanu, a nastêpnie Radê Regencyjn¹. W lutym 1918 roku biura informacyjne i zagraniczne misje NKN zosta³y przekazane do dyspozycji Departamentu Spraw Politycznych, utworzonego 25 stycznia 1917 roku przez TRS. W czerwcu 1918 roku Rada Regencyjna zatwierdzi³a hr. M. Rostworowskiego na stanowisku dyplomatycznego przedstawiciela Polski w Szwajcarii. Zob. S. E. N a h l i k, op. cit., s. 222. 139 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy..., s. 621, 622. 140 Ibidem. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE zeum rapperswilskiego udostêpni³a polskie sztandary i proporce powstañcze na mszê pogrzebow¹ i pogrzeb Sienkiewicza, który 22 listopada 1916 roku odby³ siê w Vevey.141 Muzeum by³o ponadto wa¿nym ród³em informacji o Polsce dla cudzoziemców, zw³aszcza przychylnych sprawie polskiej Szwajcarów. Docent uniwersytetu w Bernie Richard Feller po kwerendzie przeprowadzonej w zasobach Muzeum planowa³ wyg³aszanie kolejnych odczytów o Polsce. Z kolei Edmond Privat chcia³ w Rapperswilu opracowywaæ materia³y dotycz¹ce dziejów polskiej emigracji w Szwajcarii po powstaniach 1830 i 1863 roku.142 W dniach 1314 padziernika 1917 roku w Rapperswilu, pod auspicjami obozu niepodleg³ociowego, odby³a siê uroczystoæ z okazji 100. rocznicy mierci Kociuszki, która sta³a siê okazj¹ do podkrelenia przyjacielskich wiêzi ³¹cz¹cych Szwajcarów i Polaków. Uroczystoæ mia³a religijny (katolicki), artystyczny i polityczny charakter. W gronie uczestników znaleli siê m.in.: Narutowicz przewodnicz¹cy Komitetu organizacyjnego, hr. M. Rostworowski, burmistrz Rapperswilu Albert Bauer oraz pose³ kantonu St. Gallen August Baumann.143 Wczeniej, w dniu 12 sierpnia 1917 roku, w Rapperswilu, przy okazji obrad Rady Muzeum, odby³ siê I zjazd niepodleg³ociowego Zjednoczenia Demokracji Polskiej za Granic¹, w którym wziêli udzia³ reprezentanci orodków w Genewie, Lozannie i Zurychu. Jednym z cz³onków Zjednoczenia zosta³ równie¿ prof. Laskowski. Uczestnicy spotkania odrzucili postanowienia aktu 5 listopada i pod wp³ywem Motza przyjêli utopijn¹ deklaracjê mówi¹c¹, ¿e Polska powinna zajmowaæ neutraln¹ pozycjê w tocz¹cej siê wojnie. W I Okólniku Zjednoczenia zaapelowano jednak o zwiêkszenie oddzia³ywania na opiniê zagraniczn¹ w duchu niepodleg³ociowym.144 Jesieni¹ 1917 roku punkt ciê¿koci polskiej akcji politycznej i propagandowej w Europie Zachodniej zdecydowanie przesun¹³ siê ze Szwajcarii do Francji. Dzia³acze skupieni wokó³ Zjednoczenia Demokracji Polskiej poparli Radê Regencyjn¹ powo³an¹ 12 wrzenia 1917 roku na mocy patentu genera³ów-gubernatorów niemieckiego i austriackiego. 24 lutego 1918 roku Motz i inni przedstawiciele Zjednoczenia, przeciwnicy kierowanego przez Dmowskiego Komitetu Narodowego Polskiego, utworzyli Radê Obywatelsk¹ Kolonii Polskiej w Pary¿u. W listopadzie 1918 roku Rada udzieli³a poparcia Tymczasowemu Naczelnikowi 141 D. P ³ y g a w k o, Sienkiewicz w Szwajcarii. Z dziejów akcji ratunkowej dla Polski w czasie pierwszej wojny wiatowej, Poznañ 1986, s. 142. 142 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Miêdzy..., s. 274; P. B e d n a r z, Edmond Privat i jego dzia³alnoæ na rzecz Polski w czasie pierwszej wojny wiatowej, Lublin 2003, s. 230. 143 M. M i c i ñ s k a, Go³¹b i orze³. Obchody rocznic kociuszkowskich w latach 1894 i 1917, Warszawa 1997, s. 156157; J. L e w a n d o w s k i, Polacy w Szwajcarii, Lublin 1981, s. 77. 144 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy..., s. 618; W. l a d k o w s k i, Emigracja..., s. 303304. DARIUSZ MA£YSZEK Pañstwa J. Pi³sudskiemu. W grudniu 1918 roku z ramienia Pi³sudskiego powsta³a delegacja polska na konferencjê pokojow¹ w Pary¿u, w sk³ad której weszli: Sokolnicki, D³uski, Antoni Sujkowski i Boles³aw Wieniawa-D³ugoszowski. W Pary¿u witali ich Motz, Lipkowski oraz Curie-Sk³odowska. Przedstawiciele Pi³sudskiego weszli w sk³ad szerokiej delegacji polskiej na konferencjê, powo³anej w miejsce KNP. W sytuacji rozstrzygania siê przysz³oci sprawy polskiej dla dobra wspólnej sprawy antagonici podjêli próbê przezwyciê¿enia konfliktów. Losy wielu osób, które bra³y udzia³ w kluczowych negocjacjach dotycz¹cych przysz³oci Polski, w ró¿ny sposób z³¹czy³y siê wczeniej z Rapperswilem. W dniu 21 padziernika 1921 roku Sejm Ustawodawczy RP uchwali³ przeniesienie do Polski zbiorów rapperswilskich. Rozporz¹dzeniem z 28 lutego 1923 roku Rada Ministrów RP zdecydowa³a siê przej¹æ zbiory Muzeum na w³asnoæ pañstwa. 19 lutego 1927 roku Józef Pi³sudski podpisa³ akt wykonawczy przejêcia i zabezpieczenia zbiorów. W tym samym roku przejêto 89 890 druków zwartych, 26 355 rêkopisów, 9423 innych jednostek muzealnych (m.in. urnê z sercem Kociuszki). Znaczna czêæ zbiorów, g³ównie rêkopimiennych, zosta³a zniszczona w latach II wojny wiatowej145, skalê poniesionych strat mo¿na za oceniæ dopiero na podstawie sporz¹dzonych wczeniej katalogów.146 W 1936 roku na zamku w Rapperswilu utworzono Muzeum Polski Wspó³czesnej, dzia³aj¹ce pod patronatem polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.147 Muzeum istnia³o do roku 1951, kiedy to, po kilkuletnim procesie, og³oszono jego eksmisjê. Zamek przejê³a gmina Rapperswil, eksponaty za w wiêkszoci zosta³y przewiezione do Polski. W 1954 roku, dziêki wysi³kom weteranów II wojny wiatowej, ¿o³nierzy 2. Dywizji Strzelców Pieszych, w murach zamkowych zosta³ wygospodarowany pokój na polskie pami¹tki. Kukiel pisa³, ¿e traktowany by³ jako symbol przyjani polsko-szwajcarskiej oraz przypomnienia Polski walcz¹cej z XIX i XX wieku.148 W dniu 18 listopada 1962 roku w Muzeum zorganizowano wystawê upamiêtniaj¹c¹ zwi¹zki polsko-szwajcarskie z okresu powstania styczniowego, jak i z póniejszych lat. W spotkaniu tym uczestniczy³a Ró¿a z Czetwertyñskich Platerowa, przez mê¿a spokrewniona z hr. W³adys³awem Platerem.149 Powtórne otwarcie Muzeum nast¹pi³o w 1975 roku, dziêki wysi³kom przedstawicieli pol145 Por. B. S z y n d l e r, Bibliotekarska s³u¿ba Stefana ¯eromskiego, Wroc³aw 1977, s. 158; Z. A r c t, Wybitni Polacy w s³u¿bie ksi¹¿ki, Warszawa 1983, s. 244. 146 Zob. Katalog rêkopisów Biblioteki Narodowej. Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej, t. II, oprac. A. Lewak, H. Wiêckowska, Warszawa 1938. 147 Zob. A. S. C h a n k o w s k i, Muzeum Polski Wspó³czesnej w Rapperswilu w latach 1936 1939, Rocznik Biblioteki Narodowej 1996, nr 32, s. 281326. 148 M. K u k i e l, Trzy..., s. 1. 149 A. B r o n a r s k i, Szwajcaria a powstanie styczniowe, Wiadomoci (Londyn), 3 III 1963, nr 9, s. 3. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE sko-szwajcarskiego Towarzystwa Przyjació³ Muzeum Polskiego w Rapperswilu. W 1978 roku zarejestrowano, na zasadach prawa Szwajcarii, Polsk¹ Fundacjê Kulturaln¹ Libertas, która zabezpieczy³a zbiory i maj¹tek Muzeum, a tak¿e zdecydowa³a siê popieraæ rozwój wolnej chrzecijañskiej kultury polskiej oraz integrowaæ polsk¹ emigracjê polityczn¹. Rapperswil nazywany by³ wówczas oknem wolnej Polski na wolnej ziemi Helwetów oraz polskim oknem wystawowym na wiat.150 Ponadczasow¹ wartoæ zachowuj¹ s³owa od pocz¹tku z³¹czone z misj¹ patriotyczn¹ Polaków zwi¹zanych z Rapperswilem, szczególnie za z istniej¹cym tam Muzeum Polskim: Magna res Libertas oraz Bóg i Ojczyzna. RÉSUMÉ Le Musée National Polonais crée en 1870 à Rapperswil par le comte W. Broel-Plater jouait un grand rôle parmi lémigration polonaise fin de XIXème et au commencement de XXème siècle. Là-bas on a fêté les anniversaires patriotiques. À Rapperswil fonctionnaient: le Trésor National de la Pologne, la séction littéraire aussi que la Commission boursière pour les jeunes polonais. Par Rapperswill ont passé entre autres: A. Giller, M. Kukiel, S. ¯eromski, G. Narutowicz. K. S t a c h u r s k i, op. cit., s. 52. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Rapperswilskie inicjatywy niepodległościowe

Annales UMCS, Historia , Volume 64 (2) – Jan 1, 2009

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/rapperswilskie-inicjatywy-niepodleg-o-ciowe-scEr0f1Ggz
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2009 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-008-0015-5
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

doi: 10.2478/v10068-008-0015-5 DARIUSZ MA£YSZEK Ramy chronologiczne wyznacza, z jednej strony, rok 1868, z drugiej za okres I wojny wiatowej, dziêki której Polska odzyska³a niepodleg³oæ. Na zakoñczenie przybli¿am wybrane aspekty zwi¹zane z obecnoci¹ Rapperswilu w polskim pejza¿u duchowym i kulturalnym po 1918 roku. Przedstawione ujêcie mo¿na traktowaæ jako punkt wyjcia do dalszych ród³owych badañ nad t¹ problematyk¹.2 W OKRESIE RZ¥DÓW HRABIEGO W£ADYS£AWA PLATERA Z Rapperswilem, nazywanym miastem ró¿ i klejnotem Jeziora Zuryskiego, plany zwi¹za³ uczestnik powstania listopadowego, od 1844 roku zamieszka³y w Szwajcarii, hr. W³adys³aw Broel-Plater.3 Wp³yw na jego decyzjê wywar³y niew¹tpliwie turystyczne walory miasta, chêtnie odwiedzanego przez Europejczyków, a tak¿e sympatia, jak¹ od 1863 roku wród mieszkañców kantonu St. Gallen cieszy³a siê sprawa polska. Doskona³a lokalizacja Rapperswilu oraz propolskie nastawienie Szwajcarów pozwala³y ¿ywiæ nadziejê, ¿e powstanie tutaj wa¿ny orodek promocji sprawy polskiej w Europie. Pierwsz¹ inicjatyw¹ hr. Platera w Rapperswilu by³o postawienie w 1868 roku, w stulecie konfederacji barskiej, na dziedziñcu redniowiecznego zamku tzw. Kolumny Wolnoci. By³a form¹ upamiêtnienia najwa¿niejszych polskich wysi³ków niepodleg³ociowych oraz wyrazem polskich oczekiwañ i nastawienia wobec ówczesnych realiów. Na kolumnie zosta³ umieszczony orze³ zrywaj¹cy siê do lotu, na cokole wyryto dwujêzyczny napis (po polsku i po niemiecku): Niespo¿yty duch polski, stuletni¹ krwaw¹ walk¹ protestuj¹cy przeciw ciemi꿹cej go przemocy, z wolnej ziemi Helwetów przemawia do sprawiedliwoci Boga i wiata. Polens Unsterblicher Genius nach Hundertjährigen Kampf mit der Gewalt noch Unbesiegt Ruft auf Helvetius Freiem Bodem zur Göttlichen und Menschlichen Gerechtigkeit. Ca³oci dekoracji coko³u dope³nia³a tarcza z herbami Polski i Litwy oraz ³aciñski napis: MAGNA RES LIBERTAS.4 Bóg, ojczyzna, duch, walka, wolZob. S. C h a n k o w s k i, Materia³y ród³owe do dziejów Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu 18701927, Biuletyn PAN 1980, nr 23, s. 326; idem, ród³a do dziejów Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu w zbiorach zagranicznych, Biuletyn PAN 1982, nr 25, s. 418. Warto m.in. dok³adnie przebadaæ spuciznê epistolarn¹ przechowywan¹ w Bibliotece Polskiej w Pary¿u, akta Naczelnego Komitetu Narodowego zgromadzone w Krakowie i w Warszawie, tak¿e inne dokumenty zwi¹zane z polsk¹ aktywnoci¹ niepodleg³ociow¹ w Rapperswilu do koñca I wojny wiatowej. 3 S. K i e n i e w i c z, Plater (Broel-Plater) W³adys³aw Ewaryst (18081889), [w:] PSB, t. XXV, Wroc³awWarszawaKraków 1981, s. 686691. 