Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Jesień 1918 roku w Europie Środkowo-Wschodniej

Jesień 1918 roku w Europie Środkowo-Wschodniej doi: 10.2478/v10068-008-0011-9 JAN LEWANDOWSKI niczne miêdzy rejonami zwartego zasiedlenia grup narodowych mia³y charakter szerokich pasów pogranicznych, gdzie ludnoæ zró¿nicowana etnicznie, religijnie i jêzykowo mieszka³a od stuleci. Powstawanie w koñcowych latach Wielkiej Wojny niepodleg³ych pañstw narodowych2, sukcesorów trzech imperiów, by³o, w d³u¿szej perspektywie, rezultatem XIX-wiecznych procesów narodotwórczych, przyspieszonych po uw³aszczeniu ch³opów. Procesy te mia³y zró¿nicowany zasiêg i przebiega³y w ró¿nym tempie, zarówno w odniesieniu do poszczególnych narodów, jak i na obszarach zamieszka³ych przez poszczególne nacje.3 Wydarzenia z lat 19141918 przyspieszy³y proces kszta³towania siê wiadomoci narodowej przede wszystkim podstawowej grupy ludnoci ch³opów, ale te¿ spowodowa³y ogromn¹ radykalizacjê nastrojów i postaw sprzyjaj¹cych bolszewikom.4 Jesieni¹ 1918 roku sytuacja militarna i polityczna by³a sprzyjaj¹ca dla realizacji d¹¿eñ poszczególnych narodów do utworzenia w³asnych, suwerennych organizmów pañstwowych. Prawie ca³y ten obszar znajdowa³ siê we w³adzy pañstw centralnych: Niemiec i Austro-Wêgier, stanowi¹c czy to czêæ ich terytorium pañstwowego (Czechy, S³owacja, Galicja, l¹sk Austriacki, Wielkopolska, Górny l¹sk, Pomorze), czy te¿ teren okupowany przez ich armie, które w lutym i marcu 1918 roku dotar³y do linii NarwaPskówMohylewRostów nad DonemMorze Azowskie. Wojska pañstw centralnych (przede wszystkim armia niemiecka) realizowa³y imperialistyczne cele II Rzeszy, ale te¿ broni³y terenów i powstaj¹cych na nich narodowych struktur pañstwowych na zachód od linii frontu przed rewolucj¹ wiatow¹, która mia³a kszta³t oddzia³ów Robotniczo-Ch³opskiej Armii Czerwonej i organizowanych na jej ty³ach organów w³adzy radzieckiej. Rola Niemiec na tym terenie nie by³a jednak¿e wcale jednoznaczna, z jednej strony ich armie chroni³y przed agresj¹ bolszewick¹, ale z drugiej Niemcy nie uznawali m³odych pañstw narodowych czy wrêcz zwalczali je (Estonia, £otwa), a nawet jeli je wspierali (Ukraina) lub tylko tolerowali, to ograniczali lub uniemo¿liwiali budowê ich struktur pañstwowych, zw³aszcza si³ porz¹dkowych i wojska, a przy tym prowadzili bezwzglêdn¹ eksploatacjê wyczerpanych wojn¹ terenów. Tymczasem na pocz¹tku jesieni 1918 roku klêska pañstw centralnych by³a W artykule pomijam w¹tek polski, wêgierski i rumuñski. wiadomoæ narodowa Ukraiñców galicyjskich by³a bardziej rozwiniêta ni¿ ich pobratymców w imperium rosyjskim. 4 W literaturze polskiej szerzej proces ten omówi³ J. C h l e b o w c z y k w pracach: O prawie do bytu ma³ych i m³odych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie rodkowej w dobie kapitalizmu (od koñca XVIII w. do pocz¹tków XX w.), Warszawa Kraków 1983 i Miêdzy dyktatem, realiami a prawem do samostanowienia. Prawo do samookrelenia i problem granic we wschodniej Europie rodkowej w pierwszej w wojnie wiatowej oraz po jej zakoñczeniu, Warszawa 1988. ju¿ widoczna i nieuchronna. W listopadzie przesta³y istnieæ Austro-Wêgry. Rozejm, a w³aciwie kapitulacjê podpisa³y ogarniête p³omieniem rewolucji Niemcy, zobowi¹zuj¹c siê do uzgodnionego ze zwyciêzcami wycofania swoich wojsk ze wszystkich okupowanych terenów. Do ogólnego obrazu sytuacji trzeba jeszcze dodaæ ogromne wyczerpanie ekonomiczne, sprzyjaj¹ce radykalizacji nastrojów i podatnoci na has³a bolszewickie z zewn¹trz i od wewn¹trz, oraz ogromn¹ wêdrówkê ludów powracaj¹cych do domów ¿o³nierzy, jeñców wojennych i cywilnych bie¿eñców, a tak¿e kolejnych uchodców na Zachód, tym razem z ogarniêtej rewolucj¹ i wojn¹ domow¹ Rosji. Budowa w³asnych narodowych struktur pañstwowych rozpoczê³a siê raczej jeszcze przed jesieni¹ 1918 roku, czy to pod rz¹dami okupacyjnymi, czy te¿ w ramach demokratyzuj¹cego siê po rewolucji lutowej pañstwa