Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Maria Curie-Skłodowska and the university of her name - Lublin, 1944

Maria Curie-Skłodowska and the university of her name - Lublin, 1944 DOI: 10.2478/v10068­011­0023­8 A N NA LES U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E-S K L O D O W S K A LU BLI N -- POLON I A VOL. LXVI, z. 1 SECTIO F 2011 IPN, Lublin Maria Curie-Sklodowska and the university of her name ­ Lublin, 1944 Jeszcze podczas trwania dziala wojennych, 23 padziernika 1944 roku, czlonkowie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) podjli decyzj o utworzeniu w Lublinie uniwersytetu1. Instalujcy si w Polsce komunici chcieli, a przynajmniej tak deklarowali, ,,wychowa now inteligencj sporód mas dzieci robotniczych i chlopskich"2 . Nie przesdzajc wszystkich szczególów z tym zwizanych3, placówka lubelska miala wkrótce sta si orem w ,,ideologicznej ofensywie na froncie nauki"4 . Niejako za obok tego pojawil si ­ mona by rzec ­ problem O pocztkach uniwersytetu w Lublinie zob. m.in.: D. G a l a s z e w s k a, Polityka pastwa wobec uczelni wyszych w latach 1944­1969 na przykladzie Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, maszynopis BG UMCS, k. 32­36; J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój Uniwersytetu, [w:] Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej 1944­1979, red. W. S k r z y d l o, R. O r l o w s k i, G. L. S e i d l e r, Lublin 1979, s. 7­33. Zob. te: A. L o s o w s k a, Znane i nieznane dzieje UMCS. Trudne pocztki, ,,Wiadomoci Uniwersyteckie", nr 7, padziernik 2009, s. 6­9; J. W r o n a, Uwarunkowania polityczne i spoleczne powstania UMCS, ,,Wiadomoci Uniwersyteckie", nr 7, padziernik 2009, s. 9­12. 2 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (dalej: PKWN), sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 22 VII 1944 r., k. 19. 3 Autor przygotowuje monografi dotyczc lubelskiego Uniwersytetu, obejmujc lata 1944­1989. 4 Proces ten na dobre rozpoczl si w drugiej polowie lat czterdziestych. Dokladniej za, jeeli chodzi o periodyzacj dziejów powojennej nauki polskiej w okresie stalinowskim, moemy tutaj mówi o co najmniej kilku fazach (1945­1948; 1949­1954; 1955­1956), zalenie od stopnia przykrcania ruby ideologicznej. P. P l e s k o t, Pastwo a rodowiska naukowe w latach 1945­1956 natury technicznej, a mianowicie, kogo wybra na patrona pierwszej w ,,nowej Polsce" uczelni. Zdecydowano si na Mari Curie-Sklodowsk, pytanie dlaczego? Rozwaania nasze warto jednak rozpocz od czego zupelnie innego. Pocztkowo bowiem wcale nie mylano o ,,duchowym opiekunie" uniwersytetu, jako e nie mylano o powolaniu samego uniwersytetu. Otó na przyklad Boleslaw Drobner5 naciskal na zaloenie jedynie Akademii Medycyny, najbardziej potrzebnej w ówczesnych frontowych warunkach, a ponadto, jego zdaniem, moliwej do obsadzenia od zaraz pod wzgldem kadrowym6 . Trudno si nie zgodzi, zwlaszcza z pierwszym z tych argumentów. Natomiast odnonie do drugiego, osd ów byl bldny, co historyk ma obowizek tutaj odnotowa. Ju wszak we wrzeniu 1944 roku udalo si zebra w Lublinie okolo pidziesiciu profesorów i innych pracowników nauki, rónych specjalnoci7. Co wicej, badacze ci rozpoczli wtedy cykl wykladów uniwersyteckich, odbywajcych si w salach Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego przy ul. Ogrodowej 14, zawsze o godzinie 18.00 8 . Obawy o brak wystarczajcej liczby wykwalifikowanej kadry mogly by bardziej uzasadnione w przypadku samego grona profesorskiego. Wspominal o nich wiadek tamtych dni, Narcyz Lubnicki9, twierdzc, i w rodowisku tym sugerowano otworzenie w Lublinie co najwyej Akademii Literatury lub Collegium Kultury Narodowej, rodzaju przygotowanego ad hoc studium dla nauczycieli, tak aby ci jak najszybciej rozpoczli prac w zniszczonym okupacj szkolnictwie powszechnym10. Profesorowie zebrani wówczas w Lublinie nie mieli oczywicie wiadomoci, jakimi regulami bdzie si rzdzila Polska Ludowa, a w tym i wiat nauki. (zarys problemu), [w:] Aparat represji wobec inteligencji w latach 1945­1956, red. R. H a b i e l s k i, D. R a f a l s k a, Warszawa 2010, s. 15. 5 Boleslaw Drobner byl wówczas szefem Resortu Pracy i Opieki Spolecznej przy PKWN. 6 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 186; J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój..., s. 10. 7 AAN, PKWN, sygn. I/116, Sprawozdanie Resortu Owiaty przy PKWN z listopada 1944 r., bez paginacji (b.p.). Dodajmy ponadto, i w pierwszym roku dzialalnoci Uniwersytetu udalo si zebra 43 osoby z tytulem profesora, ponadto 65 tzw. pomocniczych pracowników nauki. Archiwum Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej (dalej: AUMCS), Sekretariat Rektora (dalej: SR), sygn. S4/104, Sprawozdanie z dzialalnoci Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej (UMCS) za rok 1945/1946, b.p. 8 Powszechne wyklady uniwersyteckie w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 9 IX 1944, nr 33, s. 4; N. Lubnicki, Pocztki ycia uniwersyteckiego w Lublinie. Wspomnienia sprzed lat trzydziestu, ,,ycie Szkoly Wyszej" 1974, nr 7­8, s. 163. Odczyty wyglaszali wówczas m.in.: Konstanty Strawiski, Henryk Raabe, Juliusz Kleiner, Leon Bialkowski, Józef Gajek, Seweryn Siengalewicz czy Narcyz Lubnicki. 9 O Narcyzie Lubnickim zob. np: Z. C a c k o w s k i, Lubnicki Narcyz, [w:] Slownik biograficzny miasta Lublina, red. T. R a d z i k, J. S k a r b e k, A. A. W i t u s i k, t. I, Lublin 1993, s. 164­166; T. K w i a t k o w s k i, Profesor Narcyz Lubnicki (1904­1988), [w:] 50 lat rodowiska filozoficzno-socjologicznego w UMCS, kom. red. J. M i z i s k a, A. D r a b e k, S. S y m o t i u k, Lublin 1994, s. 77­87. 