4 Zob. m.in. S. C h a n k o w s k i, Szwajcarzy wobec Muzeum Narodowego Polskiego w Rap2 RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE noæ i sprawiedliwoæ te pojêcia na trwa³e wpisa³y siê w kanon polskich inicjatyw niepodleg³ociowych podejmowanych w Rapperswilu. Ods³oniêcie Kolumny by³o zaledwie prologiem do innej, zakrojonej na wiêksz¹ skalê, inicjatywy hr. Platera. Sta³o siê ni¹ Muzeum Polskie, zlokalizowane w murach zamku rapperswilskiego, który Plater wydzier¿awi³ od w³adz kantonu St. Gallen na 99 lat, wnosz¹c stosunkowo niewielk¹ op³atê 100 franków rocznie. Dokona³ równie¿, w³asnym sumptem, czêciowej renowacji zamku w celu zaadaptowania go do potrzeb Muzeum. W aktach fundacyjnych z 1870, 1880 i 1881 roku Plater odda³ Muzeum na w³asnoæ Narodowi Polskiemu, jego sukcesorem, za zgod¹ w³adz Konfederacji Szwajcarskiej, uczyni³ za rz¹d przysz³ej Polski, o ile bêdzie dawa³ gwarancje trwa³oci. Muzeum, jako instytucja u¿ytecznoci publicznej, uzyska³o ochronê prawn¹ ze strony w³adz kantonu St. Gallen i uzna³o jego administracyjn¹ zwierzchnoæ.5 Uroczystoæ oficjalnego otwarcia nowej polskiej instytucji odby³a siê w dniu 23 padziernika 1870 roku. Udzia³ w niej wziêli Polacy i Szwajcarzy. W trakcie bankietu, zorganizowanego w zuryskim hotelu Pod £abêdziami, Plater okreli³ cel swojej inicjatywy: torujemy drogê do wolnoci i niepodleg³oci przez owiatê i uszanowanie praw cz³owieka, a obudziwszy w milionach ludzi uczucie godnoci i mi³oci ojczyzny, znajdziemy gotow¹ armiê do pokonania wroga. Natomiast obecny na spotkaniu szwajcarski adwokat Dorman stwierdzi³ m.in.: Miejmy nadziejê i wierzmy, ¿e siê obecny stan zmieni, ale dodajmy i do wiary i nadziei mi³oæ, która granic mieæ nie powinna.6 W intencji za³o¿yciela Muzeum mia³o pe³niæ rolê schroniska polskich pami¹tek narodowych, przedstawiaæ obraz Polski pod wzglêdem historycznym, naukowym, literackim i artystycznym, a tak¿e wzbogacaæ dzie³o owiaty i wolnoci ludów.7 Od pocz¹tku wskazany zosta³ swoisty i uniwersalny charakter Muzeum jako wa¿nej placówki promowania idei wolnociowych. Z biegiem czasu sta³o siê istotnym ogniskiem polskiej kultury, rozumianej jako forma organizacji polskiej pamiêci narodowej, tworzenia zasad i modeli patriotycznych. perswilu w okresie dyrekcji W³adys³awa Platera (18691889), [w:] Losy Polaków w XIXXX w. Studia ofiarowane Profesorowi Stefanowi Kieniewiczowi w osiemdziesi¹t¹ rocznicê Jego urodzin, Warszawa 1987, s. 510. 5 Ibid., s. 515516. Por. Biblioteka Narodowa w Warszawie [dalej: BN], mf nr 24905, rkps Biblioteki Zak³adu Narodowego im. Ossoliñskich we Wroc³awiu [dalej: BOss.] 6363/II, Papiery dotycz¹ce Zarz¹du Muzeum Narodowego w Rapperswilu 18941912, Do memoria³u Rady Muzeum Rapperswilskiego. W imieniu i z polecenia Delegacji Muzeum J. Ga³êzowski, Dyrektor Muzeum i Prezes Rady, Pary¿, lipiec 1911 r., k. 103. 6 B. M a n s f e l d, Rapperswil W³adys³awa Platera, Wiê 1972, R. 15, nr 11, s. 130, 136. 7 S. C h a n k o w s k i, Szwajcarzy..., s. 517. DARIUSZ MA£YSZEK W latach 70. hr. Plater podejmowa³ dzia³ania propagandowe na rzecz sprawy polskiej w Europie, monitowa³ polityków angielskich, wêgierskich i tureckich, lecz nie przynios³o to powodzenia.8 Naocznie przekona³ siê, ¿e dyplomatyczna droga pozostaje dla Polaków niedostêpna, dlatego postanowi³ wskazaæ inne mo¿liwoci dzia³añ patriotycznych i narodowych: wszechstronnych, systematycznych i d³ugofalowych. Inicjatywê Platera najintensywniej wspiera³, wydalony z Galicji przez w³adze autonomii w 1878 roku, Agaton Giller historyk, publicysta, dzia³acz niepodleg³ociowy, cz³onek Rz¹du Narodowego w 1863 roku.9 W latach 18781884, z przerwami na leczenie we W³oszech, mieszka³ w Rapperswilu i przyczyni³ siê do stworzenia tam specyficznego orodka politycznego i orodka polskiej irredenty. Pracowa³ spo³ecznie dla dobra Polski, za wykonywan¹ pracê nie pobiera³ wynagrodzenia, a nawet stara³ siê przekazywaæ czêæ swoich skromnych dochodów na rzecz Muzeum.10 Jego szczytny plan zak³ada³ stworzenie przy Muzeum europejskiego centrum informacji o Polsce, aby utrzymywaæ sprawê jej niepodleg³oci wród wielkich spraw wiata.11 Na prze³omie lat 70. i 80. pojawia³y siê optymistyczne pomys³y, aby w Rapperswilu ustanowiæ siedzibê polskiego rz¹du emigracyjnego.12 Plater powo³a³ pierwszy Zarz¹d Muzeum, do którego weszli: Agaton Giller, Józef Ignacy Kraszewski, Henryk Bukowski, Stefan Buszczyñski i hr. W³adys³aw Tarnowski. W wietle deklaracji programowej Zarz¹du z dnia 11 sierpnia 1881 roku Muzeum zosta³o nazwane instytucj¹, która mia³a s³u¿yæ pomoc¹ w rozszerzaniu i w utwierdzaniu w umys³ach rodaków pojêæ prawa narodu polskiego do wolnego i niepodleg³ego bytu.13 Zob. H. W e r e s z y c k i, Walka o pokój europejski 18721878, Warszawa 1971, s. 288, 291; J. W o j t a s i k, Idea walki zbrojnej o niepodleg³oæ Polski 18641907, Warszawa 1987, s. 104. 9 W 1876 roku Giller, wspólnie z pisarzem Józefem Ignacym Kraszewskim, opracowa³ Album Muzeum Narodowego w Rapperswilu, w którym zamieci³ tekst pt. Muzeum Narodowe w Rapperswylu. Czêciowo wy³o¿y³ w nim swoje oczekiwania wzglêdem placówki rapperswilskiej, podkrelaj¹c, ¿e powinna staæ siê ogniskiem ¿ycia umys³owego w kierunku tradycji polskiej samoistnoci i niepodleg³oci. Zob. K. G r o n i o w s k i, Rapperswil jako orodek polityczny (18681887), Annales Universitatis Mariae Curie-Sk³odowska, sect. F, Historia, vol. 37, 1982, s. 398399. 10 Zob. List A. Gillera do S. Gillera i J. Gillerówny, Stanis³awów 27 IX 1884, [w:] Nieznana korespondencja rodziny Gillerów, opracowa³a oraz przedmow¹ i przypisami opatrzy³a J. Miluka, Kalisz 2001, s. 96. 11 K. G r o n i o w s k i, op. cit., s. 400. 12 Zob. List J. I. Kraszewskiego do A. Gillera, Drezno 16 I 1880, [w:] Stosunki J. I. Kraszewskiego z Agatonem Gillerem (18761887). Na podstawie korespondencji Kraszewskiego, oprac. J. Sokulski, Lwów 1912, s. 36; Z. M i ³ k o w s k i, Sylwety emigracyjne z doby minionej, Kraków 1988 [reprint z 1904 r.], s. 316. 13 Album Muzeum Narodowego w Rapperswylu. Wieniec pami¹tkowy pó³wiekowej rocznicy powstania listopadowego obchodzonej 29 listopada 1880 r., red. A. Giller, Poznañ 18811884, s. 3. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE Form¹ manifestacji patriotyzmu rodowiska rapperswilskiego, a zarazem substytutem czynu niepodleg³ociowego, by³o celebrowanie rocznic powstañczych i innych wa¿nych zdarzeñ z dziejów Polski przed- i porozbiorowej.14 W ten sposób dosz³o do stopniowego wytworzenia w Rapperswilu wspólnoty patriotycznej, wyznaj¹cej okrelone zasady. Propagowano solidaryzm spo³eczny i pracê organiczn¹ (k³ad¹c szczególny nacisk na upowszechnienie owiaty ludowej), krytykowano ideologiê walki klas oraz politykê ugodow¹, deklarowano nieprzejednany stosunek do zaborców, zw³aszcza do carskiej Rosji, potêpiano egoizm narodowy.15 U¿ywaj¹c wznios³ej retoryki, Plater chcia³ stworzyæ z Muzeum rodzaj wi¹tyni narodowej, d¹¿¹cej do przeprowadzenia restauracji duchowej Polski16, m.in. dziêki promowaniu wartoci chrzecijañskich na polu spo³ecznym i politycznym. Z czasem Muzeum sta³o siê swego rodzaju wieckim sanktuarium niepodleg³oci Polski17, ze wzglêdu na przechowywane w nim zbiory oraz stworzony klimat patriotyczny. Instytucja d¹¿y³a od pocz¹tku do otwarcia siê, g³ównie z zamiarem upowszechniania polskich dokonañ naukowych i literackich.18 Na p³aszczynie dzia³añ politycznych niezwykle istotne by³y, bliskie Platerowi i Gillerowi, zagadnienia federacyjne, z myl¹ o restytucji Polski w granicach sprzed pierwszego rozbioru. Ponadto Plater szuka³ sojuszników sprawy polskiej wród S³owian (chcia³ powo³aæ przy Muzeum Wy¿sz¹ Szko³ê S³owiañsk¹19) i Wêgrów (spotyka³ siê i korespondowa³ m.in. z dzia³aczami Société Hongroise w Zurychu20). W zwi¹zku z ogólnonarodowym i europejskim charakterem podejmowanych inicjatyw zaznaczy³, ¿e bêd¹ prowadzone ponad wszelkimi stronnictwami.21 Zob. na ten temat: H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Uroczystoci rapperswilskie, 1868 1918, Rocznik Biblioteki Narodowej 1996, nr 32, s. 267280. W Muzeum celebrowano w sposób szczególnie uroczysty 50. rocznicê wybuchu powstania listopadowego oraz 200-lecie odsieczy wiedeñskiej. 15 Zob. 47 Rocznica Powstania 29 listopada 1830 obchodzona w Muzeum narodowym Rapperswylu w roku 1877, Zurych 1877, s. 5, 8, 9; 48 Rocznica Powstania 29 listopada 1830 obchodzona w Muzeum narodowym Rapperswylu w roku 1878, Zurych 1878, s. 8, 10, 11. 16 49 Rocznica 29 listopada 1830 obchodzona w Muzeum narodowym Rapperswylu w roku 1879 i roczne zdanie sprawy Zarz¹du Muzealnego, Zurych 1879, s. 8. 17 K. S t a c h u r s k i, Miasto z ró¿ami w herbie i z zamkiem z Muzeum Polskim, [w:] Arx felicitas. Ksiêga ku czci Profesora Andrzeja Rottermunda w szeædziesi¹t¹ rocznicê urodzin od przyjació³, kolegów i wspó³pracowników, red. M. D³utek, Warszawa 2001, s. 47. 18 49 Rocznica..., s. 11. 19 Zob. F. Z i e j k a, Kraszewski a Muzeum Narodowe Polskie w Raperswilu, Pamiêtnik Literacki 1966, nr 57, z. 1, s. 211. 20 Por. Kurier Paryski, 1 II 1882, nr 10, s. 78. 21 Album Muzeum Narodowego w Rapperswylu. Wieniec..., s. 685. DARIUSZ MA£YSZEK Dzia³alnoæ niepodleg³ociowo-patriotyczna Muzeum opiera³a siê wówczas na dwóch g³ównych filarach: Wydziale Literacko-Polemicznym i Wydziale do spraw Religijnych. Wydzia³ Literacko-Polemiczny zamierza³ broniæ dobrego imienia Polski w prasie europejskiej i amerykañskiej, zwalczaj¹c antypolsk¹ propagandê rosyjsk¹ czy niemieck¹. Drukowa³ odezwy, broszury, pisma stricte muzealne, nawi¹za³ kontakty z pras¹ krajow¹.22 W ramach prac Wydzia³u Giller, pod pseudonimem Samotnika z Go³ogór, wyda³ broszurê pt. O serwilizmie i serwilistach (1879), krytyczn¹ wobec rodowisk ugodowych i lojalistycznych. W Rapperswilu powsta³ tak¿e List Agatona Gillera o organizacji Polaków w Ameryce (Chicago 1879), który przyczyni³ siê do powstania Zwi¹zku Narodowego Polskiego w Ameryce, organizacji, która istnieje do dzisiaj.23 Wydzia³ do spraw Religijnych od 1875 roku wspiera³ finansowo polskich kap³anów rzymskokatolickich zes³añców syberyjskich24, informowa³ zachodni¹ opiniê publiczn¹ o przeladowaniu religijnym unitów na Podlasiu.25 Wydzia³ opracowa³ tak¿e memoria³ dotycz¹cy po³o¿enia Kocio³a rzymskokatolickiego w Polsce, zw³aszcza pod zaborem rosyjskim, który zosta³ wrêczony Ojcu wiêtemu Leonowi XIII w dniu 9 kwietnia 1881 roku. Plater utrzymywa³ dobre kontakty z arcybiskupem Zygmuntem Szczêsnym Feliñskim26, korespondowa³ z uczestnikami kongresów katolickich organizowanych we Francji. Zwraca³ ich uwagê na status Kocio³a rzymskokatolickiego w zaborze rosyjskim i pruskim. W 1886 roku polemizowa³ tak¿e z tezami berliñskiego prorz¹dowego dziennika Die Post, który oskar¿a³ Polaków o wykorzystywanie katolicyzmu do walki z dominacj¹ niemieck¹ na terenie Wielkopolski.27 mieræ Gillera (17/18 lipca 1887 roku), 49 Rocznica..., s. 36. H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Polska diaspora w Szwajcarii, [w:] Polska diaspora, red. nauk. A. Walaszek, Kraków 2001, s. 211. 24 49 Rocznica..., s. 46. Por. E. N i e b e l s k i, Duchowieñstwo lubelskie i podlaskie w powstaniu 1863 roku i na zes³aniu w Rosji, Lublin 2002, s. 398402; B. J ê d r y c h o w s k a, Nowe ród³a do badañ nad losami duchownych zes³anych do Tunki. Praca magisterska (z roku 1937) siostry Marii Stelli Trzecieskiej, urszulanki, [w:] Zes³añcy postyczniowi w Imperium Rosyjskim. Studia dedykowane Profesor Wiktorii liwowskiej, red. E. Niebelski, LublinWarszawa 2008, s. 278279. 25 49 Rocznica..., s. 47. 26 Zob. s. T. A. F r ¹ c e k RM, Arcybiskup Zygmunt Szczêsny Feliñski (18221895), [w:] Materia³y XXI Sesji Sta³ej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie, 23 26 wrzenia 1999 r., red. ks. M. Jagosz, RzymKraków 1999, s. 96100. 