rosyjskiego. W wielu przypadkach istotn¹ rolê w tych poczynaniach odegrali polityczni emigranci i stworzone przez nich struktury o charakterze pañstwowym, zarówno na Zachodzie, jak i w Rosji.5 Jesieni¹ 1918 roku, w zale¿noci od sytuacji militarnej (£otwa, Bia³oru i Ukraina by³y w latach 19151918 podzielone lini¹ frontu), w³asnych wysi³ków i polityki w³adz Niemiec, Austro-Wêgier oraz Rosji, poszczególne narody mia³y ró¿ny dorobek i zró¿nicowane dowiadczenia w budowie w³asnych struktur pañstwowych. Dzia³ania wojenne nie objê³y ziem zamieszkanych przez Czechów i S³owaków, jednak¿e po wybuchu wojny ich warunki ¿ycia narodowego wyranie siê pogorszy³y. Oba narody ¿y³y wprawdzie pod jednym ber³em, ale w dwu ró¿nych czêciach dualistycznej monarchii, a S³owacy byli poddani silnej presji madziaryzacyjnej. W tych warunkach w pierwszych latach wojny najbardziej aktywna politycznie by³a emigracja w Europie Zachodniej i Ameryce Pó³nocnej, deklaruj¹ca d¹¿enia do utworzenia wspólnego pañstwa czechos³owackiego. W Pary¿u utworzono w 1915 roku Czeski Komitet Zagraniczny, przekszta³cony póniej w Czechos³owack¹ Radê Narodow¹. Demonstracje na rzecz w³asnej pañstwowoci nasili³y siê w roku 1917. W tym samym roku powsta³y kilkudziesiêciotysiêczne czechos³owackie formacje zbrojne na Zachodzie, podporz¹dkowane politycznie Czechos³owackiej Radzie Narodowej i Rosji. W Pradze dzia³a³ czeski Komitet Sprawy te w literaturze polskiej zosta³y ostatnio omówione w serii prac wydawnictwa TRIO Historia Pañstw wiata w XX Wieku: E. M i r o n o w i c z, Bia³oru, Warszawa 1999; J. T o m a s z e w s k i, Czechos³owacja, Warszawa 1997; J. L e w a n d o w s k i, Estonia, Warszawa 2001; P. £ o s s o w s k i, Litwa, Warszawa 2001; A. C h o j n o w s k i, Ukraina, Warszawa 1997. Co do £otwy zob.: Latvijas vësture 20. gadsimts (Historia £otwy XX wieku), Riga 2005, tak¿e w przek³adach na jêzyk rosyjski, francuski i angielski. JAN LEWANDOWSKI Narodowy, który ewoluowa³ od postawy prohabsburskiej w kierunku orientacji niepodleg³ociowej.6 W pierwszych miesi¹cach 1918 roku Czechy i S³owacjê ogarnê³a fala strajków i manifestacji antywojennych, którym towarzyszy³y deklaracje na rzecz prawa narodów do samostanowienia i utworzenia wspólnej pañstwowoci. Masowy charakter mia³y dezercje z armii austro-wêgierskiej.7 Latem 1918 roku na forum Ententy uznano Czechos³owack¹ Radê Narodow¹ za oficjaln¹ instytucjê pañstwow¹.8 Od lata 1918 roku w polityce czeskiej i s³owackiej dominowa³a orientacja niepodleg³ociowa i proaliancka. Dlatego te¿ odpowied praskiego Komitetu Narodowego i utworzonej w koñcu padziernika S³owackiej Rady Narodowej na manifest cesarza Karola I z 16 padziernika o przekszta³ceniu austriackiej czêci monarchii naddunajskiej w pañstwo federacyjne by³a zdecydowanie negatywna. Dwa dni wczeniej w Pary¿u Czechos³owacka Rada Narodowa powo³a³a Rz¹d Tymczasowy Czechos³owacji, uznany przez pañstwa Ententy. Cztery dni póniej rz¹d ten proklamowa³ niepodleg³oæ pañstwa czechos³owackiego. 28 padziernika do Pragi dotar³y wiadomoci o przyjêciu przez Wiedeñ warunków pokojowych prezydenta Wilsona, które zawiera³y punkt o przyznaniu Czechom i S³owakom prawa do decydowania o swojej przysz³oci. W Pradze rozpoczê³y siê niepodleg³ociowe manifestacje. W³adzê przej¹³ Komitet Narodowy i proklamowa³ niepodleg³¹ Republikê Czechos³owack¹. W terenie czeskie komitety narodowe, istniej¹ce lub dopiero powstaj¹ce, przejmowa³y w³adzê od dotychczasowej administracji, która na ogó³ nie stawia³a oporu. Dwa dni póniej S³owacka Rada Narodowa og³osi³a oddzielenie S³owacji od Wêgier, zadeklarowa³a te¿, ¿e naród s³owacki stanowi czêæ narodu czechos³owackiego i ma prawo decydowaæ o swojej przysz³oci. Mimo tej deklaracji S³owacja pozostawa³a nadal pod panowaniem wêgierskim, a w Czechach, w miastach o wiêkszoci niemieckiej, zaczê³y siê tworzyæ lokalne w³adze sudeckich Niemców, deklaruj¹ce przynale¿noæ do Niemieckiej Austrii.9 14 listopada 1918 roku Rewolucyjne Zgromadzenie Narodowe Czechos³owacji, utworzone po poszerzeniu sk³adu Komitetu Narodowego, proklamowa³o Szerzej o rozk³adzie armii austro-wêgierskiej zob.: R. G. P l a s c h k a, H. H a s e l s t e i n e r, A. S u p p a n, Innere Front. Militärassistenz, Wiederstand und Umsturz in der Donaumonarchie 1918, Bd. 2, Umsturz, München 1974. 