10 Jak powstawal Uniwersytet, ,,Sztandar Ludu", 10, 11 X 1959, nr 242, s. 3. Sdzono powszechnie, e kady z nich swobodnie powróci na dawne katedry11. Tymczasem take i kwestia mobilnoci kadrowej, cho przede wszystkim forsowanie przez wladze nowej perspektywy poznawczej, tj. doktryny marksistowskiej, szybko przecie doprowadz do stanu swoistej ,,zimnej wojny" (avant la lettre) midzy komunistami a badaczami akademickimi12 . Na koniec zastanawia tylko postawa znanego nam ju Drobnera. Z trudem przychodzi wierzy, i nie domylal si, czym jest PKWN i stalinizm, bojc si, i przybyli do Lublina z rónych czci Polski naukowcy po wyzwoleniu tak po prostu wyjad do swoich rozsianych po kraju domów. Gdyby za jednak chcie obdarzy Drobnera pewn doz zaufania, to jego spostrzeenia powinny by chyba uwaane za testimonium paupertatis ludzi wyznaczonych przez Kreml do budowania komunizmu nad Wisl13. Niemniej jednak, z inicjatywy wlanie Drobnera, Henryk Raabe14 , przybyly do Lublina pod koniec sierpnia 1944 roku i mianowany szefem Departamentu Szkól Wyszych przy Resorcie Owiaty PKWN15, przystpil do opracowania statutu Pastwowej Akademii Medycyny i Nauk Przyrodniczych. Zwrómy uwag na nazw. Uwzgldniajc sugestie Drobnera dotyczce potrzeby ksztalcenia lekarzy, Raabe ­ sam protozoolog ­ dodal do tego wydzialy przyrodnicze. Powolywal si tutaj na dwa czynniki. Po pierwsze, stricte humanistyczny charakter odtwarzanego w tym samym czasie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (KUL)16 . Pierwszy rektor lubelskiego uniwersytetu, Henryk Raabe, ju w styczniu 1945 roku ualal si na to, i wielu z jego kolegów wcale nie myli zostawa w Lublinie na dluej. Studzil ich zapal w kwestii powrotu na dawne katedry, piszc wprost: ,,Ze wzgldu na wyniszczenie grona profesorskiego i zakladów naukowych, nie jest przewidziane mechaniczne odtwarzanie dawnych uczelni. Prawdopodobne jest powolywanie nowych. [...] Bdzie nowy rozklad uczelni wyszych [...] na terenie Polski". AUMCS, SR, sygn. S4/45, Pismo H. Raabe do Dziekanów z 15 I 1945 r., b.p. 12 Warto w tym miejscu przypomnie chociaby posta Juliusza Willaume, akurat zwizanego póniej z UMCS, który dotkliwie dowiadczyl polityki wladz komunistycznych wobec rodowiska profesorskiego, opuszczajc Lód i przenoszc si wlanie do Lublina. Relacja Malgorzaty Willaume, nagranie w posiadaniu autora, 7 II 2011 r. Odgórne sterowanie uniwersytetami dotykalo te studentów. Gdy np. w 1952 roku utworzono przy UMCS Wydzial Humanistyczny, delegowano do niego nawet osoby z najlepszymi wynikami egzaminów wstpnych zloonych na Uniwersytecie Jagielloskim. Wród takich ,,zeslaców" znalazl si wówczas m.in. Wieslaw ladkowski, póniejszy profesor UMCS. Relacja Wieslawa ladkowskiego, nagranie w posiadaniu autora, 7 IV 2011 r. 13 Ciekawe, e z pomyslem tworzenia wylcznie jakiej ,,kadlubowej" uczelni czy instytutu, a nie pelnego uniwersytetu, polemizowano na lamach lubelskiej prasy. Publicysta ,,Gazety Lubelskiej" twierdzil, i ,,pastwowy uniwersytet" szybko uzyska podstawy materialne niezbdne do pelnego funkcjonowania, co przycignie równie kadr naukow. Ponadto dziennikarz zwracal uwag na rzekomo male moliwoci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, jako uczelni tylko ,,prywatnej". Z. l i w i s k i, O nowy uniwersytet w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 5 VIII 1944, nr 3, s. 2. 14 O Henryku Raabe zob.: G. B r z k, Henryk Raabe (1882­1951), Lublin 1983. 15 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 27 VIII 1944 r., k. 83. 16 O losach KUL-u do 1944 roku zob. np.: G. K a r o l e w i c z, Ksidz Idzi Benedykt Radziszewski i jego dzielo ­ Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2000; A. Wo j t k o w s k i, Katolicki Uniwersytet Ponadto liczyl na wsparcie kadrowo-organizacyjne, przynajmniej na pocztku, ze strony istniejcego w Pulawach Pastwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego (PINGW)17. Zalecal te, by akademia rozpoczla dzialalno jak najszybciej, najlepiej nie póniej ni 1 listopada 1944 roku18 . Duo bymy dali za to, by zachowal si w ródlach jaki lad naprowadzajcy nas na wyjanienie, dlaczego akurat pomysl Raabego ­ cho z pewnymi korektami19 ­ a nie Drobnera, zostal ostatecznie zadekretowany na wspominanym posiedzeniu PKWN z 23 padziernika 1944 roku 20 . A zatem, mimo wtpliwoci niektórych czlonków Komitetu21, formalna decyzja zapadla22 . Wtedy te pojawil si problem patrona nowej instytucji. Profil tworzonej placówki 23 zdawal si wskazywa Lubelski 1918­1944, [w:] Ksiga jubileuszowa 50-lecia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1969, s. 21­104. KUL posiadal wówczas Wydzialy: Prawa Kanonicznego i Nauk Moralnych; Prawa i Nauk Spoleczno-Ekonomicznych oraz Nauk Humanistycznych. 17 O historii PINGW zob.: S. K r a s o w i c z, 145 lat pulawskiego orodka bada rolniczych, Pulawy 2007, passim. 18 AAN, Ministerstwo Owiaty (dalej: MOw), sygn. 2934, Memorial w sprawie organizacji w Lublinie Akademii Medycyny i Nauk Przyrodniczych, H. Raabe, 24 IX 1944, k. 8­9. 19 Po dyskusji zdecydowano si na rozszerzenie formuly i utworzenie ju nie ,,akademii", ale pelnego uniwersytetu. Przy czym podczas owej debaty z 23 padziernika 1944 roku zamiennie uywano okrele ,,uniwersytet" i ,,akademia", utosamiajc, jak si wydaje, oba terminy. Podobne ,,zamieszanie terminologiczne" towarzyszylo informacjom prasowym. Otó czytelnik lubelski mógl si np. dowiedzie, i ,,[w] najbliszych dniach powstaje uniwersytet pastwowy pod nazw Pastwowa Akademia Lubelska". ycie naukowe na terenach wyzwolonych, ,,Gazeta Lubelska" 23 X 1944, nr 73, s. 3. 20 Pomysl Raabego wsparla na plenarnym posiedzeniu Wojewódzka Rada Narodowa (WRN) w Lublinie. J. M a l a r c z y k, Powstanie i organizacja Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej w wietle ródel, Lublin 1968, s. 14­17. Pytanie tylko, czy mialo to jakie realne znaczenie. Zob.: J. W r o n a, op. cit., s. 12. 