27 W specjalnej nocie Plater wskaza³ na legalnoæ polskiej dzia³alnoci w Wielkopolsce, pisz¹c m.in.: Zachowywaæ narodowe aspiracje oraz wspomnienia historyczne i byæ im wiernym nie znaczy byæ rewolucyjnym [...] Polacy nie byli nigdy i nie s¹ obecnie ani wstecznikami, ani rewolucjonistami [...] s¹ wierni swojej wierze religijnej, równie¿ mi³ociwej i toleruj¹cej jak ich polska narodowoæ. Zob. Hrabia W³adys³aw Plater i dziennik pruski Post, Kurier Polski w Pary¿u, 15 VIII 1886, nr 64, s. 4. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE a tak¿e powa¿ne k³opoty finansowe Platera, uniemo¿liwi³y realizacjê innych zamierzeñ Wydzia³u: wydawania dzie³ religijno-patriotycznych oraz tekstów Ojców Kocio³a, które nastêpnie zamierzano kolportowaæ na ziemiach polskich. 28 Zadania Muzeum jako wa¿nej polskiej instytucji niepodleg³ociowej traktowane by³y przez jego g³ównych reprezentantów niezwykle szeroko, mo¿na nawet powiedzieæ o pewnym nadmiarze teorii i koncepcji. Giller definiowa³ Muzeum jako szko³ê ¿ycia politycznego i narodowego, sprzyjaj¹c¹ tworzeniu polskiego pañstwa duchowego niezbêdnego do zbudowania w przysz³oci rzeczywistego pañstwa polskiego.29 Chcia³ przekonaæ rodaków, ¿e ich powo³aniem jest walka o zwyciêstwo, bowiem sprawa polska nie mog³a byæ uznana za skoñczon¹. Wobec koniecznoci zmiany metod prowadzonej walki o wolnoæ podkrela³, ¿e w nowej rzeczywistoci korelatem walki orê¿nej mog³o byæ s³owo oraz wiadectwa codziennego ¿ycia. W sposób komplementarny traktowa³ wiêc potrzebê pielêgnowania i wzmacniania sfery duchowej oraz dba³oci o materialne podstawy egzystencji cz³owieka i narodu.30 Boles³aw Mansfeld w artykule opublikowanym na ³amach Wiêzi w 1972 roku prace podejmowane w Muzeum rapperswilskim postrzega³ w analogii do myli ekonomicznej Józefa Supiñskiego (patronowa³ dzia³aniom patriotycznej grupy Gillera stworzonej we Lwowie przed rokiem 1878). Myl ta wed³ug B. A. Kempnera by³a jak gdyby duchowym ³¹cznikiem pomiêdzy romantykami-mesjanistami a trzew¹ generacj¹ pozytywistów i organiczników.31 Wiele teoretycznych planów stwarzanych na forum Muzeum nie znalaz³o urzeczywistnienia za czasów Platera, np. nie powsta³ orodek naukowy podejmuj¹cy badania z zakresu polskiej historii przed- i porozbiorowej oraz polemizu- Zob. List A. Gillera do o. Wac³awa Nowakowskiego, Stanis³awów, 31 XII 1885, [w:] Listy Agatona Gillera do o. Wac³awa Nowakowskiego z lat 18781887, oprac. J. Marecki OFM Cap., Krakowski Rocznik Archiwalny 1998, nr 4, s. 116. 29 Zob. [A. G i l l e r], W obronie prawdy i w³asnoci narodowej. Odpowied p. Estreicherowi przez jednego z urzêdników Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Pary¿ 1883, s. 9, 1415; H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Emigracyjna dzia³alnoæ Agatona Gillera po powstaniu styczniowym, Wroc³aw 1985, s. 120; K. G r o n i o w s k i, op. cit., s. 403. 30 A. G i l l e r, Tomasz Olizarowski. Wspomnienie, Lwów 1879, s. 4445. 31 Zob. B. M a n s f e l d, op. cit., s. 133. W kontekcie niniejszych rozwa¿añ warto przytoczyæ s³owa Supiñskiego, wypowiedziane w 1855 roku, a wiêc przed klêsk¹ powstania styczniowego: Narodom stoj¹cym silnie, które siê nie lêkaj¹ jutra, których potêga ronie z dniem ka¿dym, wolno jest lekcewa¿yæ przechowywanie drobnostek ¿ycia codziennego: to co w nich przybywa, jest silniejszym od tego, co uchodzi. W narodach, które utraci³y byt polityczny, ka¿da dawna okruszyna jest polityczn¹ relikwi¹, bo ich istnoæ kruszy siê i sypie; dla nich drogim jest wszystko, co je odró¿nia od tego, co je po³yka. Za: R. W a p i ñ s k i, Historia polskiej myli politycznej XIX i XX wieku, Gdañsk 1997, s. 53. DARIUSZ MA£YSZEK j¹cy z tezami historyków z tzw. krakowskiej szko³y.32 Plater nie zrealizowa³ marzenia o utworzeniu w Rapperswilu swoistego centrum pracy nad odbudow¹ pañstwa polskiego33, zapewne w wymiarze politycznym i insurekcyjnym, bior¹c pod uwagê napiêcia pomiêdzy mocarstwami zaborczymi w 1883 roku. Podobny los spotka³ myl powo³ania Ligi w obronie legalnej narodowoci i w³asnoci34, jak równie¿ osadzenia w Rapperswilu w³adz organizacji niepodleg³ociowej Ligi Polskiej.35 PRÓBY KONTYNUACJI I NOWE INICJATYWY (LATA 18891897) mieræ hr. W³adys³awa Platera 22 kwietnia 1889 roku zamknê³a pierwszy etap dzia³alnoci Muzeum rapperswilskiego. Fundator pozostawi³ je w fatalnej kondycji finansowej, istnia³o nawet realne zagro¿enie jego likwidacji. Krytycznie na temat jego dzia³alnoci wypowiadali siê krakowscy konserwatyci.36 Tylko dziêki wytrwa³oci i czynnemu zaanga¿owaniu emigrantów 1863 roku placówka rapperswilska przetrwa³a. Nastêpc¹ Platera na stanowisku dyrektora Muzeum zosta³ pu³kownik Józef Ga³êzowski (w powstaniu styczniowym cz³onek rz¹du Romualda Traugutta), przedstawiciel tzw. szko³y batiniolskiej w Pary¿u, pracownik Crédit Foncier, patron Oeuvre du catholicisme en Pologne. W porozumieniu z innym uczestnikiem styczniowej insurekcji, cenionym sztokholmskim antykwariuszem H. Bukowskim, powstrzyma³ upadek Muzeum i uregulowa³ finanse instytucji. W specjalnej odezwie z 14 maja 1889 roku Ga³êzowski i Bukowski wezwali ca³y naród polski do opieki nad instytucj¹37, której g³ówne zadania Bukowski widzia³ w kontekcie promocji zasad solidarnociowych po³¹czonych z pomoc¹ wszystkim biednym braciom, bez wzglêdu na ich przekonania.38 Ograniczone mo¿liwoci finansowe Muzeum nie pozwoli³y na podjêcie 32 Por. A. F. G r a b s k i, Perspektywy przesz³oci. Studia i szkice historiograficzne, Lublin 1983, s. 372; S. C h a n k o w s k i, Muzeum Rapperswilskie jako warsztat pracy naukowej, Przegl¹d Historyczny 1988, nr 74, z. 1, s. 53, 59. 33 K. G r o n i o w s k i, op. cit., s. 403. 34 Kurier Polski w Pary¿u, 15 I 1887, nr 74, s. 2. 35 J. O s i e c k i, Liga Polska. Prospekt (1), Kurier Polski w Pary¿u, 15 XII 1886, nr 72, s. 4. 36 Por. J. S t a s z e l, Zwi¹zki Muzeum Rapperswilskiego z Akademi¹ Umiejêtnoci w wietle korespondencji W³adys³awa Platera, Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie, 21(1975), s. 162. 37 M. T y r o w i c z, Ga³êzowski Józef (18341916), [w:] PSB, t. VII, Kraków 19481958, s. 249. 38 List H. Bukowskiego do H. Gierszyñskiego, Sztokholm, 21 VII 1890, [w:] Listy Henryka Bukowskiego do rodziny Gierszyñskich. ród³o do dziejów Muzeum Polskiego w Rapperswilu, oprac. W. Stankiewicz, Rocznik Biblioteki Narodowej 1972, nr 8, s. 365. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE szerokiej akcji subsydiarnej, chocia¿ podejmowano wszelkie mo¿liwe dzia³ania w tym kierunku. Fundusze instytucji pochodzi³y z zapisów, darów, sk³adek cz³onków wieczystych (Henryk Bukowski, Karol Lewakowski, Erazm Jerzmanowski, Tadeusz Oksza-Orzechowski, W³odzimierz Spasowicz), dochodów niesta³ych, op³at pobieranych od zwiedzaj¹cych, sprzeda¿y duplikatów i zu¿ytych sprzêtów. ¯elazny kapita³ Ga³êzowski ulokowa³ w bankach oraz w akcjach przedsiêbiorstw, np. kopalni z³ota Elektra w Peru czy amerykañskich kolejach ¿elaznych AlchisonTopecas.39 Dziêki zapisowi testamentowemu hr. Krystyna Ostrowskiego z 1882 roku przy Muzeum powsta³a fundacja jego imienia, przyznaj¹ca stypendia polskiej m³odzie¿y. Jak zaznaczy³ Franciszek Ziejka, fundacja, wzbogacana sukcesywnie o inne zapisy, umo¿liwi³a najzdolniejszym Polakom studia na najlepszych uniwersytetach Europy Zachodniej.40 W latach 18821912 na stypendia wyasygnowano ³¹cznie 413 934 franków.41 W pierwszej kolejnoci subsydiowano osoby wyrzucone ze szkó³ krajowych lub zmuszone do ucieczki za granicê z powodów politycznych.42 Intencj¹ emigrantów by³o stopniowe w³¹czanie stypendystów do dzia³añ niepodleg³ociowych, podejmowanych pod emigracyjnym patronatem. Kontrolerem Muzeum zosta³ w 1890 roku pisarz i dzia³acz polityczny, uczestnik Wiosny Ludów na Wêgrzech i powstania styczniowego, Zygmunt Mi³kowski (T. T. Je¿), od sierpnia 1887 roku pe³ni¹cy równie¿ funkcjê prezesa Centralizacji Ligi Polskiej. By³ ponadto redaktorem naczelnym organu prasowego Ligi: Wolnego Polskiego S³owa. Na jego ³amach promowa³ niepodleg³ociowy charakter oraz kulturalne i naukowe walory Muzeum, bêd¹cego, jak stwierdza³, wyrazem niezaprzeczonego ani [nie]przedawnionego prawa Polski do bytowania narodowego samoistnego.43 Traktowa³ Muzeum jako wa¿ny arsena³ intelektualny, oczywicie ze wzglêdu na przechowywane w nim pisma patriotyczne g³ównie z okresu romantyzmu, pomocne w pielêgnowaniu uczuæ patriotycznych oraz wytyczaniu dróg do wolnej Polski.44 Zygmunt Wasilewski, który Zob. S. P a s t u s z k a, Wk³ad Karola Lewakowskiego w rozwój Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu, Rocznik Zak³adu Narodowego im. Ossoliñskich 1976, nr 11, s. 93. 40 Zob. F. Z i e j k a, Jan August Kisielewski niedosz³ym stypendyst¹ Muzeum Narodowego Polskiego w Raperswilu, Ruch Literacki 1989, R. 30, z. 45, s. 376. 41 Zob. na ten temat: S. C h a n k o w s k i, Stypendia rapperswilskie 18641918, Studia i Materia³y z Dziejów Nauki Polskiej 1988, Seria I, z. 3, s.3185. 42 Por. BPAN, TZ, mf. nr 1415, rkps 7785, t. 1, List Z. Balickiego do S. Surzyckiego z 18 I 1894, k. 196. 43 [Z. M i ³ k o w s k i], Muzeum Narodowe w Rapperswyl, Wolne Polskie S³owo, 15 VII 1890, nr 69, s. 2. Por. T. T. J e ¿ [Z. Mi³kowski], Lech Czech Rus. Powieæ historyczno-spo³eczna, Poznañ 1878, s. 4445. 44 Wolne Polskie S³owo, 1 IX 1893, nr 144, s. 2. Badacz literatury polskiej Artur Hutnikiewicz pisa³ w tym kontekcie: Ca³y kolosalny trud pracy mylowej pokoleñ emigracyjnych, które DARIUSZ MA£YSZEK w latach 18921894 pracowa³ w Bibliotece Rapperswilskiej (powsta³a dziêki darom pojedynczych osób; jej trzon stanowi³ zbiór Leonarda Chodki45), na pocz¹tku II wojny wiatowej okreli³ Muzeum jako specyficzn¹ instytucjê irredentyzmu polskiego, gdzie szczególnie akcentowane by³o znaczenie alegorii, symboliki patriotycznej, uczuæ martyrologicznych, nie zabrak³o te¿ aspektów mesjanistycznych, których pró¿no by³o szukaæ na terenie kraju.46 Sporadycznie w Muzeum organizowane by³y uroczystoci patriotyczne okr¹g³ych rocznic wa¿nych wydarzeñ z historii Polski. 3 maja 1891 roku w Muzeum odby³o siê kameralne spotkanie (z udzia³em Polaków i Czechów) z okazji 100. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja, cile po³¹czone z obchodem zuryskim.47 Trzy lata póniej, 6 maja 1894 roku, Muzeum rapperswilskie zorganizowa³o z kolei uroczyste obchody 100. rocznicy wybuchu insurekcji kociuszkowskiej. Ponadto nak³adem Muzeum zosta³a wydana praca Tadeusza Korzona pt. Kociuszko. Biografia z dokumentów wysnuta, oparta m.in. na materia³ach archiwalnych przechowywanych w Rapperswilu, w której Andrzej Feliks Grabski dostrzeg³ odzwierciedlenie, w historycznym kostiumie, tez Ligi Polskiej i koncepcji obrony czynnej48, gdzie jedn¹ z naczelnych zasad by³a wiara we w³asne si³y. Z innych przyk³adów zaanga¿owania przedstawicieli Muzeum w wa¿ne wydarzenia warto odnotowaæ udzia³ Lewakowskiego w Wystawie Krajowej we Lwowie.49 Okazjê poznania polskich wspó³czesnych osi¹gniêæ mieli tak¿e inni emigranci, którzy swoje prace ³¹czyli z Rapperswilem i Lig¹ Polsk¹: Zygmunt Mi³kowski, Henryk Gierszyñski, Zygmunt Balicki. Ju¿ w 1891 roku Muzeum rapperswilskie zosta³o wyznaczone na miejsce obrad Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego, postrzeganej jako polski na obcej ziemi, marz¹c o wolnej Polsce kreli³y zarysy jej przysz³ego kszta³tu i ³adu, znajdowa³y w tym w³anie rapperswilskim zaciszu przytu³ek i opiekê. Idem, ¯eromski, Warszawa 2000, s. 77. 