8 J. S k o w r o n e k, M. T a n t y, T. W a s i l e w s k i, Historia S³owian po³udniowych i zachodnich, Warszawa 1988, s. 599602. 9 H. B a t o w s k i, Rozpad Austro-Wêgier 19141918 (sprawy narodowociowe i dzia³ania dyplomatyczne), wyd. 2, Kraków 1982, s. 252255. T. G. M a s a r y k, Die Weltrevolution. Erinnerungen und Betrachtungen 19141918, Berlin Czechos³owacjê republik¹. Prezydentem wybrano Tomasza Masaryka, a rz¹d utworzy³ Karel Kramaø. Weszli do niego przedstawiciele g³ównych partii politycznych czeskich i s³owackich. G³ównym zadaniem rz¹du by³o ustalenie granic pañstwa. W Sudetach, mimo protestów Wiednia, kilka tygodni trwa³a likwidacja lokalnych niemieckich orodków w³adzy. Czesi pos³ugiwali siê tutaj argumentem historycznych granic Królestwa Czeskiego. Wêgrów zmuszono do opuszczenia S³owacji w ci¹gu grudnia 1918 roku przez nacisk ze strony zwyciêskiej Koalicji. Tymczasowa linia demarkacyjna sta³a siê podstaw¹ póniejszej granicy. Trwa³ konflikt z Polakami w sprawie granicy na l¹sku Cieszyñskim.10 Wród nowo powstaj¹cych pañstw sukcesorów monarchii naddunajskiej znaleli siê m.in. Polacy i Ukraiñcy. Sprawy polskie omawiam tutaj tylko przy okazji innych pañstw, natomiast kwestie ziem monarchii habsburskiej zamieszkanych przez ludnoæ ukraiñsk¹ zostan¹ omówione razem z tworzeniem pañstwa ukraiñskiego na ziemiach ukraiñskich pod panowaniem Rosji. Istotny wp³yw na kszta³towanie siê narodowych organizmów pañstwowych mia³a ich sytuacja w latach Wielkiej Wojny. Od jesieni 1915 roku do lutego 1918 roku front wschodni by³ doæ stabilny. Ziemie zamieszkane w wiêkszoci przez ludnoæ litewsk¹ znalaz³y siê wówczas w ca³oci pod okupacj¹ niemieck¹ i sta³y siê przedmiotem niemieckiej polityki pañstwowotwórczej, zw³aszcza po za³amaniu siê nadziei na odrêbny pokój z Rosj¹. Bia³oru i Ukraina zosta³y przedzielone lini¹ frontu, a Estonia w ca³oci pozosta³a pod panowaniem rosyjskim do lutego 1918 roku. Lutowa ofensywa pañstw centralnych w 1918 roku odda³a pod okupacjê niemieck¹ tereny na zachód od linii: NarwaPskówMohylewRostów nad DonemMorze Azowskie. Rosja Radziecka zrzek³a siê w 1918 roku praw do ziem na wschód od tej linii. Obecnoæ wojsk niemieckich sta³a siê istotnym czynnikiem w procesie budowy pañstwowoci estoñskiej, ³otewskiej, litewskiej, bia³oruskiej i ukraiñskiej.11 Do lutego 1918 roku ziemie estoñskie znajdowa³y sie po rosyjskiej stronie frontu i politycy z Tallina (Rewel) i Tartu (Dorpat) w pe³ni wykorzystali mo¿liwoci, jakie stworzy³a rewolucja lutowa w Rosji, buduj¹c aautonomiczn¹ strukturê pañstwow¹ w ramach pañstwowoci rosyjskiej, umiejêtnie wykorzystuj¹c uchodców estoñskich w Rosji do nacisku na Rz¹d Tymczasowy (40-tysiêczna manifestacja na rzecz autonomii 26 marca 1917 roku w Piotrogrodzie). Struktura Ibidem. Z obszernej literatury przedmiotu podstawowe prace to: F. F i s c h e r, Griff nach der Weltmacht. Die Kriegszielpolitik der kaiserlichen Deutschlands 1914/1918, wyd. 2, Düsselddorf 1962; W. B a s l e r, Deutschlands Annexionspolitic in Polen und balticum 1914/1918, Berlin 1982; Deutschland im ersten Weltkrieg, Bd. 3, November 197 bis november 1918, Berlin 1969; A. O. C z u b a r j a n, Brestskij mir, Moskwa 1964; S. W. W o j s t o m s k i, Traktat brzeski a Polska, Londyn 1969. JAN LEWANDOWSKI ta posiada³a wyranie okrelone granice, obejmuj¹ce dotychczasow¹ guberniê estlandzk¹ (estoñsk¹) i zamieszkan¹ przez Estoñczyków czêæ guberni inflanckiej, organ ustawodawczy, wykonawczy, w³asne si³y zbrojne (1. Estoñska Dywizja Piechoty) i pos³ugiwa³a siê jêzykiem narodowym w administracji, szkolnictwie