21 Np. Stefan Matuszewski uwaal, e ze wzgldu na trudn sytuacj ekonomiczn odradzajcej si Polski uniwersytety powinny by otworzone tylko w najwikszych miastach, takich jak Warszawa, Kraków czy Pozna. W Lublinie natomiast, jego zdaniem, móglby dziala co najwyej jaki ,,instytut jednowydzialowy", ksztalccy w kilku wskich kierunkach. Wtpliwoci swoje wyrazil oczywicie i Drobner, wsparty przez Emila Sommersteina, Zygmunta Berlinga i Adam Ostrowskiego. Pomysl Raabego, przynajmniej z tego co wiemy na podstawie ródel, na pewno zdecydowanie poparli Stanislaw Skrzeszewski i Wincenty Rzymowski. AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 185­187. Dodajmy, e protokól interesujcego nas posiedzenia PKWN, znajdujcy si w zbiorach AAN, zostal te opublikowany. Po raz pierwszy uczynil to Jan Malarczyk. Zob.: J. M a l a r c z y k, Powstanie i organizacja..., s. 26­31. 22 Wtpliwe jest, rzecz jasna, aby dokladnie 23 padziernika 1944 roku odbyla si glówna debata na temat powolania czy te niepowolania uniwersytetu w Lublinie. Na pewno jeszcze 9 padziernika 1944 roku Drobner staral si forsowa pomysl o Akademii Medycyny. AAN, PKWN, sygn. I/96, Notatka z 9 X 1944 r., bez autora, k. 73. Natomiast prawdopodobnie ju w polowie padziernika gotowy byl precyzyjny statut uczelni, autorstwa Raabego. AAN, MOw, sygn. 2987, Projekt dekretu PKWN w sprawie utworzenia Akademii Pastwowej w Lublinie, padziernik 1944, k. 1. 23 Gwoli cisloci dodajmy, i utworzono wówczas cztery Wydzialy: Lekarski, Przyrodniczy, Rolny i Weterynaryjny. D. G a l a s z e w s k a, op. cit., k. 31; A. L o s o w s k a, op. cit., s. 6. na osob zwizan z naukami cislymi. Podobno powanie brano pod uwag ,,kandydatur" Mikolaja Kopernika, ,,nieprzemijajcej slawy Polaka"24 . Przy czym mylano te o nadaniu uniwersytetowi imienia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego25. Natomiast cz uczestników dyskusji w ogóle byla przeciwna wyborowi jakiejkolwiek postaci ze wiata naukowego, tak aby w przyszloci nie zamyka drogi tworzonej si uczelni do zakladania równie wydzialów humanistycznych26 . Trudno oprze si wraeniu pewnej naiwnoci ostatniego z tych stwierdze. Znajc póniejsze dzieje tej pelnej przemocy epoki, obawa o to, e imi jakiego urzdu moe by zasadnicz przeszkod dla realizacji planów wladz komunistycznych, wyglda dzi dosy zabawnie. Nie wiemy dokladnie, w jakich okolicznociach, jako e zdani jestemy wylcznie na ,,suchy" protokól spotkania czlonków PKWN, ale to Adam Ostrowski27, jako pierwszy, zastanawiajc si nad ,,godn nazw" dla uniwersytetu, zaproponowal, by nosil on imi Marii Curie-Sklodowskiej, co ­ jego zdaniem ­ podkrelaloby ,,przyrodniczy charakter uczelni"28 . Pomysl znalazl zrozumienie i poparcie Stefana Matuszewskiego29, który rozwinl jeszcze uzasadnienie calego konceptu. Otó polityk ten, wskazujc na liczne trudnoci, przed którymi zaraz miala stan lubelska uczelnia, na pocztku chociaby lokalowe30 , optymistycznie przypomnial, i ,,Maria Curie-Sklodowska te zaczynala od szopy"31, wic ,,nie trzeba zraa si brakiem warunków"32 . To niemal literackie porównanie, odwolujce si do dramatycznych pocztków wielkiej uczonej, wcale nieprzerysowane i przejaskrawione, chyba najlepiej uzasadnialo taki, a nie inny wybór patrona dla budowanej w zniszczonym wojn Lublinie uczelni. J. K. We n d e, Rzeczpospolita lubelska, ,,Literatura" 1978, nr 23, s. 8. J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój..., s. 12. 26 Ibid., s. 14. 27 Adam Ostrowski, jeden z czlonków PKWN, póniej zastpca kierownika Ministerstwa Administracji Publicznej. 28 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 186. 29 Stefan Matuszewski, zastpca kierownika Resortu Informacji i Propagandy PKWN. 30 Jeszcze w grudniu 1945 roku Uniwersytet dysponowal jedynie kilkunastoma pomieszczeniami w siedmiu budynkach na terenie Lublina. AUMCS, SR, sygn. S4/45, Pismo K. Strawiskiego do kierowników katedr z 8 XII 1945 r., b.p. Ponadto do drugiej polowy tego roku miasto musialo ,,pomieci" take odtwarzan niemal równoczenie Politechnik Warszawsk. A. L o s o w s k a, op. cit., s. 6. O trudnociach lokalowych pierwszego okresu zob.: AUMCS, SR, sygn. S4/101, Sprawozdanie z dzialalnoci Wydzialu Lekarskiego, 1945, b.p.; ibid., sygn. S4/110; T. u l i s k i, Szkic historii Wydzialu Weterynaryjnego UMCS, 1949, b.p.; ibid., sygn. S4/111, Historia Wydzialu Rolnego UMCS, 1944­1947, b.p.; ibid., sygn. S4/112, Historia Wydzialu Matematyczno-Przyrodniczego, b.p.; ibid., sygn. S4/113, Sprawozdanie z dzialalnoci Wydzialu Farmaceutycznego UMCS, 1944/1945, b.p. 31 Por.: O. Wo l c z e k, Maria Sklodowska-Curie, Warszawa 1985, s. 26. 32 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 188. Sam decyzj przypiecztowaly ostatecznie slowa Wincentego Rzymowskiego33, nieco górnolotne i goloslowne, ale zacytujmy je w caloci: Kiedy dajemy nazwisko Marii Curie-Sklodowskiej na nazw Uniwersytetu, to rozumiem, e zespól ludzi tam pracujcych dziedziczy równie ten pd do pracy, jaki miala wielka badaczka. [...] Uniwersytet nie od razu przybiera zaszczyty i nazw. Nie narodzilimy si równie ze swoj nauk dzisiaj. Wszyscy ci, którzy obejmuj katedr, maj tradycj pracy w polskich uniwersytetach, którzy po akcie chwilowej przemocy wracaj na swoje odcinki pracy. Dlaczego chcemy nada nazw Marii Curie-Sklodowskiej? Nie dlatego, e mamy zamiar jedynie kontynuowa nauki przyrodnicze. Maria Curie-Sklodowska byla równie symbolem humanistycznej wolnej duszy [podkr. w oryg. ­ M. K.]34. Rzymowski wskazal wic na szersze rozumienie postaci polskiej noblistki. Przystpiono do glosowania i cala idea zostala jednomylnie zaakceptowana 35. Nastpnie pierwszy rektor, inicjator i pomyslodawca uczelni, Henryk Raabe, szybko przystpil do dzialania. Zaledwie dwa dni póniej, 25 padziernika 1944 roku, w gmachu gimnazjum im. S. Staszica, zorganizowal slynne ,,zebranie na beczkach", gdzie siedzc na deskach opartych wlanie o beczki z cementem, pracownicy wieo