45 Zob. m.in. G. L e g u t k o, Rapperswil by³ dla mnie czym legendarnym. O pracy Zygmunta Wasilewskiego w Muzeum Narodowym Polskim, [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk krytyk regionalista, red. M. Meducka, Kielce 2002, s. 79. 46 Biblioteka Polskiej Akademii Umiejêtnoci i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (dalej: BPAN), Teki Zieliñskiego (dalej: TZ), mf. nr 1482, sygn. 7859, Zygmunt Wasilewski, Mój ¿yciorys 18651939, [Warszawa 1940], k. 9899. Wasilewski nazywa³ tak¿e Muzeum rapperswilskie miejscem legendarnym i zaczarowanym, przechowywane tam zbiory pami¹tek, ksi¹¿ek i broszur wyobra¿a³y za, w jego przekonaniu, ksiêg¹ romantycznego czynu i myli romantycznej. Zob. Z. W a s i l e w s k i, Pokolenia w s³u¿bie narodu. ¯yciorys autora. Wnukom o prapradziadku. O sposobie pojmowania psychiki narodowej, Londyn 1962, s. 1314; Biblioteka Jagielloñska w Krakowie, rkps 179/78, Zygmunt Wasilewski, Mój ¿yciorys 18651939, [Warszawa 1940], k. 88. 47 Stuletnia rocznica Konstytucji 3 Maja, Wolne Polskie S³owo, 15 V 1891, nr 89, s. 1. 48 Zob. A. F. G r a b s k i, W krêgu kultu Naczelnika. Rapperswilskie inicjatywy kociuszkowskie (18941897), Warszawa 1981, s. 6566. 49 S. P a s t u s z k a, Wk³ad..., s. 95. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE parlament na uchodstwie.50 Do g³ównych zadañ nowego gremium (prezesem Komisji wybrano Mi³kowskiego) nale¿a³o przedstawianie wobec Kraju i zagranicy wytrwa³ych d¹¿eñ narodu polskiego do odzyskania niepodleg³oci51 oraz udzielanie pomocy finansowej polskiej organizacji politycznej, która zajmowa³aby w ¿yciu politycznym narodu stanowisko podobne do organizacji Komitetu Centralnego w 1862 r..52 Mi³kowski w tej perspektywie postrzega³ Ligê Polsk¹53, lecz pozosta³a ona organizacj¹ kadrow¹, emigracyjn¹, nie posiada³a zaplecza krajowego, nazywano j¹ potem sztabem bez wojska. Ju¿ w 1893 roku, w wyniku przewrotu we w³adzach Ligi Polskiej, w Warszawie zosta³a powo³ana tajna Liga Narodowa na czele z Romanem Dmowskim i Janem Ludwikiem Pop³awskim. Od sierpnia 1895 roku, kiedy pula Skarbu Narodowego (nazywanego podstawowym funduszem maj¹tku osobistego Polski54) przekroczy³a 100 tys. franków, Liga Narodowa zaczê³a otrzymywaæ odsetki skarbowe (2/3 w skali rocznej). Chocia¿ Dmowski w Naszym patriotyzmie z 1893 roku, skrytykowa³ program powstaniowy55, jednak¿e Liga, jak s³usznie skonstatowa³ Bohdan Cywiñski w Rodowodach niepokornych, mia³a ogromn¹ szansê ideologiczn¹ i przyci¹ga³a swoimi has³ami najcenniejsz¹ ideowo m³odzie¿ inteligenck¹, szukaj¹c¹ drogi do realizacji swych d¹¿eñ patriotycznych i radykalizmu spo³ecznego. 56 Stosunki pomiêdzy dzia³aczami KN SN a Lig¹ by³y, zdaniem W³adys³awa Bu³haka, oparte na zasadach przypominaj¹cych toutes proportions gardées, oznaczaj¹cych podzia³ na w³adzê ustawodawcz¹ i wykonawcz¹.57 Skarbnikiem Komisji i de facto g³ównym dysponentem funduszy by³ Ga³êzowski dyrektor Muzeum rapperswilskiego. Wydaje siê, ¿e akceptowa³ umiarkowane koncepcje kierownictwa Ligi w kontekcie ideologii powstañczej.58 [Z. M i ³ k o w s k i], Wyjanienia, Wolne Polskie S³owo, 15 IX 1895, nr 193, s. 1. Komisja zosta³a formalnie utworzona w grudniu 1891 roku, ukonstytuowa³a siê w kwietniu 1892 roku, jej regulamin za, autorstwa Zygmunta Balickiego, zosta³ uchwalony 4 VIII 1892 roku. 51 A. F. G r a b s k i, W krêgu..., s. 103. 52 Zob. VIII Skarb Narodowy, Pary¿ 1901, s. 2428. 53 Biblioteka Polska w Pary¿u,Materia³y Henryka Gierszyñskiego, akc. 2669, Listy do H. Gierszyñskiego, t. IV/9 (Mil-N), Z. Mi³kowski do H. Gierszyñskiego, Genewa 5 X 1892, k. 38. 54 II Skarb Narodowy, Pary¿ 1895, s. 9. 55 R. D m o w s k i, Wybór pism, wybra³, wstêpem opatrzy³ i oprac. R. Wapiñski, Warszawa 1990, s. 56. 56 Zob. B. C y w i ñ s k i, Rodowody niepokornych, Pary¿ 1985, s. 271. 57 W. B u ³ h a k, DmowskiRosja a kwestia polska. U róde³ orientacji rosyjskiej obozu narodowego 18861908, Warszawa 2000, s. 66. 58 W po³owie lat 90. Ga³êzowski popiera³ solidaryzm spo³eczny, by³ zdania, ¿e trzeba realizowaæ w praktyce zasady sprawiedliwoci spo³ecznej i narodowej, dzia³aæ na rzecz asymilacji ¯ydów i informowaæ wiat o istnieniu tzw. sprawy polskiej. Wród najwa¿niejszych dróg do niepodleg³ej Polski wymienia³: dobr¹ pracê, pomoc wzajemn¹ i wiarê w przysz³¹ Polskê woln¹ i niepodleg³¹. Zob. Wolne Polskie S³owo, 1 II 1892, nr 106, s. 6; Wolne Polskie S³owo, 1 II 1895, nr 178, s. 2. DARIUSZ MA£YSZEK Wartoæ Muzeum rapperswilskiego jako wa¿nej polskiej placówki patriotycznej wzros³a jeszcze bardziej, kiedy jesieni¹ 1895 roku przekazano tam serce Tadeusza Kociuszki, traktowane jako polska patriotyczna relikwia.59 W ci¹gu dwu lat zosta³o wybudowane specjalne mauzoleum na serce Naczelnika. 1 sierpnia 1897 roku w³adze Muzeum wystosowa³y pismo, w którym zapraszali do wziêcia udzia³u w uroczystociach: Czeæ dla Kociuszkijest to ognisko, w które mo¿emy wszyscy zestrzeliæ myli i duchy. Stañmy wiêc wszyscy jakby jeden m¹¿ oko³o serca jego [...] niech Ono natchnie nas wszystkich t¹ mi³oci¹ ojczyzny, t¹ wiar¹ w jej ¿ywotnoæ, t¹ nadziej¹ w jej zmartwychwstanie, które j¹ za ¿ycia o¿ywia³y.60 G³ówna uroczystoæ, poprzedzona msz¹ wiêt¹, odby³a siê 11 sierpnia 1897 roku na dziedziñcu zamkowym.61 Zdaniem Kazimierza Stachurskiego, Mauzoleum, biblioteka, zbiory muzealne i kolumna barska tworzy³y swoisty program patriotyczny, który wspiera³ Mickiewiczowski apel do narodów cywilizowanych.62 NA PRZE£OMIE WIEKÓW. W CIENIU KRAJOWYCH KONFLIKTÓW POLITYCZNYCH Stopniowe przenoszenie siê punktu ciê¿koci polskiej polityki do kraju wp³ynê³o równie¿ na po³o¿enie Muzeum, które sta³o siê przestrzeni¹ rozgrywek politycznych pomiêdzy sympatykami Ligi, PPS a potem innych organizacji. Wród osób zwi¹zanych z instytucj¹ nie by³o te¿ jednomylnoci w sprawie formu³y prezentowania polskich racji na forum europejskim. Zasadniczy dystans pojawi³ siê pomiêdzy krajowym kierownictwem Ligi a by³ymi powstañcami styczniowymi, którzy za swój obowi¹zek uwa¿ali promowanie idei niepodleg³ociowej i od59 [Z. M i ³ k o w s k i], Serce Kociuszki, Wolne Polskie S³owo, 1 XI 1895, nr 196, s. 1. Por. S. R o s i e k, Zw³oki Mickiewicza. Próba nekrografii poety, Gdañsk 1997, s. 92. 60 Zob. Zaproszenie na uroczystoæ inauguracji Mauzoleum Kociuszki w Rapperswylu, Wolne Polskie S³owo, 15 VII 1897, nr 237, s. 8. 61 Zob. S. P a s t u s z k a, Mauzoleum Tadeusza Kociuszki w Rapperswilu, Mówi¹ wieki, 17(1974), nr 7, s. 3135; Wolne Polskie S³owo, 1 X 1897, nr 242, s. 8. 62 K. S t a c h u r s k i, op. cit., s. 47. Mickiewicz, obok Kociuszki, by³ najwa¿niejsz¹ postaci¹ w polskim panteonie patriotycznym. Stefan Kawyn nazwa³ go si³¹ organizuj¹c¹ polsk¹ wiadomoæ narodow¹, jego poezjê za w³adz¹ dzia³ania, pañstwem. Zob. S. K a w y n, Ideologia stronnictw politycznych w Polsce wobec Mickiewicza 18901898. (Wybór), [w:] idem, Studia i szkice, wstêp A. Hutnikiewicz, Kraków 1976, s. 299. Ods³oniêcie pomnika Mickiewicza w Warszawie w dniu 24 grudnia 1898 roku uznawane jest tak¿e za moment prze³omowy w rozwoju ruchu wszechpolskiego kierowanego przez Ligê Narodow¹ we wszystkich trzech zaborach. Zob. T. W o l s z a, Narodowa Demokracja wobec ch³opów w latach 18871914, Warszawa 1992, s. 77. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE wo³ywanie siê do poczucia miêdzynarodowej sprawiedliwoci. W 1899 roku cz³onek Rady Muzeum i KN SN Lewakowski wzi¹³ udzia³ w konferencji pokojowej w Hadze i wyg³osi³ przemówienie, w którym poruszy³ kwestiê niepodleg³oci Polski. Wykroczy³ poza tezy przygotowane przez dzia³aczy Ligi, którzy odwo³ywanie siê do europejskiej opinii publicznej uwa¿ali za nieskuteczn¹ strategiê dzia³ania, zalecaj¹c koncentracjê uwagi na p³aszczynie narodowej w celu wyrobienia odpowiednich si³.63 Krytyczny stosunek Dmowskiego do tradycji walk zbrojnych o niepodleg³oæ Polski, w tym do powstania styczniowego, wzbudzi³ powa¿ne niezadowolenie Bukowskiego i Gierszyñskiego. W obronie krajowych dzia³aczy musia³ wystêpowaæ Mi³kowski, zalecaj¹c swoim emigracyjnym kolegom popieranie dzia³añ prowadzonych z rozwag¹ i zastanowieniem, bez popiechu i gor¹czkowoci na p³aszczynie robotniczej, wiejskiej i inteligenckiej. 64 Podczas zjazdu Rady Nadzorczej Muzeum i KN SN z sierpnia 1899 roku Gierszyñski i Bukowski po raz pierwszy wyrazili dezaprobatê wobec dzia³alnoci Ligi, warunkowo g³osuj¹c za udzieleniem jej subwencji.65 Kwestia prowadzonych wówczas sporów wchodzi w zupe³nie odmienn¹ przestrzeñ badawcz¹. Wydarzeniem, które w 1901 roku zaabsorbowa³o uwagê nie tylko polskiej opinii spo³ecznej, by³a sprawa polskich dzieci z Wrzeni. Odmówi³y one nauki religii w jêzyku niemieckim, za co zosta³y ukarane kar¹ ch³osty. Miêdzynarodowy protest kobiet w tej sprawie zorganizowa³a pisarka Maria Konopnicka.66 Do akcji w³¹czy³ siê równie¿ Mi³kowski, który do listów rozsy³anych do polskich grup emigracyjnych do³¹cza³ ulotki o Rapperswilu, promuj¹c w ten sposób dzia³alnoæ Muzeum, prze¿ywaj¹cego kolejn¹ fazê kryzysu.67 Równie¿ dochody Skarbu Narodowego nie wzrasta³y w sposób, który móg³by zadowoliæ rodowisko emigracyjne. Nawet wizyta Mi³kowskiego w Stanach Zjednoczonych w 1900 roku nie zmieni³a tego stanu rzeczy, bowiem miejscowa Polonia by³a zaprz¹tniêta innymi problemami. W tej sytuacji wród najwa¿niejszych inicjatyw podejmo- Zob. Polska i konferencja miêdzynarodowa w Hadze. Memoria³, Przegl¹d Wszechpolski 1900, nr 5, s. 268278; W. S u l e j a, Próba umiêdzynarodowienia sprawy polskiej w czasie konferencji pokojowej w Hadze w 1899. Akcja memoria³owa Ligi Narodowej i Polonii amerykañskiej (w wietle listów do Karola Lewakowskiego), Ze skarbca kultury 1979, z. 31, s. 91, 9799; S. J. P a s t u s z k a, Karol Lewakowski. Pogl¹dy i dzia³alnoæ spo³eczno-polityczna, Warszawa 1980, s. 166168;W. B u ³ h a k, op. cit., s. 6465. 64 Z. M i ³ k o w s k i, Listy do Henryka Bukowskiego z lat 18891900, wstêp i oprac. D. Ossowska, Olsztyn 2001, s. 117118. 65 W. B u ³ h a k, op. cit., s. 67. 66 Zob. M. K o n o p n i c k a, Korespondencja, t. IV, Listy dotycz¹ce akcji wrzesiñskiej i innych spraw spo³eczno-narodowych, Wroc³awWarszawaKraków 1975, s. 4748, 158159. 