i s¹downictwie. Narastaj¹ce zagro¿enie ze strony Niemiec, które latem 1917 roku opanowa³y wyspy Saaremaa (Ozylia) i Hiiumaa (Dagö), i coraz bardziej widoczna s³aboæ militarna Rosji budzi³y wród czêci polityków estoñskich jeszcze doæ niemia³e myli o niepodleg³oci. Zagro¿enie dla m³odej pañstwowoci okaza³o siê realne, chocia¿ przysz³o z innej, ni¿ oczekiwano, strony. W listopadzie 1917 roku w³adzê w Estonii przejêli bezkrwawo bolszewicy, likwiduj¹c stopniowo, aczkolwiek nie do koñca (przetrwa³a estoñska dywizja piechoty), dotychczasowe instytucje pañstwowe i przeprowadzaj¹c radykalne reformy w sferze w³asnoci. Politycy estoñscy szukali porozumienia przeciwko w³adzy radzieckiej ze stron¹ niemieck¹, jak i z bia³ymi politykami rosyjskimi. W kraju zaostrza³ siê terror, a wybory do estoñskiej Konstytuanty zosta³y 18 lutego przerwane, kiedy bolszewicy zorientowali siê, ¿e ich nie wygraj¹ (wstêpnie uzyskali 37% g³osów). Wobec rozpoczêcia niemieckiej ofensywy 19 lutego dzia³aj¹ca w podziemiu Rada Starszych rozpêdzonego przez bolszewików parlamentu estoñskiego powo³a³a Estoñski Komitet Ocalenia, którego celem by³o og³oszenie niepodleg³oci przed wkroczeniem wojsk niemieckich. Dokonano tego w wiêkszych miastach miêdzy 23 a 27 lutego. W³adze bolszewickie, zagro¿one nadejciem Niemców, na ogó³ ustêpowa³y bez oporu przed estoñskimi delegatami, wspieranymi zbrojnymi formacjami Samoobrony (Omakaitse). Tylko w Tallinie estoñskie oddzia³y szturmowe wypar³y z miasta po walce Czerwon¹ Gwardiê. 24 lutego uroczycie odczytano w wolnej stolicy proklamacjê niepodleg³oci, a Komitet Ocalenia odby³ triumfalny wjazd do centrum miasta i przekszta³ci³ siê w Tymczasowy Rz¹d Republiki Estoñskiej. Nastêpnego dnia do Tallina wkroczy³y wojska niemieckie. Niemcy nie uznali m³odej pañstwowoci i wprowadzili surowy re¿im okupacyjny zwalczaj¹cy estoñskie d¹¿enia niepodleg³ociowe. Rozformowano estoñsk¹ dywizjê piechoty, w administracji i s¹downictwie wprowadzono jêzyk niemiecki, wicepremier Vilms zosta³ rozstrzelany po nieudanej próbie ucieczki do Finlandii. Miejscowi Niemcy podjêli próbê stworzenia zwi¹zanego z II Rzesz¹ pañstewka ba³tyckiego, w którym mieliby zagwarantowan¹ przewagê. Estoñscy politycy podjêli dzia³alnoæ w podziemiu i wród pañstw Ententy. W maju 1918 roku Francja, Wielka Brytania i W³ochy uzna³y de facto niepodleg³oæ Estonii. Politycy estoñscy nie odrzucali tak¿e wspólnego antyniemieckiego frontu z bolszewikami, jednak¿e sonda¿e w Piotrogrodzie pozbawi³y ich z³udzeñ bolszewicy zamierzali przywróciæ swoje rz¹dy w Estonii. Klêska wojenna Niemiec i wybuch rewolucji spowodowa³y kres rz¹dów okupacyjnych. 8 listopada 1918 roku do rewolucyjnych wyst¹pieñ dosz³o wród marynarzy niemieckiej floty wojennej w Tallinie, a wkrótce objê³y one ca³y garnizon okupacyjny. Jednoczenie odbywa³y siê manifestacje antyokupacyjne, a ich uczestnicy ¿¹dali przekazania w³adzy Rz¹dowi Tymczasowemu. 10 listopada w³adze okupacyjne wyrazi³y zgodê na wznowienie jego dzia³alnoci, natomiast dzieñ póniej przekaza³y mu w³adzê w stolicy. 19 listopada podpisano w Rydze umowê miêdzy Rz¹dem Tymczasowym a pe³nomocnikiem w³adz niemieckich. By³ to ju¿ przedstawiciel republikañskiego rz¹du niemieckiego Friedricha Eberta, który mia³ prowadziæ rokowania z £otyszami i Estoñczykami, z uwzglêdnieniem ich d¹¿eñ do utworzenia w³asnych, niepodleg³ych pañstw. Niemiecki pe³nomocnik przekazywa³ Rz¹dowi Tymczasowemu w³adzê na ca³ym terytorium Estonii. Wraz z przekazaniem w³adzy rozpoczê³o siê wycofywanie wojsk niemieckich. Pod¹¿a³a za nimi Armia Czerwona oraz organy radzieckich w³adz Estonii. Jeszcze w czasie okupacji niemieckiej utworzono w Rosji pu³ki estoñskich czerwonych strzelców, a w sk³adzie ogólnorosyjskiej rosyjskiej partii komunistycznej i Rady Komisarzy Ludowych funkcjonowa³y odpowiednie komórki estoñskie. Po klêsce Niemiec w³adze radzieckiej Rosji jednostronnie anulowa³y traktat brzeski i inne umowy dotycz¹ce terytorium przedwojennego pañstwa rosyjskiego, zamierzaj¹c przenieæ rewolucjê na zachód Europy. Pierwsz¹ przeszkod¹ w drodze na zachód, po wycofaniu siê Niemców, by³a niepodleg³a Estonia. Podbojowi jej terytorium starano siê nadaæ charakter wojny domowej. W listopadzie utworzono w Piotrogrodzie Tymczasowy Estoñski Komitet Rewolucyjny, a w pobli¿u ziem estoñskich rozmieszczono m.in. formacje estoñskich czerwonych strzelców. Planowano atak z dwu stron, od wschodu przez Narwê i od po³udnia przez Võru (Werro), Valgê (Wa³k) i Tartu. 