utworzonego uniwersytetu podjli pierwsze decyzje, m.in. o rozdzieleniu pomieszcze36 . Wtedy te postanowiono o natychmiastowym rozpoczciu rekrutacji na studia. Ta zaczla si 1 listopada 1944 roku, o czym informowala nie tylko lokalna 37 prasa38 . Na koniec kilka jeszcze slów komentarza i uzupelnienia. Nie dajmy si wprowadzi w bld. Utworzenie Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej (UMCS) bylo dzialaniem przede wszystkim politycznym, a spór o imi placówki mial charakter wylcznie kosmetyczny. Jeli Raabe w 1944 roku mógl naiwnie sdzi, i chodzilo wylcznie o swoiste ,,uzupelnienie" humanistycznego KUL-u o nauki przyrodnicze, to na pewno inne cele przywiecaly czlonkom Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Majc wiadomo uwarunkowa politycznych, tylko kto pozbawiony Wincenty Rzymowski byl wówczas kierownikiem Resortu Kultury i Sztuki PKWN. AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 188. 35 Ibidem. Nastpnie zorganizowano bankiet, podczas którego glos zabrali Boleslaw Bierut, Skrzeszewski, Raabe oraz Drobner. AAN, MOw, sygn. 2934, Program uroczystoci uchwalenia Dekretu o Akademii Pastwowej w Lublinie, k. 17. 36 Pi lat UMCS, ,,Sztandar Ludu" 23 X 1949, nr 292, s. 1. Por.: J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój..., s. 15. 37 Z Uniwersytetu Curie-Sklodowskiej, ,,Gazeta Lubelska" 30 X 1944, nr 80, s. 4; Wpisy na Uniwersytet w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 1 XI 1944, nr 82, s. 3. 38 AAN, PKWN, sygn. I/96, Wycinki prasowe, k. 11. wyobrani historycznej moe nie zrozumie, i powolujc UMCS, mylano przede wszystkim o przeciwwadze dla katolickiej uczelni w Lublinie. Ponadto zaloenia kolejnej szkoly wyszej, wbrew temu co oficjalnie mona bylo przeczyta na szpaltach gazet39, wcale nie domagala si lokalna spoleczno. W przygotowanej do druku, a niewydanej nigdy, ksidze jubileuszowej na piciolecie Uniwersytetu znajdujemy tak oto szczer refleksj na ten temat: Wielu ludzi podchodzilo z ostr krytyk, e miasto ma ju jeden uniwersytet i to wystarczy. Uniwersytet MCS uwaano jako intruza, który niepotrzebnie wciska si w mury miasta Lublina40 . Do tego wszystkiego dochodzila jeszcze inna kwestia, na któr zwrócil uwag Janusz Wrona41, a mianowicie rodzaj moralnego dylematu, przed którym w 1944 roku postawiono polskich naukowców. Obserwator lubujcy si w jaskrawych kontrastach mialby tu nader wdziczne pole do zestawie, tj. zdecydowa si na prac na uczelni tworzonej przez komunistów, a tym samym przyj opisywany przez nich ,,w duchu marksistowskim" i jzykiem ostrym klasowy wiat, czy te pozosta na pozycjach wyczekujcych. Historyk nie ma prawa apodyktycznie wyrokowa, co by bylo gdyby..., i ograniczy si tutaj akurat do prostego stwierdzenia, i noblesse oblige. Po okresie okupacji nazistowskiej, lczcej si przecie z chci fizycznej eksterminacji narodu polskiego, komunizm niesiony na bagnetach Armii Czerwonej mógl oznacza rodzaj wyzwolenia. UMCS za dawal szans na karier naukow czy tak bardzo upragnion yciow stabilizacj po latach pelnych terroru i strachu. Na pewno ginla gdzie w tym wszystkim sama Sklodowska. Przy czym uczelnia próbowala rónie odwolywa si do jej spucizny. Co wane, szukano kontaktu z rodzin uczonej. Wród czlonków honorowych powolanego 10 stycznia 1946 roku Towarzystwa Przyjaciól Uniwersytetu im. Marii Curie-Sklodowskiej42 znalazla si Ewa Curie, córka Marii, cho wymieniana zawsze za Boleslawem Bierutem i Edwardem Osóbk-Morawskim43. Helena Sklodowska-Szalay, siostra noblistki, Organizacja wyszych uczelni, ,,Gazeta Lubelska" 21 IX 1944, nr 44, s. 4. Cyt. za: A. L o s o w s k a, op. cit., s. 6. 41 J. W r o n a, op. cit., s. 10. 42 Towarzystwo, poprzez rónego rodzaju akcje, zbiórki pienine, mialo wspiera rozwój UMCS. Zob.: AUMCS, Towarzystwo Przyjaciól UMCS, AM, WSR (dalej cyt.: Tow. Przyj. UMCS), sygn. 1, Pismo Tow. Przyj. UMCS z 8 VII 1946 r., b.p.; Towarzystwo Przyjaciól Uniwersytetu im. M. Curie-Sklodowskiej ukonstytuowalo si w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 13 I 1946, nr 13, s. 5. 43 AAN, MOw, sygn. 1058, Wycinki prasowe, k. 105; Ukonstytuowanie si Tow. Przyjaciól UMCS, ,,Gazeta Lubelska" 31 III 1946, nr 90, s. 5. gocila w Lublinie dwukrotnie, z okazji picio-44 i dziesiciolecia 45 Uniwersytetu. Natomiast Fryderyk i Irène Joliot-Curie46 w 1950 roku otrzymali razem doktorat honorowy UMCS47. SUMMARY Still during the World War II, on 23 October 1944, members of the Polish Committee of National Liberation made the decision of launching a university in Lublin that would be the first such post in "the new Poland". At the same time they had to choose its patron. The article is going to discuss their dispute over the choice, the decision itself as well as the origins and beginnings of the University of Maria Sklodowska-Curie in Lublin. Uroczysta akademia w Teatrze Pastwowym z okazji 5-lecia Uniwersytetu im. Marii CurieSklodowskiej, ,,Sztandar Ludu" 24 X 1949, nr 293, s. 1; Helena Sklodowska-Szalay, ,,Sztandar Ludu" 25 X 1949, nr 294, s. 3. 45 Uroczysta akademia z okazji 10-lecia Uniwersytetu im. Marii Curie-Sklodowskiej w Lublinie, ,,Sztandar Ludu" 25 X 1954, nr 254, s. 1. 46 Irène byla córk Marii Curie-Sklodowskiej. 47 Niewiele niestety wiemy na temat tej uroczystoci. Na pewno odbyla si w Warszawie, w obecnoci Eugenii Krassowskiej, podsekretarza stanu w Ministerstwie Szkól Wyszych i Nauki, i przybylych z UMCS Józefa Parnasa oraz Wlodzimierz Hubickiego. Na pewno dyplom otrzymal wówczas Fryderyk Joliot-Curie, czy równie jego ona ­ tego nie wiemy. Archiwum Instytutu Pamici Narodowej, Oddzial w Lublinie, sygn. 012/215, t. 2, Notatka slubowa, Lublin 17 XII 1968, k. 65­65v. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Maria Curie-Skłodowska and the university of her name - Lublin, 1944

Annales UMCS, Historia , Volume 66 (1) – Jan 1, 2011