67 M. Konopnicka do J. Lorentowicza, 11 I 1902, [w:] ibid., s. 4748. DARIUSZ MA£YSZEK wanych przez osoby zwi¹zane z instytucjami rapperswilskimi pozostawa³o og³aszanie tekstów o wydwiêku propagandowym oraz dalsze wpieranie Ligi.68 Nale¿y podkreliæ, ¿e wp³ywy z puli Skarbu pokrywa³y tylko czêæ wydatków przeznaczanych na akcje Ligi, której przekazywano 2/3 procent od odsetek rocznie, co oscylowa³o miêdzy 2489,70 franków w 1895 roku do 7334,10 franków w roku 1905.69 Liderzy Ligi mówili o potrzebie utworzenia w³asnego Skarbu Narodowego, instytucjê emigracyjn¹ nazywali za jednym z najpiêkniejszych pomników polskich, wzniesionym w swych pokanych zacz¹tkach z dala od kraju przez wygnañców z ziemi ojczystej.70 300 tysiêcy franków zebranych na poczet Skarbu Narodowego uwa¿ano za kwotê miesznie ma³¹, chocia¿ wyra¿ano nadziejê na jej znacz¹cy wzrost.71 Kampania polityczna Ligi Narodowej skierowana m.in. przeciwko Ukraiñcom spowodowa³a lawinê krytyki ze strony ró¿nych rodowisk politycznych: socjalistów, ludowców, tzw. demokratów bezprzymiotnikowych, nawet konserwatystów, postrzegaj¹cych Ligê jako organizacjê o niesprecyzowanym kierunku dzia³ania. Polska inteligencja katolicka i wiecka poddawa³a krytyce propagowan¹ przez Balickiego etykê egoizmu narodowego, a tak¿e antysemickie tony w propagandzie narodowo-demokratycznej. Wielu obserwatorów widzia³o w tego typu dzia³aniach wyrane sprzeniewie68 Z. F. M. [Z. M i ³ k o w s k i], Przed zjazdem Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego, Goniec Polski, 5 VII 1902, nr 13, s. 6568; IX Skarb Narodowy, Pary¿ 1902, s. 6. Dzia³alnoæ instytucji Skarbu Narodowego Polskiego wzbudzi³a zainteresowanie w³adz niemieckich, które w 1901 roku wytoczy³y proces polskiej m³odzie¿y patriotycznej, zwi¹zanej ze Zwi¹zkiem M³odzie¿y Polskiej, popularnym ZET-em. ledztwo prokuratorskie prowadzi³o do Szwajcarii. Na wniosek adwokata polskiej m³odzie¿y Bernarda Chrzanowskiego przed s¹dem szwajcarskim zosta³ przes³uchany Mi³kowski. Zob. Proces M³odzie¿y Akademickiej w Poznaniu (Korespondencja w³asna Goñca Polskiego), Goniec Polski, 20 VII 1901, nr 20, s. 160; Procesy polityczne w zaborze pruskim (Korespondencja w³asna Goñca Polskiego), Goniec Polski, 20 XI 1901, nr 28, s. 229230. Mi³kowski wyjania³, ¿e ¿yczliwy sprawie polskiej polityk Konfederacji Szwajcarskiej (nie poda³ jego nazwiska) ostrzega³, i¿ naciski w³adz niemieckich mog¹ spowodowaæ zarekwirowanie Skarbu przez w³adze Szwajcarii. Zob. Z. M i ³ k o w s k i, Skarb Narodowy Polski. Nieco o Lidze Narodowej. Rozdzia³ jeden z pamiêtnika: Od kolebki przez ¿ycie, Lwów 1905, s. 179 i n. Por. XI Skarb Narodowy, Pary¿ 1904, s. 3940. 69 Przyk³adowo, na prze³omie 1899/1900 roku Liga Narodowa i podporz¹dkowane jej Towarzystwo Owiaty Narodowej wydatkowa³y na swoj¹ dzia³alnoæ 27 tys., za w okresie 1903/1904 ju¿ 63 tys. rubli. Zob. [W. P o b ó g - M a l i n o w s k i], Do historii Ligi Narodowej. Komitet Centralny Ligi Narodowej do Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Sprawozdanie z dzia³alnoci Ligi Narodowej za rok 1899/1900, Niepodleg³oæ 1933, nr 8, z. 3, s. 435; idem, Do historii Ligi Narodowej. Komitet Centralny Ligi Narodowej do Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego Polskiego w Rapperswilu. Sprawozdanie z dzia³alnoci LN od 1 lipca 1903 do 1 lipca 1904 r., Niepodleg³oæ 1934, nr 10, z. 1, s. 127. 70 Zob. Przegl¹d Wszechpolski 1903, nr 11, s. 870; S. O s a d a, Szeæ odczytów o Stronnictwie Demokratyczno-Narodowem i Lidze Narodowej, Chicago 1905, s. 3738. 71 Przegl¹d Wszechpolski 1903, nr 12, s. 884. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE rzenie siê dawnym polskim zasadom patriotycznym, wyra¿anym w okresie powstania styczniowego, tak¿e na forum muzealnym w okresie rz¹dów Platera. Mandat Ligi do pobierania pieniêdzy z puli Skarbu kwestionowa³ na ³amach prasy galicyjskiej Lewakowski.72 Z kolei dla rodowisk ugodowych spór wokó³ Skarbu Narodowego sytuowa³ siê na marginesie g³ównego nurtu polskiego ¿ycia, Erazm Piltz za w broszurze Nasze stronnictwa skrajne tak komentowa³ ten fakt: Im bli¿ej od zamku rapperswilskiego ku granicom Polski, tym bardziej kasa wojuj¹cej Polski traci na uroku, z tym trzewiejsz¹ spotyka siê ocen¹ i tym s³abiej magnetyzuje sk³onnoci podatkowe spo³eczeñstwa.73 mieræ Bukowskiego w 1900 roku, a w 1903 roku odsuniêcie ze sk³adu Komisji Lewakowskiego i Gierszyñskiego pozwoli³o Lidze bez przeszkód pobieraæ fundusze z puli Skarbu. Energiczni dzia³acze krajowi potrafili odpowiednio przekonaæ do swoich racji emigrantów, którzy przede wszystkim chcieli pozbawiæ mo¿liwoci korzystania z funduszy dzia³aczy PPS-u74 oraz przedstawicieli postêpowej m³odzie¿y emigracyjnej.75 Wysoko oceniano dotychczasow¹ dzia³alnoæ Ligi na polu owiaty, unarodowienia ludu, rozbudzenia myli politycznej i obrony interesów narodowych. Emigranci wskazywali na ogólnonarodowy charakter tego rodzaju aktywnoci, Ligê za okrelono mianem klasycznego typu organizacji, zas³uguj¹cej na zapomogê z puli Skarbu Narodowego.76 Wybuch rewolucji w Rosji i w Królestwie Polskim wzbudzi³ niepokój, lecz i nadziejê osób zwi¹zanych z Muzeum rapperswilskim. Mi³kowski traktowa³ rewolucjê jako wewn¹trzrosyjsk¹ rozgrywkê i uwa¿a³, ¿e Polacy powinni siê od niej zdystansowaæ, unikaj¹c prób podejmowania dzia³añ powstañczych. W trakcie zjazdu Rady i Komisji w sierpniu 1905 roku Dmowski musia³ nawet t³umaczyæ powody opónionej reakcji dzia³aczy Ligi na zaistnia³¹ sytuacjê. 77 Traktuj¹c rewolucyjn¹ dzia³alnoæ socjalistów jako przejaw polityki destrukcji, w 1905 72 Zob. S. P a s t u s z k a, Karol Lewakowski a Skarb Narodowy. Wk³ad Lewakowskiego w powstanie Skarbu Narodowego Polskiego, Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego 1975, nr 15, s. 205; List Jana Stapiñskiego do Karola Lewakowskiego, 22 I 1903, [w:] Listy Jana Stapiñskiego z lat 18951928, oprac. J. Albin i J. R. Szaflik, Wroc³awWarszawaKraków 1977, s. 80. 73 Zob. Scriptor [E. P i l t z], Nasze stronnictwa skrajne, Kraków 1903, s. 116. 74 M. S o k o l n i c k i, Czternacie lat, Warszawa 1936, s. 146, 156157. 75 BN, mf. nr 30094, rkps BOss. 7195/II, Papiery Boles³awa i Marii Wys³ouchów. Listy, t. XXI, cz. II: lata 18201932, Z. Mi³kowski do Zarz¹du Zwi¹zku Postêpowej M³odzie¿y Polskiej, Zurych 15 VIII 1903, k. 339345; Goniec Polski 1903, nr 78, s. 111113. 76 Memoria³ w sprawie Skarbu Narodowego, og³oszony przez Komisjê Nadzorcz¹ w XI Sprawozdaniu za rok 1903, Przegl¹d Wszechpolski 1904, nr 3, s. 231239. 77 Zob. XIII Skarb Narodowy, Pary¿ 1906, s. 10. DARIUSZ MA£YSZEK i 1906 roku KN SN przekaza³a Lidze dodatkowe 57 tys. franków. Zosta³y przeznaczone na kampaniê wyborcz¹ Ligi do rosyjskiej Dumy Pañstwowej. Po zwyciêstwie wyborczym delegacja Ligi przyby³a do Rapperswilu i w dniu 10 sierpnia 1906 roku wziê³a udzia³ w posiedzeniu Rady i Komisji. Pojawi³o siê wówczas zapewnienie, i¿ nawet w przypadku nadania przez Rosjê autonomii Królestwu Polskiemu Liga nie zrezygnuje z dalszych dzia³añ na rzecz pe³nej niepodleg³oci Polski.78 10 grudnia 1906 roku w³adze KN SN (Ga³êzowski, Mi³kowski i Eugeniusz Korytko) og³osi³y list do obywatelstwa polskiego, w którym wyjania³y swoj¹ decyzjê o dodatkowym finansowaniu Ligi. Jako g³ówny powód poda³y destrukcyjny charakter dzia³añ socjalistów w okresie rewolucji.79 Zwróci³y jednak uwagê na pozory rosyjskiego konstytucjonalizmu, przekonane, ¿e imperium rosyjskie nie zrezygnuje z prowadzenia wobec swoich okrain polityki w stylu divide et impera. W³adze KN SN zachêca³y rodaków do popierania instytucji Skarbu Narodowego.80 Kluczowy dla przysz³oci relacji rodowiska emigracyjnego, zwi¹zanego z Muzeum rapperswilskim, z krajowym kierownictwem Ligi by³ zjazd Rady Muzeum i KN SN z sierpnia 1907 roku. Dmowski próbowa³ po raz ostatni osobicie przekonaæ starszych patriotów do akceptacji polityki Ko³a Polskiego w rosyjskiej Dumie, lecz rozbie¿noci w pojmowaniu metod dzia³alnoci niepodleg³ociowej okaza³y siê zbyt du¿e.81 KN SN zadecydowa³a o zawieszeniu na rok wyp³acania Lidze odsetek. Udzia³ Dmowskiego w zjedzie s³owiañskim w Pradze (1218 lipca 1908 roku) i afirmowanie przez niego pañstwowoci rosyjskiej jako podstawy polskiej dzia³alnoci spo³eczno-politycznej zmusi³y Mi³kowskiego do ust¹pienia z funkcji prezesa Komisji, która w sierpniu 1908 roku wstrzyma³a wyp³aty na rzecz Ligi Narodowej. Zaistnia³y konflikt by³ przedmiotem wielu komentarzy, prasa endecka postrzega³a go za jako zasadnicz¹ zmianê stylu uprawiania polskiej polityki i rozstrzyga³a arbitralnie na korzyæ Dmowskiego.82 Analiza porównawcza wyobrani politycznej rodowiska rapperswilskiego i kierownictwa endecji stanowi osobny problem badawczy. Warto w tym kontekW. l a d k o w s k i, Emigracja polska we Francji 18711918, Lublin 1980, s. 224. We wspó³czesnej historiografii rok 1905 uznawany jest za punkt zwrotny w polskiej akcji niepodleg³ociowej. Zob. W. P o t k a ñ s k i, Odrodzenie czynu niepodleg³ociowego przez PPS w okresie rewolucji 1905 roku, Warszawa 2008. 80 BPAN, TZ, mf. nr 1414, rkps 7783, Liga Polska i Liga Narodowa, k. 132. 81 Zob. M. K u ³ a k o w s k i [J. Z i e l i ñ s k i], Roman Dmowski w wietle listów i wspomnieñ, t. I, Londyn 1968, s. 346. 82 Kurier Litewski pisa³: Zerwanie Je¿a z polityk¹ dzisiejsz¹ to koniec okresu bohaterskiego naszych walk, to ostateczna przewaga ch³odnego rozs¹dku. Pozornie jest to tylko zmiana dokonana w ³onie jednego stronnictwa, ale stronnictwo to nastrajaj¹ce od tak dawna umys³y najliczniejszych, niezbyt krytycznych mas to ogromna wiêkszoæ narodu. Obchodzi wiêc Polskê ca³¹, ¿e tam u brzegów zuryskiego jeziora dokona³o siê, jak s¹dziæ mo¿na, ostateczne zerwanie robi¹cych RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE cie zwróciæ jedynie uwagê na odmienne postrzeganie przez starsze i m³odsze pokolenie polskich dzia³aczy tego, czym jest interes narodowy i jak nale¿y o niego dbaæ w okrelonej konfiguracji politycznej.83 Pomimo powa¿nych napiêæ, Dmowski i Balicki zachowali cz³onkostwo w Radzie Muzeum, za najbli¿szy wspó³pracownik Ga³êzowskiego, Wac³aw Gasztowtt, przet³umaczy³ nawet na jêzyk francuski ksi¹¿kê Dmowskiego pt. Niemcy, Rosja i kwestia polska (w wersji francuskiej ukaza³a siê jako La question polonaise z pochlebn¹ przedmow¹ Anatolea LeroyBeaulieu).84 Nale¿y zaznaczyæ, ¿e w publicystyce narodowodemokratycznej pierwszej dekady XX wieku akcenty historyczne roz³o¿ono inaczej ani¿eli w rodowisku rapperswilskim w poprzedniej dekadzie. Wród postaci, do których dowiadczeñ i dokonañ odwo³ywa³a siê publicystyka narodowodemokratyczna, znaleli siê Adam J. Czartoryski, Ksawery Drucki-Lubecki oraz Aleksander Wielopolski. WALKA O REFORMÊ I SANACJÊ MUZEUM Zaostrzenie antypolskiego kursu przez w³adze Rosji i Niemiec nie usz³o uwadze polskich emigrantów zwi¹zanych z Rapperswilem. Niektórzy z nich (Z. Mi³kowski, K. Lewakowski, J. Gertler, W. Karczewski, E. Korytko) 5 sierpnia 1909 roku uchwalili protest przeciwko rosyjskim planom oderwania Che³mszczyzny od Królestwa Polskiego.85 Inni natomiast zdecydowali siê potêpiæ wyw³aszczenia dokonywane przez w³adze niemieckie w Wielkopolsce (gest polskich patriotów spowodowa³ interwencjê rz¹du pruskiego u w³adz szwajcarskich86). Od roku 1910 daje siê równie¿ dostrzec stopniowy zwrot czêci dzia³aczy zwi¹zanych z placówk¹ muzealn¹ w kierunku irredenty, chocia¿ g³ównie na p³aszczynie symboliki i s³ów. W sierpniu 1910 roku (na wniosek Mi³kowskiego) do grona cz³onków honorowych instytucji Rada Muzeum przyjê³a ks. sufragana lwowskiego W³adys³awa Bandurskiego87, sympatyzuj¹cego z Zarzewiem politykê dzisiejsz¹ z tradycjami niebezpiecznego, choæ w piêkna blaski wietlane spowitego marzycielstwa. Zob. W. B., Je¿ i Dmowski, Kurier Litewski, 15(28) VIII 1908, nr 187, s. 1. 83 Zob. M. K o r n a t, Niemcy, Rosja i kwestia polska. Refleksje historyka sto lat póniej, Przegl¹d Polityczny 2008, nr 88, s. 3449. 84 R. D m o w s k i, Polityka polska i odbudowanie pañstwa, przedmow¹ do obecnego wydania i komentarzem opatrzy³ T. Wituch, t. 1, Warszawa 1988, s. 137, przypis 10. 85 BN, mf. nr 24903, rkps BOss. 6361/II, Protoko³y obrad Rady Zawiadowczej Muzeum Narodowego w Rapperswilu 18941911 (dalej: PRZ), Drugie posiedzenie z korespondentami 5 sierpnia [1909 r.], k. 142143. 