27 listopada odby³o siê w Tallinie posiedzenie Rz¹du Tymczasowego powiêcone sytuacji wewnêtrznej i zewnêtrznej pañstwa. Wiêkszoæ cz³onków gabinetu nie chcia³a nara¿aæ ma³ej i s³abej Estonii na konflikt z rosyjskim kolosem. Do historii i legendy przesz³o wyst¹pienie premiera Pätsa, który uderzy³ piêci¹ w stó³ i owiadczy³: ¯adnych porozumieñ z bolszewikami! W gruncie rzeczy nie mamy nic do stracenia, zatem nie pozostaje nam nic innego, jak wyst¹piæ przeciw przemocy. Wszyscy mê¿czyni na front, na spotkanie z nacieraj¹cym wrogiem! 28 listopada w walkach o Narwê star³y siê si³y estoñskie z oddzia³ami Armii Czerwonej i dzieñ ten jest uwa¿any za pocz¹tek Estoñskiej Wojny Wyzwoleñczej. 29 listopada na schodach narewskiego ratusza og³oszono powstanie niepodleg³ego pañstwa estoñskiego ludu pracuj¹cego Estoñskiej Komuny Ludu Pracuj¹cego. Nowe pañstwo natychmiast uzna³ Piotrogród. W koñcu grudnia w rêkach Armii Czerwonej znajdowa³o siê 2/3 terytorium pañstwa estoñskiego JAN LEWANDOWSKI i o jego byæ albo nie byæ mia³a przes¹dziæ dopiero estoñska zwyciêska kontrofensywa ze stycznia 1919 roku.12 Ziemie ³otewskie, podobnie jak bia³oruskie i ukraiñskie, do lutego 1918 roku by³y przedzielone lini¹ frontu niemiecko-rosyjskiego, co wyranie utrudnia³o dzia³alnoæ polityczn¹ (ostry re¿im przyfrontowy, zniszczenia, brutalna eksploatacja gospodarcza, ewakuacja ludnoci). Niemniej i tutaj, zw³aszcza po rewolucji lutowej, d¹¿enia do w³asnej pañstwowoci znalaz³y wyraz zarówno w proklamacjach, jak i w dzia³aniach wyra¿aj¹cych te d¹¿enia. Za autonomi¹ £otwy w granicach Rosji i przeciw planom aneksji Kurlandii do Niemiec opowiedzia³ siê najpierw jesieni¹ 1915 roku £otewski Komitet Narodowy w Szwajcarii. Manifestacj¹ narodowych d¹¿eñ £otyszy w kraju, skierowanych przeciw dominacji miejscowych Niemców, by³y dwie ochotnicze brygady ³otewskich strzelców (8 pu³ków, ok. 40 tys. ¿o³nierzy), walcz¹ce z ogromn¹ determinacj¹ (i dotkliwymi stratami) po stronie rosyjskiej przeciw armii niemieckiej. Po rewolucji lutowej po rosyjskiej stronie frontu wznowi³y dzia³alnoæ ³otewskie partie polityczne, opowiadaj¹ce siê za zjednoczeniem ziem zamieszkanych przez ludnoæ ³otewsk¹ (Kurlandia i Semigalia13, Inflanty, £atgalia) w jeden organizm pañstwowy w ramach federacyjnego pañstwa rosyjskiego. W tym samym roku (1917) lipcowe wybory do rosyjskiej Konstytuanty przynios³y zdecydowane zwyciêstwo bolszewikom (72%). Sytuacjê skomplikowa³a wrzeniowa ofensywa Niemców, którzy zajêli Rygê. W listopadzie 1917 roku w niezajêtej przez Niemców czêci £otwy w³adzê przejêli bolszewicy, uznaj¹c nominalnie £otwê za autonomiczn¹ czêæ Rosji. Po ich stronie opowiedzia³y siê pu³ki ³otewskich strzelców. Przeciwnicy bolszewików, zgrupowani w £otewskiej Tymczasowej Radzie Narodowej, opublikowali w pogranicznym Wa³ku (³ot. Valka, est. Valga) w grudniu 1917 roku deklaracjê, w której dawali wyraz d¹¿eniom do utworzenia niepodleg³ego pañstwa ³otewskiego.14 W styczniu 1918 roku ³otewscy cz³onkowie obraduj¹cej w Pa³acu Taurydzkim rosyjskiej Konstytuanty podnosili sprawê miêdzynarodowego charakteru kwestii ³otewskiej, a 30 stycznia 1918 roku £otewska Tymczasowa Rada Narodowa wyda³a w Piotrogrodzie deklaracjê, w której stwierdzono, ¿e £otwa powinna byæ niepodleg³¹, demokratyczn¹ republik¹, obejmuj¹c¹ Kurlandiê, Inflanty i £atgaliê. J. L e w a n d o w s k i, op. cit., s. 5380. Kurlandiê i Semigaliê traktowano jako jedn¹ z trzech czêci £otwy, obok Inflant (a cilej ich ³otewskiej czêci) i £atgalii (d. Inflanty Polskie). 