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/maria-curie-sk-odowska-and-the-university-of-her-name-lublin-1944-JxzdA5EIHo
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2011 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0023-8
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068­011­0023­8 A N NA LES U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E-S K L O D O W S K A LU BLI N -- POLON I A VOL. LXVI, z. 1 SECTIO F 2011 IPN, Lublin Maria Curie-Sklodowska and the university of her name ­ Lublin, 1944 Jeszcze podczas trwania dziala wojennych, 23 padziernika 1944 roku, czlonkowie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) podjli decyzj o utworzeniu w Lublinie uniwersytetu1. Instalujcy si w Polsce komunici chcieli, a przynajmniej tak deklarowali, ,,wychowa now inteligencj sporód mas dzieci robotniczych i chlopskich"2 . Nie przesdzajc wszystkich szczególów z tym zwizanych3, placówka lubelska miala wkrótce sta si orem w ,,ideologicznej ofensywie na froncie nauki"4 . Niejako za obok tego pojawil si ­ mona by rzec ­ problem O pocztkach uniwersytetu w Lublinie zob. m.in.: D. G a l a s z e w s k a, Polityka pastwa wobec uczelni wyszych w latach 1944­1969 na przykladzie Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, maszynopis BG UMCS, k. 32­36; J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój Uniwersytetu, [w:] Uniwersytet Marii Curie-Sklodowskiej 1944­1979, red. W. S k r z y d l o, R. O r l o w s k i, G. L. S e i d l e r, Lublin 1979, s. 7­33. Zob. te: A. L o s o w s k a, Znane i nieznane dzieje UMCS. Trudne pocztki, ,,Wiadomoci Uniwersyteckie", nr 7, padziernik 2009, s. 6­9; J. W r o n a, Uwarunkowania polityczne i spoleczne powstania UMCS, ,,Wiadomoci Uniwersyteckie", nr 7, padziernik 2009, s. 9­12. 2 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (dalej: PKWN), sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 22 VII 1944 r., k. 19. 3 Autor przygotowuje monografi dotyczc lubelskiego Uniwersytetu, obejmujc lata 1944­1989. 4 Proces ten na dobre rozpoczl si w drugiej polowie lat czterdziestych. Dokladniej za, jeeli chodzi o periodyzacj dziejów powojennej nauki polskiej w okresie stalinowskim, moemy tutaj mówi o co najmniej kilku fazach (1945­1948; 1949­1954; 1955­1956), zalenie od stopnia przykrcania ruby ideologicznej. P. P l e s k o t, Pastwo a rodowiska naukowe w latach 1945­1956 natury technicznej, a mianowicie, kogo wybra na patrona pierwszej w ,,nowej Polsce" uczelni. Zdecydowano si na Mari Curie-Sklodowsk, pytanie dlaczego? Rozwaania nasze warto jednak rozpocz od czego zupelnie innego. Pocztkowo bowiem wcale nie mylano o ,,duchowym opiekunie" uniwersytetu, jako e nie mylano o powolaniu samego uniwersytetu. Otó na przyklad Boleslaw Drobner5 naciskal na zaloenie jedynie Akademii Medycyny, najbardziej potrzebnej w ówczesnych frontowych warunkach, a ponadto, jego zdaniem, moliwej do obsadzenia od zaraz pod wzgldem kadrowym6 . Trudno si nie zgodzi, zwlaszcza z pierwszym z tych argumentów. Natomiast odnonie do drugiego, osd ów byl bldny, co historyk ma obowizek tutaj odnotowa. Ju wszak we wrzeniu 1944 roku udalo si zebra w Lublinie okolo pidziesiciu profesorów i innych pracowników nauki, rónych specjalnoci7. Co wicej, badacze ci rozpoczli wtedy cykl wykladów uniwersyteckich, odbywajcych si w salach Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego przy ul. Ogrodowej 14, zawsze o godzinie 18.00 8 . Obawy o brak wystarczajcej liczby wykwalifikowanej kadry mogly by bardziej uzasadnione w przypadku samego grona profesorskiego. Wspominal o nich wiadek tamtych dni, Narcyz Lubnicki9, twierdzc, i w rodowisku tym sugerowano otworzenie w Lublinie co najwyej Akademii Literatury lub Collegium Kultury Narodowej, rodzaju przygotowanego ad hoc studium dla nauczycieli, tak aby ci jak najszybciej rozpoczli prac w zniszczonym okupacj szkolnictwie powszechnym10. Profesorowie zebrani wówczas w Lublinie nie mieli oczywicie wiadomoci, jakimi regulami bdzie si rzdzila Polska Ludowa, a w tym i wiat nauki. (zarys problemu), [w:] Aparat represji wobec inteligencji w latach 1945­1956, red. R. H a b i e l s k i, D. R a f a l s k a, Warszawa 2010, s. 15. 5 Boleslaw Drobner byl wówczas szefem Resortu Pracy i Opieki Spolecznej przy PKWN. 6 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 186; J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój..., s. 10. 7 AAN, PKWN, sygn. I/116, Sprawozdanie Resortu Owiaty przy PKWN z listopada 1944 r., bez paginacji (b.p.). Dodajmy ponadto, i w pierwszym roku dzialalnoci Uniwersytetu udalo si zebra 43 osoby z tytulem profesora, ponadto 65 tzw. pomocniczych pracowników nauki. Archiwum Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej (dalej: AUMCS), Sekretariat Rektora (dalej: SR), sygn. S4/104, Sprawozdanie z dzialalnoci Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej (UMCS) za rok 1945/1946, b.p. 8 Powszechne wyklady uniwersyteckie w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 9 IX 1944, nr 33, s. 4; N. Lubnicki, Pocztki ycia uniwersyteckiego w Lublinie. Wspomnienia sprzed lat trzydziestu, ,,ycie Szkoly Wyszej" 1974, nr 7­8, s. 163. Odczyty wyglaszali wówczas m.in.: Konstanty Strawiski, Henryk Raabe, Juliusz Kleiner, Leon Bialkowski, Józef Gajek, Seweryn Siengalewicz czy Narcyz Lubnicki. 9 O Narcyzie Lubnickim zob. np: Z. C a c k o w s k i, Lubnicki Narcyz, [w:] Slownik biograficzny miasta Lublina, red. T. R a d z i k, J. S k a r b e k, A. A. W i t u s i k, t. I, Lublin 1993, s. 164­166; T. K w i a t k o w s k i, Profesor Narcyz Lubnicki (1904­1988), [w:] 50 lat rodowiska filozoficzno-socjologicznego w UMCS, kom. red. J. M i z i s k a, A. D r a b e k, S. S y m o t i u k, Lublin 1994, s. 77­87. 