86 A. L e w a k, Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu 18691927, Niepodleg³oæ 17(1938), z. 1, s. 15. 87 Zob. BN, mf. nr 24903, rkps BOss. 6361/II, PRZ, Pierwsze posiedzenie (poufne) z dnia 7 sierpnia 1910 r., k. 155156. DARIUSZ MA£YSZEK (przedstawiciele tej organizacji nie wykluczali tworzenia polskiego pañstwa podziemnego), póniejszego kapelana Legionów Polskich. Trwa³a jednoczenie dyskusja na temat roli Muzeum w polskich d¹¿eniach do niepodleg³oci, po³¹czona z prób¹ okrelenia jego znaczenia na forum europejskim. Mi³kowski, przeciwny przenoszeniu biblioteki do Lwowa, postrzega³ Muzeum w kategorii wartoci moralnej.88 Z pe³nym przekonaniem krytykowa³ politykê kustosza W³odzimierza Ró¿yckiego de Rosenwerth, ¿arliwego patrioty, lecz osoby niekompetentnej, falsyfikuj¹cej okazy muzealne, który ku uciesze swoich i zdumieniu obcych, jak skomentowa³ sytuacjê Micha³ Sokolnicki89, rz¹dzi³ w Muzeum rapperswilskim w imieniu Ga³êzowskiego. Niezadowolenie czêci polskich dzia³aczy emigracyjnych i krajowych budzi³a w dalszym ci¹gu polityka Dmowskiego i Ko³a Polskiego w rosyjskiej Dumie, co rzutowa³o na postrzeganie instytucji muzealnej, przez ponad dekadê blisko zwi¹zanej z Lig¹ Narodow¹. W 1911 roku z inicjatywy ¯eromskiego powsta³o Towarzystwo Przyjació³ Muzeum i Biblioteki w Rapperswilu, które zawi¹za³o siê na dziedziñcu zamku rapperswilskiego u podnó¿a Kolumny Wolnoci.90 Honorowy patronat nad nim obj¹³ Mi³kowski, powszechnie szanowany narodowy patriarcha. ¯eromski traktowa³ Towarzystwo jako potencjalny czynnik integracji polskiej m³odzie¿y niepodleg³ociowej wokó³ Muzeum, a tak¿e jako element walki z wp³ywami endecji.91 Celem podjêtych dzia³añ by³y ponadto starania o europeizacjê i modernizacjê instytucji muzealnej.92 Oprócz ¯eromskiego i Mi³kowskiego w grupie osób prowadz¹cych dzia³ania sanacyjne znaleli siê dwaj miejscowi bibliotekarze: Wac³aw Karczewski i Wac³aw K³yszewski, ponadto dzia³acze galicyjskiej irredenty b¹d osoby z ni¹ zwi¹zane: Micha³ Sokolnicki, Stanis³aw Szpotañski, Wilhelm Feldman, Marian Kukiel. Kulminacyjnym momentem doæ dobrze znanej tzw. sprawy rapperswilskiej93 by³ zjazd Rady Muzeum w dniach 811 sierpnia 88 BN, mf. nr 33118, rkps BOss. 12038/II, Autografy ró¿nych osób z l. 16631910, Z. Mi³kowski, Sprawa Rapperswilu. Protest, k. 239. Zob. E. K o k o, Franciszek Rawita-Gawroñski (18461930). Wobec Ukrainy i jej przesz³oci. Studium archaizmu, Gdañsk 2006, s. 8990. 89 M. S o k o l n i c k i, Czternacie lat..., s. 120. 90 W. K ³ y s z e w s k i, Pu³kownik T. T. Je¿ (W stulecie urodzin), Kurier Warszawski, 23 III 1924, nr 83, s. 5. 91 List S. ¯eromskiego do Z. Mi³kowskiego, Saint-Palais-sur-Mer 14 VII 1911, [w:] M. Z ³ o t o r z y c k a, Stefan ¯eromski. Listy z Rapperswilu i o Rapperswilu (Ze zbiorów rapperswilskich), Wiadomoci Literackie, 4 XI 1934, nr 45, s. 1. Na temat relacji miêdzy ¯eromskim a Dmowskim w omawianym okresie zob. W. l a d k o w s k i, Stefana ¯eromskiego kontakty z Ouarville, Annales Universitatis Mariae Curie-Sk³odowska, sect. F, Historia, vol. LX, LublinPolonia 2005 (Losy Polaków poród swoich i obcych), s. 84. 92 List S. ¯eromskiego do Z. Mi³kowskiego, Saint-Palais-sur-Mer 14 VII 1911, [w:] M. Z ³ o t o r z y c k a, op. cit., s. 1. Por. S. ¯ e r o m s k i, O przysz³oæ Rapperswilu, Kraków 1911, s. 2. 93 Zob. E. G a ³ y g a, Polemika wokó³ Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu i jego RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE 1911 roku, w trakcie którego odby³ siê tzw. s¹d rapperswilski nad dzia³alnoci¹ kierownictwa Muzeum. Nie spe³ni³o ono oczekiwañ osób domagaj¹cych siê nag³ych zmian, chocia¿ formaln¹ rezygnacjê z cz³onkostwa w Radzie z³o¿yli Dmowski i Balicki, ucinaj¹c spekulacje, ¿e Muzeum pozostaje pod wp³ywem polityki endeckiej. Sokolnicki zaproponowa³ ca³kowit¹ depolityzacjê instytucji i powrót do idei Platera.94 Kukiel wzywa³ do przeprowadzenia swoistej rekoncyliacji Muzeum w duchu irredentystycznym. Widzia³ w nim sanktuarium tradycji powstañczych i skarbnicê róde³ dotycz¹cych polskich walk o niepodleg³oæ.95 Na tej podstawie wnioskowa³, ¿e instytucja powinna byæ reprezentantem na zewn¹trz istoty narodowej niepodleg³ej, miejscem wiêtym d¹¿eñ Polaka, przybytkiem godnym serca Kociuszki.96 Na ³amach krakowskiej Krytyki, redagowanej przez Feldmana, reformê Muzeum cile ³¹czono z dzia³aniami na rzecz odrodzenia polskiej moralnoci publicznej.97 Natomiast publicysta endecki, wspomniany ju¿ Z. Wasilewski, postrzega³ tê sprawê w kategorii walki o poprawê polskiego wizerunku, prze³amania bezw³adu i udowodnienia, ¿e Polacy zas³uguj¹ na szacunek, a nie ci¹g³e politowanie.98 Porówna³ Muzeum do polskiego okienka wybitego na Europê99 i podkrela³, ¿e od dobrego rozstrzygniêcia tej sprawy bêdzie zale¿a³a powaga polskiej kultury za granic¹, godnoæ i honor Polski w oczach Polaków i cywilizowanego wiata.100 Sprawa rapperswilska odbi³a siê szerokim echem w polskiej publicystyce, sta³a siê niejako pretekstem do dyskursu na temat znaczenia imponderabiliów w polskich d¹¿eniach do niepodleg³oci. Kondycja Muzeum by³a traktowana w analogii do po³o¿enia sprawy polskiej w warunkach zniewolenia, próbowano okreliæ obszary wymagaj¹ce reform i drogi wyjcia z zaistnia³ej sytuacji.101 biblioteki w latach 19101911. Geneza, przebieg, nastêpstwa, Roczniki Biblioteczne, 30(1986), z. 12, s. 7198. 194 Zob. W. K ³ y s z e w s k i, Z moich wspomnieñ, Kraków 1961, s. 147. Por. M. S o k o l n i c k i, Zwyciêstwo w Rapperswilu, ¯ycie, 2 IX 1911, z. 36, s. 532. 195 M. K u k i e l, Trzy wspomnienia o Rapperswilu, Wiadomoci (Londyn), 23 IX 1956, nr 39, s. 1. 196 Idem, Po walce o Rapperswil, ¯ycie, 2 IX 1911, z. 36, s. 538. 197 Sprawa rapperswilska, Krytyka 1911, t. 31, s. 259 i n. Por. M. S o k o l n i c k i, Czternacie..., s. 413. 198 Ibidem; W obronie polskiej stacji zagranicznej. Sprawa Rapperswilska w wietle publicystycznem, Lwów 1911, s. 39. 199 Ibid., s. 65. 100 Ibid., s. 53; BN, mf. nr 44786, rkps 5937, [Z. Mi³kowski], List otwarty [do T. Korzona], Wetzikon 18 I 1912, Korespondencja Tadeusza Korzona, t 1, k. 150. Por. T. K o r z o n, Listy otwarte, mowy, rozprawy, rozbiory, t. I, Warszawa 1915, s. 46, 48, 5152, 53. 101 Dominowa³ podnios³y ton dyskusji i patos, chocia¿ nie zabrak³o tak¿e prób roz³adowania napiêtej atmosfery w sposób ¿artobliwy. Znany jest fragment Szopki noworocznej z 1912 roku autorstwa Tadeusza Boya-¯eleñskiego. W Opowieci dziadkowej o cudach rapperswilskich nastêpuj¹co skomentowa³ on artystyczne inicjatywy Ru¿yckiego w Rapperswilu: Jest te¿ landszaft DARIUSZ MA£YSZEK Z akcji sanacyjnej na pocz¹tku lipca 1912 roku wycofa³ siê ¯eromski. Natomiast Józef Pi³sudski uwa¿a³ sprawê rapperswilsk¹ za epizodyczn¹, odci¹gaj¹c¹ uwagê Polaków od tworzenia wojska polskiego w Galicji.102 Galicyjscy irredentyci nie przestali jednak podejmowaæ starañ o pozyskanie dotacji z puli Skarbu Narodowego Polskiego. W listopadzie 1912 roku powsta³a Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodleg³ociowych (KTSSN), która utworzy³a w³asny Polski Skarb Wojskowy. Sekretarzem Zarz¹du G³ównego PSW zosta³ Walery S³awek, bezskutecznie próbuj¹cy po³¹czyæ tê instytucjê ze skarbem rapperswilskim.103 W 1913 roku przedstawiciele KTSSN przedstawili KN SN (jej prezesem, po ust¹pieniu Mi³kowskiego, zosta³ by³y uczestnik powstania styczniowego prof. Zygmunt Laskowski, ceniony genewski anatom) wniosek o dofinansowanie, lecz na posiedzeniu z dnia 7 sierpnia 1913 roku zosta³ on rozpatrzony odmownie. W tym samym, 1913 roku, dosz³o do zmian w strukturze zarz¹du Muzeum Narodowego Polskiego. Ga³êzowskiego na stanowisku dyrektora zast¹pi³ Konstanty ¯migrodzki, natomiast Ru¿ycki zosta³ przeniesiony na emeryturê. Profesor Laskowski obj¹³ dodatkowo urz¹d wiceprezesa Rady Nadzorczej Muzeum. Instytucja muzealna zaznaczy³a swój powa¿ny udzia³ w uroczystych obchodach 50. rocznicy wybuchu powstania styczniowego. W maju 1913 roku z Rapperswilu wys³ano do Lwowa materia³y na specjaln¹ wystawê z okazji jubileuszu.104 Natomiast we wrzeniu 1913 roku ukaza³a siê nak³adem Muzeum praca pt. Bitwy i potyczki 18631864. Na podstawie materia³ów drukowanych i rêkopimiennych Muzeum Narodowego w Rapperswilu, której autorem by³ Stanis³aw Zieliñski, od 1910 roku pracownik Biblioteki Rapperswilskiej. Publikacja stanowi³a wa¿ny wk³ad placówki rapperswilskiej w upamiêtnianie historii polskiej XIX-wiecznej irredenty.105 Zieliñski zaanga¿owa³ siê ponadto w dzia³alnoæ polityczn¹. W dniu 1 grudnia 1913 roku stan¹³ na czele rapperswilskiego Biura Pragalantny, Tycyjany i Rembrandty, sam pan Kustosz je malowa³, fatygi se nie ¿a³owa³, syæko la tej ojczyzny. 102 M. S o k o l n i c k i, Czternacie..., s. 416. 103 Zob. W. K i e d r z y ñ s k a, Wp³ywy i zasoby Polskiego Skarbu Wojskowego, Niepodleg³oæ 1936, t. XIII, s. 391; A. G a r l i c k i, Geneza legionów. Zarys dziejów Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodleg³ociowych, Warszawa 1964, s. 283284; W. l a d k o w s k i, Wysepka polska we Francji. U Marii i Henryka Gierszyñskich w Ouarville 18781930, Lublin 2005, s. 192 i n. 104 B. B a r t c z a k, Stanis³aw Zieliñski bibliotekarz, bibliograf, publicysta, Toruñ 2001, s. 152154. 105 S. Z i e l i ñ s k i, Bitwy i potyczki 18631864. Na podstawie materia³ów drukowanych i rêkopimiennych Muzeum Narodowego w Rapperswilu, Rapperswil 1913. Por. L. M i c h a l s k a B r a c h a, Powstanie styczniowe w pamiêci zbiorowej spo³eczeñstwa polskiego w okresie zaborów, Kielce 2003, s. 155, przypis 244. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE sowo-Informacyjnego, dzia³aj¹cego z ramienia lwowskiej Rady Narodowej. Do jego podstawowych zadañ nale¿a³o informowanie o sprawie polskiej goci Muzeum oraz zamieszczanie artyku³ów o Polsce na ³amach prasy szwajcarskiej i po³udniowoniemieckiej.106 W TRAKCIE I WOJNY WIATOWEJ Wybuch I wojny wiatowej otworzy³ nowy rozdzia³ historii zwi¹zków Rapperswilu ze spraw¹ polsk¹. Zieliñski zerwa³ kontakty z Rad¹ Narodow¹ i nawi¹za³ relacje z W³odzimierzem Wiskowskim, przedstawicielem Strzelca na Szwajcariê. Pomaga³ mu ekspediowaæ ochotników do Legionów Polskich tworzonych w Galicji. Dyrekcja Muzeum rapperswilskiego zdystansowa³a siê od polityki polskiej prowadzonej w ramach orientacji, szanuj¹c polityczn¹ neutralnoæ Szwajcarii. Analogicznie post¹pi³a KN SN, która odmówi³a subwencjonowania Legionów, nie uznaj¹c ich za reprezentacjê ca³ego narodu polskiego.107 Laskowski, wicedyrektor Muzeum i prezes KN SN, wszed³ do powo³anego w Pary¿u w lutym 1915 roku niepodleg³ociowego Komitetu Wolnej Polski. Nale¿eli do tej organizacji równie¿ Ga³êzowski i Gasztowtt w charakterze autorytetów, kierownictwo KWP sprawowali za doktor Boles³aw Motz i Bronis³aw Kozakiewicz. Dzia³acze ci weszli w interakcje z postêpow¹ czêci¹ emigracji polskiej we Francji, m.in. z Mari¹ Curie-Sk³odowsk¹, próbuj¹c pozyskaæ dla sprawy polskiej czêæ francuskiej elity naukowej, kulturalnej i politycznej. 