14 Istorija £atviji. XX wiek (rosyjski przek³ad Latvijas vësture...), Riga 2005, s. 7089. Po ofensywie niemieckiej ca³oæ ziem ³otewskich znalaz³a siê pod okupacj¹ wojsk II Rzeszy, a ³otewskie dzia³ania polityczne zogniskowa³y siê na arenie miêdzynarodowej. Traktat brzeski z 3 marca 1918 roku dzieli³ ziemie ³otewskie, oddaj¹c w gestiê Niemiec Kurlandiê i Rygê, a 27 sierpnia Rosja zrzek³a siê na rzecz Niemiec roszczeñ do pozosta³ych ziem ³otewskich i Estonii. Miejscowi Niemcy prowadzili na ziemiach ³otewskich i estoñskich dzia³ania na rzecz zwi¹zanego z II Rzesz¹ Ksiêstwa Ba³tyckiego, w którym mieliby zagwarantowan¹ przewagê polityczn¹.15 Przeprowadzone pod okupacj¹ wybory wy³oni³y zjednoczony Landesrat Inflant, Estonii, wyspy Ozylii i miasta Rygi, w którym znalaz³o siê 34 ba³tyckich Niemców, 13 Estoñczyków i 11 £otyszy. Nie by³o w nim przedstawicieli Kurlandii, któr¹ zamierzano wcieliæ do Niemiec. I chocia¿ polityka Berlina w kwestii ba³tyckiej by³a w tych miesi¹cach daleka od tworzenia faktów dokonanych, 22 wrzenia cesarz Wilhelm II podpisa³ akt niepodleg³oci Ksiêstwa Ba³tyckiego.16 W tym samym czasie dzia³aj¹cy na zachodzie Europy politycy ³otewscy osi¹gnêli pierwszy sukces. 23 padziernika 1918 roku minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Artur James Balfour postanowi³ wstêpnie uznaæ £otewsk¹ Radê Narodow¹ za tymczasowy rz¹d £otwy, do czasu, kiedy konferencja pokojowa nie okreli definitywnie statusu kraju. Politycy ³otewscy potraktowali ten akt jako uznanie de facto pañstwa ³otewskiego, ale próby uzyskania ze strony Anglii dalej id¹cych deklaracji nie powiod³y siê. Dzia³acze Rady Narodowej w kraju wys³ali do Berlina delegacjê z protestem przeciw tworzeniu Ksiêstwa Ba³tyckiego pod protektoratem Niemiec. Kanclerza Maksymiliana Badeñskiego poinformowano 25 padziernika o tym, ¿e Rada Narodowa powo³a wkrótce krajowy rz¹d tymczasowy, któremu zleci przygotowanie projektu konstytucji i zwo³anie Konstytuanty. Zanim to siê sta³o, 5 listopada 1918 roku zjednoczony Landesrat proklamowa³ niepodleg³oæ Ksiêstwa Ba³tyckiego i wybra³ jego Radê Regencyjn¹, maj¹c¹ te¿ charakter tymczasowego rz¹du. 11 listopada dowództwo niemieckiej 8. Armii, sprawuj¹cej zarz¹d okupacyjny na ziemiach ³otewskich, udzieli³o zgody na formowanie ba³tyckiej Landeswehry, jako si³y zbrojnej Ksiêstwa. Jej trzon mieli stanowiæ ba³tyccy Niemcy. Wprawdzie pañstwo to nie mia³o ju¿ powstaæ, ale Landeswehra odegra³a istotn¹ rolê w ci¹gu nastêpnych miesiêcy. Szerzej o dzia³aniach Niemców na terenie dzisiejszej £otwy i Estonii: Deutsche Geschichte im Osten Europas. Baltische Länder, hrsg. G. von Pistholkors, Berlin 1994; P. £ o s s o w s k i, Miêdzy wojn¹ a pokojem. Niemieckie zamys³y wojenne na wschodzie w obliczu traktatu wersalskiego marzecczerwiec 1919, Warszawa 1976; A. T o p i j, Mniejszoæ niemiecka na £otwie i w Estonii w latach 19181939/41, Bydgoszcz 1998. 16 Istorija £atwiji..., s. 116117. JAN LEWANDOWSKI Próby poszerzenia sk³adu Rady Narodowej nie powiod³y siê i 17 listopada opozycyjni wobec niej politycy, zarzucaj¹cy jej, ¿e jest niedemokratyczna i niereprezentatywna, utworzyli w Rydze Ludow¹ Radê £otwy, traktuj¹c j¹ jako przedparlament, w którym znaleli siê przedstawiciele omiu partii. W dwu pierwszych rezolucjach postanowiono kontynuowaæ dzie³o obalonej £otewskiej Rady Narodowej oraz proklamowano przejêcie pe³ni w³adzy na £otwie do czasu powo³ania Zgromadzenia Konstytucyjnego. W tym samym dniu powo³ano Karlisa Ulmanisa, przewodnicz¹cego Zwi¹zku Ch³opskiego, na premiera i powierzono mu misjê utworzenia Rz¹du Tymczasowego. 