10 Jak powstawal Uniwersytet, ,,Sztandar Ludu", 10, 11 X 1959, nr 242, s. 3. Sdzono powszechnie, e kady z nich swobodnie powróci na dawne katedry11. Tymczasem take i kwestia mobilnoci kadrowej, cho przede wszystkim forsowanie przez wladze nowej perspektywy poznawczej, tj. doktryny marksistowskiej, szybko przecie doprowadz do stanu swoistej ,,zimnej wojny" (avant la lettre) midzy komunistami a badaczami akademickimi12 . Na koniec zastanawia tylko postawa znanego nam ju Drobnera. Z trudem przychodzi wierzy, i nie domylal si, czym jest PKWN i stalinizm, bojc si, i przybyli do Lublina z rónych czci Polski naukowcy po wyzwoleniu tak po prostu wyjad do swoich rozsianych po kraju domów. Gdyby za jednak chcie obdarzy Drobnera pewn doz zaufania, to jego spostrzeenia powinny by chyba uwaane za testimonium paupertatis ludzi wyznaczonych przez Kreml do budowania komunizmu nad Wisl13. Niemniej jednak, z inicjatywy wlanie Drobnera, Henryk Raabe14 , przybyly do Lublina pod koniec sierpnia 1944 roku i mianowany szefem Departamentu Szkól Wyszych przy Resorcie Owiaty PKWN15, przystpil do opracowania statutu Pastwowej Akademii Medycyny i Nauk Przyrodniczych. Zwrómy uwag na nazw. Uwzgldniajc sugestie Drobnera dotyczce potrzeby ksztalcenia lekarzy, Raabe ­ sam protozoolog ­ dodal do tego wydzialy przyrodnicze. Powolywal si tutaj na dwa czynniki. Po pierwsze, stricte humanistyczny charakter odtwarzanego w tym samym czasie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (KUL)16 . Pierwszy rektor lubelskiego uniwersytetu, Henryk Raabe, ju w styczniu 1945 roku ualal si na to, i wielu z jego kolegów wcale nie myli zostawa w Lublinie na dluej. Studzil ich zapal w kwestii powrotu na dawne katedry, piszc wprost: ,,Ze wzgldu na wyniszczenie grona profesorskiego i zakladów naukowych, nie jest przewidziane mechaniczne odtwarzanie dawnych uczelni. Prawdopodobne jest powolywanie nowych. [...] Bdzie nowy rozklad uczelni wyszych [...] na terenie Polski". AUMCS, SR, sygn. S4/45, Pismo H. Raabe do Dziekanów z 15 I 1945 r., b.p. 12 Warto w tym miejscu przypomnie chociaby posta Juliusza Willaume, akurat zwizanego póniej z UMCS, który dotkliwie dowiadczyl polityki wladz komunistycznych wobec rodowiska profesorskiego, opuszczajc Lód i przenoszc si wlanie do Lublina. Relacja Malgorzaty Willaume, nagranie w posiadaniu autora, 7 II 2011 r. Odgórne sterowanie uniwersytetami dotykalo te studentów. Gdy np. w 1952 roku utworzono przy UMCS Wydzial Humanistyczny, delegowano do niego nawet osoby z najlepszymi wynikami egzaminów wstpnych zloonych na Uniwersytecie Jagielloskim. Wród takich ,,zeslaców" znalazl si wówczas m.in. Wieslaw ladkowski, póniejszy profesor UMCS. Relacja Wieslawa ladkowskiego, nagranie w posiadaniu autora, 7 IV 2011 r. 13 Ciekawe, e z pomyslem tworzenia wylcznie jakiej ,,kadlubowej" uczelni czy instytutu, a nie pelnego uniwersytetu, polemizowano na lamach lubelskiej prasy. Publicysta ,,Gazety Lubelskiej" twierdzil, i ,,pastwowy uniwersytet" szybko uzyska podstawy materialne niezbdne do pelnego funkcjonowania, co przycignie równie kadr naukow. Ponadto dziennikarz zwracal uwag na rzekomo male moliwoci Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, jako uczelni tylko ,,prywatnej". Z. l i w i s k i, O nowy uniwersytet w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 5 VIII 1944, nr 3, s. 2. 14 O Henryku Raabe zob.: G. B r z k, Henryk Raabe (1882­1951), Lublin 1983. 15 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 27 VIII 1944 r., k. 83. 16 O losach KUL-u do 1944 roku zob. np.: G. K a r o l e w i c z, Ksidz Idzi Benedykt Radziszewski i jego dzielo ­ Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2000; A. Wo j t k o w s k i, Katolicki Uniwersytet Ponadto liczyl na wsparcie kadrowo-organizacyjne, przynajmniej na pocztku, ze strony istniejcego w Pulawach Pastwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego (PINGW)17. Zalecal te, by akademia rozpoczla dzialalno jak najszybciej, najlepiej nie póniej ni 1 listopada 1944 roku18 . Duo bymy dali za to, by zachowal si w ródlach jaki lad naprowadzajcy nas na wyjanienie, dlaczego akurat pomysl Raabego ­ cho z pewnymi korektami19 ­ a nie Drobnera, zostal ostatecznie zadekretowany na wspominanym posiedzeniu PKWN z 23 padziernika 1944 roku 20 . A zatem, mimo wtpliwoci niektórych czlonków Komitetu21, formalna decyzja zapadla22 . Wtedy te pojawil si problem patrona nowej instytucji. Profil tworzonej placówki 23 zdawal si wskazywa Lubelski 1918­1944, [w:] Ksiga jubileuszowa 50-lecia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1969, s. 21­104. KUL posiadal wówczas Wydzialy: Prawa Kanonicznego i Nauk Moralnych; Prawa i Nauk Spoleczno-Ekonomicznych oraz Nauk Humanistycznych. 17 O historii PINGW zob.: S. K r a s o w i c z, 145 lat pulawskiego orodka bada rolniczych, Pulawy 2007, passim. 18 AAN, Ministerstwo Owiaty (dalej: MOw), sygn. 2934, Memorial w sprawie organizacji w Lublinie Akademii Medycyny i Nauk Przyrodniczych, H. Raabe, 24 IX 1944, k. 8­9. 19 Po dyskusji zdecydowano si na rozszerzenie formuly i utworzenie ju nie ,,akademii", ale pelnego uniwersytetu. Przy czym podczas owej debaty z 23 padziernika 1944 roku zamiennie uywano okrele ,,uniwersytet" i ,,akademia", utosamiajc, jak si wydaje, oba terminy. Podobne ,,zamieszanie terminologiczne" towarzyszylo informacjom prasowym. Otó czytelnik lubelski mógl si np. dowiedzie, i ,,[w] najbliszych dniach powstaje uniwersytet pastwowy pod nazw Pastwowa Akademia Lubelska". ycie naukowe na terenach wyzwolonych, ,,Gazeta Lubelska" 23 X 1944, nr 73, s. 3. 20 Pomysl Raabego wsparla na plenarnym posiedzeniu Wojewódzka Rada Narodowa (WRN) w Lublinie. J. M a l a r c z y k, Powstanie i organizacja Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej w wietle ródel, Lublin 1968, s. 14­17. Pytanie tylko, czy mialo to jakie realne znaczenie. Zob.: J. W r o n a, op. cit., s. 12. 