108 Zieliñski podj¹³ wspó³pracê z krakowskim Naczelnym Komitetem Narodowym, zwi¹zanym z orientacj¹ na pañstwa centralne. Otrzyma³ pe³nomocnictwa od Stanis³awa Kota, kieruj¹cego Biurem Prasowym DW NKN. Drukowa³ i rozpowszechnia³ biuletyny oraz komunikaty o antyrosyjskiej i prolegionowej tendencji. Zamieszczane by³y w prasie szwajcarskiej, tak¿e katolickiej: Neue Züricher Zeitung (na ³amach tego pisma swoje antywojenne teksty publikowa³ Hermann Hesse), Neue Züricher Nachrichten, Ostschweiz, Vaterland, Liberté.109 Ponadto nadal czynnie wspiera³ akcjê Legionów: zbiera³ sk³adki, ochot- H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ,Miêdzy Lozann¹, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich organizacji w Szwajcarii w latach 19141917, Kraków 1997, s. 150. 107 W. K i e d r z y ñ s k a, op. cit., s. 392. 108 W. l a d k o w s k i, Emigracja..., s. 279280. 109 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie Biuro Prasowe [dalej: Rapperswilskie...], S. Zieliñski, Sprawozdanie z Ekspozytury Rapperswilskiej NKN za czas 1 VIII (1914)31 XII 1916, k. 186. DARIUSZ MA£YSZEK nikom pomaga³ przedostawaæ siê na teren kraju.110 W wyniku interwencji rosyjskiej ambasady w Bernie u w³adz szwajcarskich w dniu 10 wrzenia 1914 roku Zieliñski zosta³ postawiony przed s¹dem wojennym i oskar¿ony o naruszenie neutralnoci Szwajcarii oraz werbunek ochotników do armii austro-wêgierskiej. Dziêki interwencji Gabriela Narutowicza i socjalisty Hermanna Greulicha Szwajcarski Trybuna³ Wojenny ostatecznie zmieni³ kwalifikacjê jego czynu. Orzek³, i¿ tylko pomaga³ wyje¿d¿aæ rodakom, którzy od lat przygotowywali siê do walki zbrojnej z Rosj¹.111 Zieliñski by³ zmuszony zaniechaæ dotychczasowej strategii dzia³ania i dopiero w po³owie grudnia 1914 roku ostro¿nie sondowa³ mo¿liwoæ publikowania w prasie szwajcarskiej artyku³ów na temat polskiej dzia³alnoci niepodleg³ociowej.112 Chcia³ równie¿ w³¹czyæ Muzeum w akcjê popierania Legionów traktowanych jako kontynuacja wczeniejszych d¹¿eñ do wolnoci i niepodleg³oci. W zbiorach Muzeum znajdowa³a siê szabla Jana Bartkowskiego, uczestnika bitwy pod Stoczkiem z 14 lutego 1831 roku. Ofiaruj¹c j¹ w poczet polskich pami¹tek narodowych, Bartkowski zasugerowa³, aby w przysz³oci otrzyma³ j¹ dowódca jazdy polskiej, który pierwszy wyst¹pi do walki o niepodleg³oæ Polski. Zieliñski podj¹³ starania o przekazanie szabli W³adys³awowi Belinie-Pra¿mowskiemu, organizatorowi 1. Pu³ku U³anów. Bieg sprawie nadano dopiero w styczniu 1915 roku, kiedy NKN przes³a³ do Rapperswilu formalne pismo, lecz Rada Muzeum odmówi³a poparcia, nawet w symbolicznej formie, akcji Legionów.113 W³adze Muzeum uzna³y natomiast, ¿e dalsze pozostawanie Zieliñskiego na stanowisku bibliotekarza oraz formy jego dzia³alnoci (nadal pomaga³ Polakom, którzy via Rapperswil udawali siê na ziemie polskie, aby walczyæ w Legionach114) nara¿aj¹ instytucje na polityczne reperkusje. W maju 1915 roku Zieliñskiemu udzielono dymisji, podaj¹c w uzasadnieniu zaniedbywanie obowi¹zków s³u¿bowych i wykorzystywanie urzêdu do reprezentacji orientacji austro-pruskiej. Dotychczasowej akcji prasowej podjêtej z ramienia DW NKN udzieli³y wsparcia w³adze krakowskiej organizacji, desygnuj¹c do przeprowadzenia restrukturyzacji Sokolnickiego sekretarza generalnego NKN.115 28 marca 1915 roku, w trakcie narady pracowników zagranicznych NKN oraz kierowników biur prasowych, we Fryburgu ustalono m.in., ¿e Rapperswil bêdzie odgrywa³ rolê g³ównego ogniwa ³¹cznoci miêdzy krajowym kierownictwem NKN a jego zagranicznymi biurami S. Z i e l i ñ s k i, Do legionów polskich w Szwajcarii i przez Szwajcariê (19141915), Niepodleg³oæ 1931, t. V, s. 300. 111 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie..., k. 184. 112 Ibid., s. 186187. 113 Ibid., k. 192. 114 Ibid., k. 193; S. Z i e l i ñ s k i, Do legionów..., s. 302. 115 M. S o k o l n i c k i, Rok czternasty, Londyn 1961, s. 358. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE prasowymi.116 W maju 1915 roku powo³ano Centralne Biuro Prasowe NKN w Rapperswilu na czele z Karolem Baderem, w czerwcu 1915 roku przemianowane na Centralne Polskie Biuro Prasowe. W zakresie g³ównych obowi¹zków pracowników Biura znajdowa³o siê przesy³anie informacji, artyku³ów i przedruków zwi¹zanych z polsk¹ akcj¹ niepodleg³ociow¹ do prasy polskiej wychodz¹cej w Rosji, Stanach Zjednoczonych i Brazylii. Polaków, przebywaj¹cych w wy¿ej wymienionych krajach, a tak¿e we W³oszech, Francji oraz w Anglii, zaopatrywali w polsk¹ prasê niepodleg³ociow¹ (Wiadomoci Polskie, Nowa Reforma, Naprzód, Gazeta Polska, Gazeta Wieczorna, Kraj). Drukowano i kolportowano pismo Polen, informuj¹ce cudzoziemców o polskiej akcji niepodleg³ociowej.117 Pracownicy biura poredniczyli ponadto w rozsy³aniu korespondencji pomiêdzy polskimi rodzinami rozdzielonymi przez wypadki wojenne.118 W dniach 68 sierpnia 1915 roku w Muzeum rapperswilskim przeprowadzono spotkanie o charakterze politycznym z udzia³em Laskowskiego, Motza, Karola Potulickiego, Stanis³awa Szpotañskiego, W³adys³awa Baranowskiego, Badera i Zieliñskiego. Próba wypracowania wspólnej platformy dzia³ania zakoñczy³a siê fiaskiem, Laskowski za zasugerowa³, aby NKN d¹¿y³ do rozwi¹zania Legionów.119 Tymczasem, po zajêciu Królestwa Polskiego przez armie pañstw centralnych, rozpocz¹³ siê kolejny wa¿ny etap polskiej akcji niepodleg³ociowej. W³adze NKN zdecydowa³y siê rozszerzyæ zakres podejmowanych dzia³añ w kraju i na emigracji. Wród priorytetów znalaz³o siê tak¿e wzmocnienie propagandy niepodleg³ociowej. Szef DW NKN p³k W³adys³aw Sikorski w licie do prezesa NKN prof. W³adys³awa Leopolda Jaworskiego z 15 sierpnia 1915 roku podkrela³, ¿e istot¹ akcji powinno byæ wytworzenie takiej atmosfery moralnej, która uniemo¿liwi jak¹kolwiek frondê.120 S³owa te nale¿y rozumieæ w kontekcie zachodz¹cych rozbie¿noci pomiêdzy DW NKN a obozem J. Pi³sudskiego. We wrzeniu 1915 roku w Rapperswilu Sokolnicki zorganizowa³ naradê w sprawie planów kierownictwa NKN, zwi¹zanych z powo³aniem centrali informacyjnej i komunikuj¹cej jako przysz³ego przedstawicielstwa sprawy polskiej na arenie miêdzynarodowej. Laskowski próbowa³ przekonaæ Badera, Baranowskiego i Zie116 J. S i b o r a, U róde³ dyplomacji odrodzonej Polski. Wybrane problemy z dziejów polskiej akcji zagranicznej w czasie I wojny wiatowej, [w:] Powrót Polski na mapê Europy. Sesja naukowa powiêcona 70. rocznicy Traktatu Wersalskiego, red. Cz. Bloch, Z. Zieliñski, Lublin 1995, s. 156. 117 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie..., k. 196197. 118 Ibid., k. 199. 119 B. B a r t c z a k, op. cit., s. 41. 120 Listy W³adys³awa Sikorskiego do W³adys³awa L. Jaworskiego i Prezydium Naczelnego Komitetu Narodowego (19141919), oprac. oraz wstêpem opatrzyli Z. Koziñski i Z. Pietrzyk, Kraków 1987, s. 110. DARIUSZ MA£YSZEK liñskiego do wycofania siê z Rapperswilu121, sam natomiast stan¹³ na czele prorosyjskiej Centralnej Agencji Polskiej, zwanej Agencj¹ Lozañsk¹ (jej program og³oszono 11 wrzenia 1915 roku). Kilka miesiêcy póniej, w dniu3 stycznia 1916 roku, Laskowski cofn¹³ jednak swoje poparcie dla tej inicjatywy. Najprawdopodobniej w padzierniku 1915 roku dosz³o do poufnego spotkania przedstawicieli dwu orientacji politycznych, którzy podjêli aktywnoæ na terytorium Szwajcarii. Nie mo¿na wykluczyæ, ¿e w negocjacjach poredniczy³ w³anie Laskowski. Organizator prac Agencji Lozañskiej E. Piltz t³umaczy³ Baderowi: Dzia³amy w innych obozach, ale jestemy Polakami i zd¹¿amy, chocia¿ innymi drogami, do tego samego celu. Sprawa najwa¿niejsza, abymy sobie wzajemnie nie szkodzili. 122 Zwolennicy orientacji na pañstwa centralne objêli swoim zasiêgiem oddzia³ywania niemieckojêzyczn¹ czêæ Szwajcarii, pracownicy Centralnej Agencji Polskiej za czêæ romañsk¹. W listopadzie 1915 roku g³ówna siedziba Centralnego Polskiego Biura Prasowego zosta³a przeniesiona z Rapperswilu do Berna. Przebieg wojny, polaryzacja stanowisk w obozie aktywistycznym i nastawionym na pañstwa centralne weryfikowa³y wczeniejsze ustalenia i postawy. W ramach Legionów powsta³a, zwi¹zana z Pi³sudskim, Rada Pu³kowników, która domaga³a siê od w³adz austriackich powo³ania polskiego rz¹du, legionizacji Legionów i likwidacji DW NKN. Sprawa polska by³a brana pod uwagê przez polityków mocarstw zaanga¿owanych w wojnê. Kanclerz Rzeszy Niemieckiej Theobald von Bethmann-Hollweg, licz¹c na pozyskanie polskiego rekruta, powiedzia³ w Reichstagu 5 kwietnia 1916 roku, ¿e sprawa polska zosta³a otwarta na polach bitew, daj¹c zarazem do zrozumienia, ¿e historia nie zna status quo po tak niezwyk³ych wydarzeniach.123 Zmiana sytuacji politycznej wp³ywa³a na stan wiadomoci i postawy polskich dzia³aczy niepodleg³ociowych, którzy, tak jak Pi³dudski czy Dmowski, podjêli akcjê licytowania wzwy¿ sprawy polskiej. Sokolnicki popar³ Pi³sudskiego w sierpniu 1916 roku na spotkaniu referentów NKN, zaleca³, aby program NKN utrzymywany by³ w kierunku i granicach idea³u niepodleg³oci Polski124, 28 wrzenia 1916 roku za opuci³ tê organizacjê.125 Wczeniej namawia³ równie¿ Zieliñskiego do dzia³alnoci polegaj¹cej na 121 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy rapperswilskie czasu I wojny wiatowej, [w:] Ku Niepodleg³ej. cie¿ki polskie i francuskie 17951918, red. M. Willaume, Lublin 2005, s. 617. 122 J. P a j e w s k i, Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznañ 1992, s. 125. 123 A. G a r l i c k i, Józef Pi³sudski 18671935, Warszawa 1988, s. 187188. 124 W. S u l e j a, Orientacja austro-polska w latach I wojny wiatowej (do aktu 5 listopada 1916 roku), Wroc³aw 1992, s. 279281, 301. 125 Sokolnicki wszed³ nastêpnie w sk³ad Konwentu Organizacji A, która, po internowaniu J. Pi³sudskiego przez Niemców, sta³a siê naczeln¹ w³adz¹ obozu niepodleg³ociowego i w 1918 roku RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE wyrabianiu ducha samodzielnoci narodowej.126 Inny wspó³pracownik Pi³sudskiego, W. Baranowski, blisko zwi¹zany z Biurem rapperswilskim, w 1916 roku opublikowa³ artyku³ pt. Sprawa polska w prasie francusko-szwajcarskiej. Podsumowa³ w nim prowadzon¹ akcjê i podkreli³ znaczenie jawnej promocji dzia³añ podejmowanych przez NKN i Legiony. Napisa³: Nie ob³ud¹ bowiem ani k³amstwem, nie upokarzaj¹cym pochlebstwem ani mieszn¹ uleg³oci¹ zdobywa sobie naród prawo do ¿ycia i szacunek u obcych.127 Ju¿ w warunkach niepodleg³ej Polski, w padzierniku 1919 roku, Pi³sudski, kreuj¹c ju¿ legendê Legionów, twierdzi³, ¿e podjête tam dzia³ania by³y narodzone z m³odoci, z d¹¿enia do niepodleg³oci, tak¿e protestem przeciw niewierze, przeciw poddaniu siê losom.128 W padzierniku 1916 roku dyrektorem Biura berneñskiego NKN zosta³, z nadania Sikorskiego, profesor prawa miêdzynarodowego Uniwersytetu Jagielloñskiego hr. Micha³ Rostworowski.129 Nawi¹za³ dobre kontakty dyplomatyczne z politykami zachodnimi, którzy byli pozytywnie nastawieni do Austro-Wêgier.130 Zieliñski obj¹³ kierownictwo VI, rapperswilskiego wydzia³u Biura Prasowego NKN, chocia¿ nie cieszy³ siê przychylnoci¹ prof. Rostworowskiego.131 Zdo³a³ natomiast naprawiæ swoje relacje z prof. Laskowskim, który we wrzeniu 1916 roku zgodzi³ siê na zorganizowanie w Muzeum rapperswilskim sesji naukowej powiêconej polskiej dzia³alnoci niepodleg³ociowej. Jeden z referatów wyg³osi³ Zieliñski.132 5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec i Austro-Wêgier og³osili akt, w którym pojawi³a siê wzmianka o mo¿liwoci utworzenia polskiego pañstwa samodzielnego z ziem wydartych panowaniu rosyjskiemu. By³ to wa¿ny krok na drodze do umiêdzynarodowienia sprawy polskiej, której zaczêto powiêcaæ spoprzygotowywa³a nawet plany polskiego powstania. Zob. W. S u l e j a, A. Z i ê b a, Sokolnicki Micha³ Hubert (18801967), [w:] PSB, t. XL, WarszawaKraków 20002001, s. 8284; T. N a ³ ê c z, Irredenta polska, Warszawa 1987, s. 387 i n. 126 S. B i e g a ñ s k i, W. J. Z a l e s k i, Ze zbiorów Micha³a Sokolnickiego, Niepodleg³oæ, t. IX, LondynNowy Jork 1974, s. 8789. 