18 listopada Ludowa Rada £otwy uroczycie proklamowa³a w Rydze powstanie niepodleg³ego pañstwa ³otewskiego, a w wyst¹pieniu premiera zosta³y przedstawione demokratyczne zasady ustrojowe. Podstawowym problemem nowego rz¹du by³o uregulowanie stosunków z Niemcami, które nadal sprawowa³y zarz¹d okupacyjny. Formalnie sprawy rozwija³y siê pomylnie dla nowych w³adz, bowiem rz¹d berliñski zignorowa³ protest ba³tyckiej Rady Regencyjnej przeciw powstaniu pañstwa ³otewskiego, a 25 listopada premier Ulmanis otrzyma³ notê niemieckiego przedstawiciela w Rydze, w której rz¹d niemiecki wstêpnie uznawa³ Ludow¹ Radê £otwy za niepodleg³¹ w³adzê kraju, natomiast Rz¹d Tymczasowy za jej organ wykonawczy. W kolejnej nocie Berlin uznawa³ w³adzê Rz¹du Tymczasowego na ³otewskim terytorium etnicznym i przekazywa³ zarz¹d tymi ziemiami. Na pocz¹tku grudnia na ziemie ³otewskie wkracza³y ju¿ oddzia³y Armii Czerwonej, a na wyzwolonych terenach w³adzê obejmowa³y organy Radzieckiej Republiki £otewskiej. Rozpoczê³a siê £otewska Wojna Wyzwoleñcza, trwaj¹ca do lutego 1920 roku. W jej pocz¹tkowej fazie Rz¹d Tymczasowy znalaz³ siê w krytycznej sytuacji, a jego wymuszone po³o¿eniem poczynania nie zjednywa³y mu sympatii ³otewskiej ludnoci. W listopadzie rozpoczêto formowanie ba³tyckiej Landeswehry, z³o¿onej g³ównie z miejscowych Niemców, w tym samym czasie powsta³a te¿ formacja z³o¿ona z ¿o³nierzy wycofuj¹cej siê armii niemieckiej tzw. ¯elazna Brygada (potem dywizja). Trwa³o te¿ organizowanie ochotniczych formacji ³otewskich, ale bez wiêkszych efektów. 7 grudnia ³otewski minister obrony podpisa³ umowê z przedstawicielem Niemiec o utworzeniu ochotniczej obrony krajowej (Landeswehr) w sk³adzie 17 kompanii ³otewskich, 7 niemieckich i 1 rosyjskiej oraz 3 ³otewskich i 2 niemieckich baterii artylerii. Przedstawiciel Niemiec zobowi¹za³ siê do skredytowania wyposa¿enia i ¿o³du dla tych jednostek, a rz¹d ³otewski uznawa³ niemieckie w³adze okupacyjne w rozumieniu konwencji haskiej z 1907 roku. Dawa³o to tym w³adzom prawo do mieszania siê w wewnêtrzne sprawy £otwy, z czego czêsto okupanci korzystali, m.in. uniemo¿liwiaj¹c og³oszenie przez Rz¹d Tymczasowy powszechnej mobilizacji. Wreszcie 29 grudnia rz¹d Ulmanisa podpisa³ z Niemcami umowê, na mocy której obywatelstwo ³otewskie nale¿a³o siê niemieckim ¿o³nierzom-ochotnikom spoza £otwy, którzy przynajmniej cztery tygodnie walczyli z Armi¹ Czerwon¹. Wprawdzie przed podpisaniem tego uk³adu rz¹d ³otewski konsultowa³ siê z przedstawicielem Wielkiej Brytanii, ale ten grzeszny alians ze znienawidzonymi Niemcami nie przysparza³ gabinetowi Ulmanisa popularnoci wród ludnoci ³otewskiej. Wszystkie te poczynania nie by³y w stanie powstrzymaæ pochodu Armii Czerwonej, która 3 stycznia 1919 roku zajê³a Rygê. Rz¹d Tymczasowy ewakuowa³ siê do Lipawy (³ot. Liepaja), gdzie by³ jeszcze skrawek Kurlandii (trzy powiaty) niezajêty wprawdzie przez Armiê Czerwon¹, ale realn¹ w³adzê sprawowali tam Niemcy, coraz bardziej zaniepokojeni zbli¿aniem siê Armii Czerwonej do granic Prus Wschodnich.17 Jesieni¹ 1918 roku w kolejn¹ fazê wkracza³a budowa pañstwa litewskiego. Ziemie litewskie od koñca lata 1915 roku znajdowa³y siê w ca³oci pod okupacj¹ niemieck¹.18 W tej sytuacji do 1917 roku litewskie d¹¿enia pañstwowotwórcze mog³y reprezentowaæ tylko instytucje emigracyjne. W kraju we wrzeniu 1917 roku, za zgod¹ niemieckich w³adz okupacyjnych, powo³ana zosta³a Rada Litewska (Lietuvos Taryba), która prowadzi³a pertraktacje z Berlinem w sprawie pañstwowej przysz³oci ziem litewskich. Mimo wszechw³adzy okupantów, którzy prowadzili rabunkow¹ politykê gospodarcz¹, od roku 1915 intensywnie rozwija³a siê litewska owiata i ¿ycie kulturalne. 