21 Np. Stefan Matuszewski uwaal, e ze wzgldu na trudn sytuacj ekonomiczn odradzajcej si Polski uniwersytety powinny by otworzone tylko w najwikszych miastach, takich jak Warszawa, Kraków czy Pozna. W Lublinie natomiast, jego zdaniem, móglby dziala co najwyej jaki ,,instytut jednowydzialowy", ksztalccy w kilku wskich kierunkach. Wtpliwoci swoje wyrazil oczywicie i Drobner, wsparty przez Emila Sommersteina, Zygmunta Berlinga i Adam Ostrowskiego. Pomysl Raabego, przynajmniej z tego co wiemy na podstawie ródel, na pewno zdecydowanie poparli Stanislaw Skrzeszewski i Wincenty Rzymowski. AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 185­187. Dodajmy, e protokól interesujcego nas posiedzenia PKWN, znajdujcy si w zbiorach AAN, zostal te opublikowany. Po raz pierwszy uczynil to Jan Malarczyk. Zob.: J. M a l a r c z y k, Powstanie i organizacja..., s. 26­31. 22 Wtpliwe jest, rzecz jasna, aby dokladnie 23 padziernika 1944 roku odbyla si glówna debata na temat powolania czy te niepowolania uniwersytetu w Lublinie. Na pewno jeszcze 9 padziernika 1944 roku Drobner staral si forsowa pomysl o Akademii Medycyny. AAN, PKWN, sygn. I/96, Notatka z 9 X 1944 r., bez autora, k. 73. Natomiast prawdopodobnie ju w polowie padziernika gotowy byl precyzyjny statut uczelni, autorstwa Raabego. AAN, MOw, sygn. 2987, Projekt dekretu PKWN w sprawie utworzenia Akademii Pastwowej w Lublinie, padziernik 1944, k. 1. 23 Gwoli cisloci dodajmy, i utworzono wówczas cztery Wydzialy: Lekarski, Przyrodniczy, Rolny i Weterynaryjny. D. G a l a s z e w s k a, op. cit., k. 31; A. L o s o w s k a, op. cit., s. 6. na osob zwizan z naukami cislymi. Podobno powanie brano pod uwag ,,kandydatur" Mikolaja Kopernika, ,,nieprzemijajcej slawy Polaka"24 . Przy czym mylano te o nadaniu uniwersytetowi imienia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego25. Natomiast cz uczestników dyskusji w ogóle byla przeciwna wyborowi jakiejkolwiek postaci ze wiata naukowego, tak aby w przyszloci nie zamyka drogi tworzonej si uczelni do zakladania równie wydzialów humanistycznych26 . Trudno oprze si wraeniu pewnej naiwnoci ostatniego z tych stwierdze. Znajc póniejsze dzieje tej pelnej przemocy epoki, obawa o to, e imi jakiego urzdu moe by zasadnicz przeszkod dla realizacji planów wladz komunistycznych, wyglda dzi dosy zabawnie. Nie wiemy dokladnie, w jakich okolicznociach, jako e zdani jestemy wylcznie na ,,suchy" protokól spotkania czlonków PKWN, ale to Adam Ostrowski27, jako pierwszy, zastanawiajc si nad ,,godn nazw" dla uniwersytetu, zaproponowal, by nosil on imi Marii Curie-Sklodowskiej, co ­ jego zdaniem ­ podkrelaloby ,,przyrodniczy charakter uczelni"28 . Pomysl znalazl zrozumienie i poparcie Stefana Matuszewskiego29, który rozwinl jeszcze uzasadnienie calego konceptu. Otó polityk ten, wskazujc na liczne trudnoci, przed którymi zaraz miala stan lubelska uczelnia, na pocztku chociaby lokalowe30 , optymistycznie przypomnial, i ,,Maria Curie-Sklodowska te zaczynala od szopy"31, wic ,,nie trzeba zraa si brakiem warunków"32 . To niemal literackie porównanie, odwolujce si do dramatycznych pocztków wielkiej uczonej, wcale nieprzerysowane i przejaskrawione, chyba najlepiej uzasadnialo taki, a nie inny wybór patrona dla budowanej w zniszczonym wojn Lublinie uczelni. J. K. We n d e, Rzeczpospolita lubelska, ,,Literatura" 1978, nr 23, s. 8. J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój..., s. 12. 26 Ibid., s. 14. 27 Adam Ostrowski, jeden z czlonków PKWN, póniej zastpca kierownika Ministerstwa Administracji Publicznej. 28 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 186. 29 Stefan Matuszewski, zastpca kierownika Resortu Informacji i Propagandy PKWN. 30 Jeszcze w grudniu 1945 roku Uniwersytet dysponowal jedynie kilkunastoma pomieszczeniami w siedmiu budynkach na terenie Lublina. AUMCS, SR, sygn. S4/45, Pismo K. Strawiskiego do kierowników katedr z 8 XII 1945 r., b.p. Ponadto do drugiej polowy tego roku miasto musialo ,,pomieci" take odtwarzan niemal równoczenie Politechnik Warszawsk. A. L o s o w s k a, op. cit., s. 6. O trudnociach lokalowych pierwszego okresu zob.: AUMCS, SR, sygn. S4/101, Sprawozdanie z dzialalnoci Wydzialu Lekarskiego, 1945, b.p.; ibid., sygn. S4/110; T. u l i s k i, Szkic historii Wydzialu Weterynaryjnego UMCS, 1949, b.p.; ibid., sygn. S4/111, Historia Wydzialu Rolnego UMCS, 1944­1947, b.p.; ibid., sygn. S4/112, Historia Wydzialu Matematyczno-Przyrodniczego, b.p.; ibid., sygn. S4/113, Sprawozdanie z dzialalnoci Wydzialu Farmaceutycznego UMCS, 1944/1945, b.p. 31 Por.: O. Wo l c z e k, Maria Sklodowska-Curie, Warszawa 1985, s. 26. 32 AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 188. Sam decyzj przypiecztowaly ostatecznie slowa Wincentego Rzymowskiego33, nieco górnolotne i goloslowne, ale zacytujmy je w caloci: Kiedy dajemy nazwisko Marii Curie-Sklodowskiej na nazw Uniwersytetu, to rozumiem, e zespól ludzi tam pracujcych dziedziczy równie ten pd do pracy, jaki miala wielka badaczka. [...] Uniwersytet nie od razu przybiera zaszczyty i nazw. Nie narodzilimy si równie ze swoj nauk dzisiaj. Wszyscy ci, którzy obejmuj katedr, maj tradycj pracy w polskich uniwersytetach, którzy po akcie chwilowej przemocy wracaj na swoje odcinki pracy. Dlaczego chcemy nada nazw Marii Curie-Sklodowskiej? Nie dlatego, e mamy zamiar jedynie kontynuowa nauki przyrodnicze. Maria Curie-Sklodowska byla równie symbolem humanistycznej wolnej duszy [podkr. w oryg. ­ M. K.]34. Rzymowski wskazal wic na szersze rozumienie postaci polskiej noblistki. Przystpiono do glosowania i cala idea zostala jednomylnie zaakceptowana 35. Nastpnie pierwszy rektor, inicjator i pomyslodawca uczelni, Henryk Raabe, szybko przystpil do dzialania. Zaledwie dwa dni póniej, 25 padziernika 1944 roku, w gmachu gimnazjum im. S. Staszica, zorganizowal slynne ,,zebranie na