127 W. B a r a n o w s k i, Sprawa polska w prasie francusko-szwajcarskiej (odbitka z Kroniki Polskiej), Lozanna 1916, s. 18. 128 J. P i ³ s u d s k i, Pisma zbiorowe, t. V, red. K. wiatalski, Warszawa 1989 [reprint z 1937 r.], s. 116. 129 Listy W³adys³awa Sikorskiego..., s. 161. 130 S. E. N a h l i k, Rostworowski Micha³ Jan (18641940), [w:] PSB, t. XXXII, Wroc³aw WarszawaKraków 1989, s. 222. 131 J. S i b o r a, Narodziny polskiej dyplomacji u progu niepodleg³oci, Warszawa 1998, s. 96; H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy..., s. 617. 132 BN, mf. nr 82773, rkps IV 7896, Rapperswilskie..., k. 195. DARIUSZ MA£YSZEK ro miejsca na ³amach prasy francuskiej i angielskiej.133 Deklaracja cesarzy spotka³a siê z g³onym oddwiêkiem w polskich rodowiskach patriotycznych, krajowych i emigracyjnych. Przenikanie siê ró¿nych interesów politycznych na gruncie szwajcarskim odzwierciedlaj¹ postawy prof. Laskowskiego. Najpierw poleci³ dyrektorowi ¯migrodzkiemu udekorowanie zamku rapperswilskiego w celu uczczenia aktu 5 listopada, wkrótce, wbrew stanowisku Henryka Sienkiewicza, prezesa Komitetu Veveyskiego, zgodzi³ siê na dopisanie swojego nazwiska do datowanego na 11 listopada 1916 roku protestu lozañskiego przeciwko aktowi.134 12 listopada 1916 roku, po nabo¿eñstwie dziêkczynnym w kociele Kapucynów, na stopniach przed zamkiem rapperswilskim spotka³a siê garstka Polaków i Szwajcarów. Zieliñski i literat Jan Pietrzykowski nazwali akt dwóch cesarzy krokiem decyduj¹cym na drodze do odbudowy niepodleg³ej Polski.135 Natomiast przedstawiciele KWP do aktu odnieli siê krytycznie.136 Znacznie wy¿ej z punktu widzenia polskich d¹¿eñ do niepodleg³oci potraktowali orêdzie do Senatu prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Woodrowa Wilsona z 22 stycznia 1917 roku, w którym zaznaczy³ on m.in., ¿e powinna powstaæ zjednoczona, niepodleg³a i autonomiczna Polska. Pod adresem dziêkczynnym wys³anym do Wilsona podpisa³ siê równie¿ prof. Laskowski.137 W konflikcie wewn¹trz obozu aktywistycznego Zieliñski stan¹³ po stronie Pi³sudskiego. Placówka rapperswilska w dniu 1 lipca 1917 roku zosta³a przeniesiona do Berna i w³¹czona w struktury Biura.138 Muzeum rapperswilskie w okresie wojny zmaga³o siê z ciê¿k¹ sytuacj¹ materialn¹ i wzrastaj¹cym stanem zad³u¿enia, co znacz¹co ogranicza³o pole jego dzia³alnoci.139 Z Muzeum wysy³ano m.in. dublety ksi¹¿ek do Polaków przebywaj¹cych w obozach jenieckich we W³oszech, Francji i Anglii.140 Dyrekcja MuJ. P a j e w s k i, Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 19181926, Poznañ 2007, s. 16. H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Miêdzy..., s. 288289. Tekst protestu lozañskiego zob. w: R. D m o w s k i, Polityka polska..., t. 2, s. 213214. 135 J. P a j e w s k i, W. £ a z u g a, Gabriel Narutowicz. Pierwszy prezydent Rzeczypospolitej, Warszawa 1993, s. 67. 136 M. R u s z c z y c, Polacy czasów niewoli, Warszawa 1987, s. 253254. 137 J. A l b i n, W. l a d k o w s k i, Józef Lipkowski: pamiêtnik (fragmenty z lat 19141918), Ze skarbca kultury 1973, z. 24, s. 179181. 138 B. B a r t c z a k, op. cit., s. 54. Kierownicy placówek NKN w Europie poparli Tymczasow¹ Radê Stanu, a nastêpnie Radê Regencyjn¹. W lutym 1918 roku biura informacyjne i zagraniczne misje NKN zosta³y przekazane do dyspozycji Departamentu Spraw Politycznych, utworzonego 25 stycznia 1917 roku przez TRS. W czerwcu 1918 roku Rada Regencyjna zatwierdzi³a hr. M. Rostworowskiego na stanowisku dyplomatycznego przedstawiciela Polski w Szwajcarii. Zob. S. E. N a h l i k, op. cit., s. 222. 139 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy..., s. 621, 622. 140 Ibidem. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE zeum rapperswilskiego udostêpni³a polskie sztandary i proporce powstañcze na mszê pogrzebow¹ i pogrzeb Sienkiewicza, który 22 listopada 1916 roku odby³ siê w Vevey.141 Muzeum by³o ponadto wa¿nym ród³em informacji o Polsce dla cudzoziemców, zw³aszcza przychylnych sprawie polskiej Szwajcarów. Docent uniwersytetu w Bernie Richard Feller po kwerendzie przeprowadzonej w zasobach Muzeum planowa³ wyg³aszanie kolejnych odczytów o Polsce. Z kolei Edmond Privat chcia³ w Rapperswilu opracowywaæ materia³y dotycz¹ce dziejów polskiej emigracji w Szwajcarii po powstaniach 1830 i 1863 roku.142 W dniach 1314 padziernika 1917 roku w Rapperswilu, pod auspicjami obozu niepodleg³ociowego, odby³a siê uroczystoæ z okazji 100. rocznicy mierci Kociuszki, która sta³a siê okazj¹ do podkrelenia przyjacielskich wiêzi ³¹cz¹cych Szwajcarów i Polaków. Uroczystoæ mia³a religijny (katolicki), artystyczny i polityczny charakter. W gronie uczestników znaleli siê m.in.: Narutowicz przewodnicz¹cy Komitetu organizacyjnego, hr. M. Rostworowski, burmistrz Rapperswilu Albert Bauer oraz pose³ kantonu St. Gallen August Baumann.143 Wczeniej, w dniu 12 sierpnia 1917 roku, w Rapperswilu, przy okazji obrad Rady Muzeum, odby³ siê I zjazd niepodleg³ociowego Zjednoczenia Demokracji Polskiej za Granic¹, w którym wziêli udzia³ reprezentanci orodków w Genewie, Lozannie i Zurychu. Jednym z cz³onków Zjednoczenia zosta³ równie¿ prof. Laskowski. Uczestnicy spotkania odrzucili postanowienia aktu 5 listopada i pod wp³ywem Motza przyjêli utopijn¹ deklaracjê mówi¹c¹, ¿e Polska powinna zajmowaæ neutraln¹ pozycjê w tocz¹cej siê wojnie. W I Okólniku Zjednoczenia zaapelowano jednak o zwiêkszenie oddzia³ywania na opiniê zagraniczn¹ w duchu niepodleg³ociowym.144 Jesieni¹ 1917 roku punkt ciê¿koci polskiej akcji politycznej i propagandowej w Europie Zachodniej zdecydowanie przesun¹³ siê ze Szwajcarii do Francji. Dzia³acze skupieni wokó³ Zjednoczenia Demokracji Polskiej poparli Radê Regencyjn¹ powo³an¹ 12 wrzenia 1917 roku na mocy patentu genera³ów-gubernatorów niemieckiego i austriackiego. 24 lutego 1918 roku Motz i inni przedstawiciele Zjednoczenia, przeciwnicy kierowanego przez Dmowskiego Komitetu Narodowego Polskiego, utworzyli Radê Obywatelsk¹ Kolonii Polskiej w Pary¿u. W listopadzie 1918 roku Rada udzieli³a poparcia Tymczasowemu Naczelnikowi 141 D. P ³ y g a w k o, Sienkiewicz w Szwajcarii. Z dziejów akcji ratunkowej dla Polski w czasie pierwszej wojny wiatowej, Poznañ 1986, s. 142. 142 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Miêdzy..., s. 274; P. B e d n a r z, Edmond Privat i jego dzia³alnoæ na rzecz Polski w czasie pierwszej wojny wiatowej, Lublin 2003, s. 230. 143 M. M i c i ñ s k a, Go³¹b i orze³. Obchody rocznic kociuszkowskich w latach 1894 i 1917, Warszawa 1997, s. 156157; J. L e w a n d o w s k i, Polacy w Szwajcarii, Lublin 1981, s. 77. 144 H. F l o r k o w s k a - F r a n è i æ, Dylematy..., s. 618; W. l a d k o w s k i, Emigracja..., s. 303304. DARIUSZ MA£YSZEK Pañstwa J. Pi³sudskiemu. W grudniu 1918 roku z ramienia Pi³sudskiego powsta³a delegacja polska na konferencjê pokojow¹ w Pary¿u, w sk³ad której weszli: Sokolnicki, D³uski, Antoni Sujkowski i Boles³aw Wieniawa-D³ugoszowski. W Pary¿u witali ich Motz, Lipkowski oraz Curie-Sk³odowska. Przedstawiciele Pi³sudskiego weszli w sk³ad szerokiej delegacji polskiej na konferencjê, powo³anej w miejsce KNP. W sytuacji rozstrzygania siê przysz³oci sprawy polskiej dla dobra wspólnej sprawy antagonici podjêli próbê przezwyciê¿enia konfliktów. Losy wielu osób, które bra³y udzia³ w kluczowych negocjacjach dotycz¹cych przysz³oci Polski, w ró¿ny sposób z³¹czy³y siê wczeniej z Rapperswilem. W dniu 21 padziernika 1921 roku Sejm Ustawodawczy RP uchwali³ przeniesienie do Polski zbiorów rapperswilskich. Rozporz¹dzeniem z 28 lutego 1923 roku Rada Ministrów RP zdecydowa³a siê przej¹æ zbiory Muzeum na w³asnoæ pañstwa. 19 lutego 1927 roku Józef Pi³sudski podpisa³ akt wykonawczy przejêcia i zabezpieczenia zbiorów. W tym samym roku przejêto 89 890 druków zwartych, 26 355 rêkopisów, 9423 innych jednostek muzealnych (m.in. urnê z sercem Kociuszki). Znaczna czêæ zbiorów, g³ównie rêkopimiennych, zosta³a zniszczona w latach II wojny wiatowej145, skalê poniesionych strat mo¿na za oceniæ dopiero na podstawie sporz¹dzonych wczeniej katalogów.146 W 1936 roku na zamku w Rapperswilu utworzono Muzeum Polski Wspó³czesnej, dzia³aj¹ce pod patronatem polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych.147 Muzeum istnia³o do roku 1951, kiedy to, po kilkuletnim procesie, og³oszono jego eksmisjê. Zamek przejê³a gmina Rapperswil, eksponaty za w wiêkszoci zosta³y przewiezione do Polski. W 1954 roku, dziêki wysi³kom weteranów II wojny wiatowej, ¿o³nierzy 2. Dywizji Strzelców Pieszych, w murach zamkowych zosta³ wygospodarowany pokój na polskie pami¹tki. Kukiel pisa³, ¿e traktowany by³ jako symbol przyjani polsko-szwajcarskiej oraz przypomnienia Polski walcz¹cej z XIX i XX wieku.148 W dniu 18 listopada 1962 roku w Muzeum zorganizowano wystawê upamiêtniaj¹c¹ zwi¹zki polsko-szwajcarskie z okresu powstania styczniowego, jak i z póniejszych lat. W spotkaniu tym uczestniczy³a Ró¿a z Czetwertyñskich Platerowa, przez mê¿a spokrewniona z hr. W³adys³awem Platerem.149 Powtórne otwarcie Muzeum nast¹pi³o w 1975 roku, dziêki wysi³kom przedstawicieli pol145 Por. B. S z y n d l e r, Bibliotekarska s³u¿ba Stefana ¯eromskiego, Wroc³aw 1977, s. 158; Z. A r c t, Wybitni Polacy w s³u¿bie ksi¹¿ki, Warszawa 1983, s. 244. 146 Zob. Katalog rêkopisów Biblioteki Narodowej. Zbiory Biblioteki Rapperswilskiej, t. II, oprac. A. Lewak, H. Wiêckowska, Warszawa 1938. 147 Zob. A. S. C h a n k o w s k i, Muzeum Polski Wspó³czesnej w Rapperswilu w latach 1936 1939, Rocznik Biblioteki Narodowej 1996, nr 32, s. 281326. 148 M. K u k i e l, Trzy..., s. 1. 149 A. B r o n a r s k i, Szwajcaria a powstanie styczniowe, Wiadomoci (Londyn), 3 III 1963, nr 9, s. 3. RAPPERSWILSKIE INICJATYWY NIEPODLEG£OCIOWE sko-szwajcarskiego Towarzystwa Przyjació³ Muzeum Polskiego w Rapperswilu. W 1978 roku zarejestrowano, na zasadach prawa Szwajcarii, Polsk¹ Fundacjê Kulturaln¹ Libertas, która zabezpieczy³a zbiory i maj¹tek Muzeum, a tak¿e zdecydowa³a siê popieraæ rozwój wolnej chrzecijañskiej kultury polskiej oraz integrowaæ polsk¹ emigracjê polityczn¹. Rapperswil nazywany by³ wówczas oknem wolnej Polski na wolnej ziemi Helwetów oraz polskim oknem wystawowym na wiat.150 Ponadczasow¹ wartoæ zachowuj¹ s³owa od pocz¹tku z³¹czone z misj¹ patriotyczn¹ Polaków zwi¹zanych z Rapperswilem, szczególnie za z istniej¹cym tam Muzeum Polskim: Magna res Libertas oraz Bóg i Ojczyzna. RÉSUMÉ Le Musée National Polonais crée en 1870 à Rapperswil par le comte W. Broel-Plater jouait un grand rôle parmi lémigration polonaise fin de XIXème et au commencement de XXème siècle. Là-bas on a fêté les anniversaires patriotiques. À Rapperswil fonctionnaient: le Trésor National de la Pologne, la séction littéraire aussi que la Commission boursière pour les jeunes polonais. Par Rapperswill ont passé entre autres: A. Giller, M. Kukiel, S. ¯eromski, G. Narutowicz. K. S t a c h u r s k i, op. cit., s. 52.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2009

There are no references for this article.