beczkach", gdzie siedzc na deskach opartych wlanie o beczki z cementem, pracownicy wieo utworzonego uniwersytetu podjli pierwsze decyzje, m.in. o rozdzieleniu pomieszcze36 . Wtedy te postanowiono o natychmiastowym rozpoczciu rekrutacji na studia. Ta zaczla si 1 listopada 1944 roku, o czym informowala nie tylko lokalna 37 prasa38 . Na koniec kilka jeszcze slów komentarza i uzupelnienia. Nie dajmy si wprowadzi w bld. Utworzenie Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej (UMCS) bylo dzialaniem przede wszystkim politycznym, a spór o imi placówki mial charakter wylcznie kosmetyczny. Jeli Raabe w 1944 roku mógl naiwnie sdzi, i chodzilo wylcznie o swoiste ,,uzupelnienie" humanistycznego KUL-u o nauki przyrodnicze, to na pewno inne cele przywiecaly czlonkom Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Majc wiadomo uwarunkowa politycznych, tylko kto pozbawiony Wincenty Rzymowski byl wówczas kierownikiem Resortu Kultury i Sztuki PKWN. AAN, PKWN, sygn. I/4, Protokól posiedzenia plenum PKWN z 23 X 1944 r., k. 188. 35 Ibidem. Nastpnie zorganizowano bankiet, podczas którego glos zabrali Boleslaw Bierut, Skrzeszewski, Raabe oraz Drobner. AAN, MOw, sygn. 2934, Program uroczystoci uchwalenia Dekretu o Akademii Pastwowej w Lublinie, k. 17. 36 Pi lat UMCS, ,,Sztandar Ludu" 23 X 1949, nr 292, s. 1. Por.: J. M a l a r c z y k, Powstanie i rozwój..., s. 15. 37 Z Uniwersytetu Curie-Sklodowskiej, ,,Gazeta Lubelska" 30 X 1944, nr 80, s. 4; Wpisy na Uniwersytet w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 1 XI 1944, nr 82, s. 3. 38 AAN, PKWN, sygn. I/96, Wycinki prasowe, k. 11. wyobrani historycznej moe nie zrozumie, i powolujc UMCS, mylano przede wszystkim o przeciwwadze dla katolickiej uczelni w Lublinie. Ponadto zaloenia kolejnej szkoly wyszej, wbrew temu co oficjalnie mona bylo przeczyta na szpaltach gazet39, wcale nie domagala si lokalna spoleczno. W przygotowanej do druku, a niewydanej nigdy, ksidze jubileuszowej na piciolecie Uniwersytetu znajdujemy tak oto szczer refleksj na ten temat: Wielu ludzi podchodzilo z ostr krytyk, e miasto ma ju jeden uniwersytet i to wystarczy. Uniwersytet MCS uwaano jako intruza, który niepotrzebnie wciska si w mury miasta Lublina40 . Do tego wszystkiego dochodzila jeszcze inna kwestia, na któr zwrócil uwag Janusz Wrona41, a mianowicie rodzaj moralnego dylematu, przed którym w 1944 roku postawiono polskich naukowców. Obserwator lubujcy si w jaskrawych kontrastach mialby tu nader wdziczne pole do zestawie, tj. zdecydowa si na prac na uczelni tworzonej przez komunistów, a tym samym przyj opisywany przez nich ,,w duchu marksistowskim" i jzykiem ostrym klasowy wiat, czy te pozosta na pozycjach wyczekujcych. Historyk nie ma prawa apodyktycznie wyrokowa, co by bylo gdyby..., i ograniczy si tutaj akurat do prostego stwierdzenia, i noblesse oblige. Po okresie okupacji nazistowskiej, lczcej si przecie z chci fizycznej eksterminacji narodu polskiego, komunizm niesiony na bagnetach Armii Czerwonej mógl oznacza rodzaj wyzwolenia. UMCS za dawal szans na karier naukow czy tak bardzo upragnion yciow stabilizacj po latach pelnych terroru i strachu. Na pewno ginla gdzie w tym wszystkim sama Sklodowska. Przy czym uczelnia próbowala rónie odwolywa si do jej spucizny. Co wane, szukano kontaktu z rodzin uczonej. Wród czlonków honorowych powolanego 10 stycznia 1946 roku Towarzystwa Przyjaciól Uniwersytetu im. Marii Curie-Sklodowskiej42 znalazla si Ewa Curie, córka Marii, cho wymieniana zawsze za Boleslawem Bierutem i Edwardem Osóbk-Morawskim43. Helena Sklodowska-Szalay, siostra noblistki, Organizacja wyszych uczelni, ,,Gazeta Lubelska" 21 IX 1944, nr 44, s. 4. Cyt. za: A. L o s o w s k a, op. cit., s. 6. 41 J. W r o n a, op. cit., s. 10. 42 Towarzystwo, poprzez rónego rodzaju akcje, zbiórki pienine, mialo wspiera rozwój UMCS. Zob.: AUMCS, Towarzystwo Przyjaciól UMCS, AM, WSR (dalej cyt.: Tow. Przyj. UMCS), sygn. 1, Pismo Tow. Przyj. UMCS z 8 VII 1946 r., b.p.; Towarzystwo Przyjaciól Uniwersytetu im. M. Curie-Sklodowskiej ukonstytuowalo si w Lublinie, ,,Gazeta Lubelska" 13 I 1946, nr 13, s. 5. 43 AAN, MOw, sygn. 1058, Wycinki prasowe, k. 105; Ukonstytuowanie si Tow. Przyjaciól UMCS, ,,Gazeta Lubelska" 31 III 1946, nr 90, s. 5. gocila w Lublinie dwukrotnie, z okazji picio-44 i dziesiciolecia 45 Uniwersytetu. Natomiast Fryderyk i Irène Joliot-Curie46 w 1950 roku otrzymali razem doktorat honorowy UMCS47. SUMMARY Still during the World War II, on 23 October 1944, members of the Polish Committee of National Liberation made the decision of launching a university in Lublin that would be the first such post in "the new Poland". At the same time they had to choose its patron. The article is going to discuss their dispute over the choice, the decision itself as well as the origins and beginnings of the University of Maria Sklodowska-Curie in Lublin. Uroczysta akademia w Teatrze Pastwowym z okazji 5-lecia Uniwersytetu im. Marii CurieSklodowskiej, ,,Sztandar Ludu" 24 X 1949, nr 293, s. 1; Helena Sklodowska-Szalay, ,,Sztandar Ludu" 25 X 1949, nr 294, s. 3. 45 Uroczysta akademia z okazji 10-lecia Uniwersytetu im. Marii Curie-Sklodowskiej w Lublinie, ,,Sztandar Ludu" 25 X 1954, nr 254, s. 1. 46 Irène byla córk Marii Curie-Sklodowskiej. 47 Niewiele niestety wiemy na temat tej uroczystoci. Na pewno odbyla si w Warszawie, w obecnoci Eugenii Krassowskiej, podsekretarza stanu w Ministerstwie Szkól Wyszych i Nauki, i przybylych z UMCS Józefa Parnasa oraz Wlodzimierz Hubickiego. Na pewno dyplom otrzymal wówczas Fryderyk Joliot-Curie, czy równie jego ona ­ tego nie wiemy. Archiwum Instytutu Pamici Narodowej, Oddzial w Lublinie, sygn. 012/215, t. 2, Notatka slubowa, Lublin 17 XII 1968, k. 65­65v.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2011

There are no references for this article.