11 grudnia 1917 roku Taryba przyjê³a uchwa³ê o odbudowie niepodleg³ego pañstwa litewskiego ze stolic¹ w Wilnie oraz uwolnieniu Litwy od zwi¹zków, które kiedykolwiek ³¹czy³y j¹ z innymi pañstwami. Jednak¿e ju¿ w nastêpnej czêci tej uchwa³y Rada Litewska nie tylko zwraca³a siê do rz¹du niemieckiego o ochronê i pomoc, ale te¿ opowiada³a siê za sta³ym, mocnym sojuszem z Rzesz¹ Niemieck¹, który powinien byæ realizowany przez konwencjê wojskow¹, komunikacyjn¹ i celn¹, a nawet wspólny system monetarny. Ta czêæ uchwa³y wywo³a³a kontrowersje nawet wród cz³onków Taryby i wkrótce uznano, i¿ nie mo¿e ona trzymaæ siê tekstu uchwa³y z 11 grudnia.19 16 lutego 1918 roku Rada Litewska uchwali³a deklaracjê niepodleg³oci. Obok stwierdzenia o odbudowie niepodleg³ego pañstwa ze stolic¹ w Wilnie, o demokratycznym ustroju, powtórzono zwrot o zerwaniu wiêzów ³¹cz¹cych w przesz³oci Litwê z innymi pañstwami, natomiast decyzje co do ustroju pañstwa i stoSzerzej o skomplikowanej sytuacji na £otwie w listopadzie i grudniu 1918 roku zob. ibid., s. 120124. 18 Tzw. Ma³a Litwa (okolice K³ajpedy, zamieszkane przez ludnoæ litewsk¹) znajdowa³a siê w granicach II Rzeszy. 19 P. £ o s s o w s k i, Litwa..., s. 5762; A. S t a z h a z, Deutsche Ostpolitik im Ersten Weltkrieg. Die Fall Ober-Ost 19151917, Wiesbaden 1993. JAN LEWANDOWSKI sunków z s¹siadami przekazywano przysz³emu sejmowi ustawodawczemu. Tymczasem w³adzê w kraju sprawowa³ niemiecki zarz¹d okupacyjny i wprowadzony przezeñ surowy re¿im nie tylko nie zel¿a³, ale zaostrzy³ siê.20 Kilka nastêpnych miesiêcy zajê³y politykom litewskim rokowania z Niemcami i próby znalezienia kandydata na litewski tron, ocieraj¹ce siê o operetkê.21 Do padziernika 1918 roku w³adze niemieckie ignorowa³y dzia³ania Taryby zmierzaj¹ce do budowy litewskiej pañstwowoci o monarchicznym ustroju. Zmiana nast¹pi³a dopiero po objêciu funkcji kanclerza przez Maksymiliana Badeñskiego. 20 padziernika delegaci Taryby uzyskali od niego zgodê na utworzenie rz¹du. Zanim to nast¹pi³o, zosta³a uchwalona tymczasowa konstytucja, chocia¿ definitywne ustalenie zasad ustroju przekazano przysz³emu parlamentowi. Dopiero 11 listopada Taryba powo³a³a pierwszy, zaledwie szecioosobowy rz¹d niepodleg³ego pañstwa litewskiego. Cztery dni póniej jego premier wyg³osi³ exposé, które zawiera³o raczej deklaracjê zasad ni¿ program budowy struktur pañstwowych. Warunki do ich budowy by³y trudne, a rz¹d i skupiona wokó³ niego garstka inteligentów i oficerów nie dysponowa³a ani si³ami zbrojnymi, ani finansami. Ten ostatni problem rozwi¹zano przez uzyskanie 100 mln marek po¿yczki, po któr¹ premier Voldemaras musia³ osobicie jedziæ do Berlina. Rozk³adaj¹ca siê armia niemiecka nadal grabi³a kraj, a jej stan nie gwarantowa³ obrony przed Armi¹ Czerwon¹. Pretendentami do w³adzy w Wilnie i na Wileñszczynie byli te¿ Polacy, reprezentowani przez Komitet Polski i s³abo uzbrojon¹ Samoobronê. 8 grudnia 1918 roku na posiedzeniu Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Litwy i Bia³orusi powo³ano Tymczasowy Rewolucyjny Rz¹d RobotniczoW³ociañski Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która to republika mia³a obejmowaæ tak¿e ziemie bia³oruskie. 16 grudnia rz¹d ten og³osi³ manifest, w którym zapowiada³, ¿e w³adza przechodzi od tej pory w rêce rad robotniczych i w³ociañskich. Wileñska Rada Robotnicza 16 grudnia og³osi³a siê jedyn¹ w³adz¹ w miecie. Rosja Radziecka uzna³a Litewsk¹ Republikê Radzieck¹ 22 grudnia, obiecuj¹c jednoczenie udzielenie jej rz¹dowi wszechstronnego poparcia [...] w walce o wyzwolenie Litwy z jarzma bur¿uazji. 26 grudnia Taryba powo³a³a nowego premiera: nieudolnego Augustinasa Voldemarasa zast¹pi³ Mykolas Sleevièius. Z czwórki pretendentów do w³adzy w miecie pierwsi opucili Wilno w ostatnich dniach grudnia Niemcy. 1 stycznia polska Samoobrona rozbi³a Wileñsk¹ Radê Robotnicz¹ i przejê³a w³adzê w miecie, zw³aszcza ¿e 2 stycznia rz¹d Sleevièiusa wyjecha³ do Kowna, w którym by³y jeszcze wojska niemieckie. Po walkach z Samoobron¹ 5 stycznia 1919 roku do miasta wkroczy³a pskowska P. £ o s s o w s k i, Litwa..., s. 6465. Ibid., s. 6569. dywizja Armii Czerwonej, wie¿o przemianowana na Wileñsk¹. Dla w³adz niepodleg³ej Litwy jedyn¹ ostoj¹, podobnie jak dla rz¹du £otwy, sta³y siê znienawidzone przez ludnoæ wojska niemieckie, zw³aszcza ¿e rz¹d berliñski i ko³a wojskowe coraz bardziej niepokoi³o zbli¿anie siê Armii Czerwonej do granicy Prus Wschodnich.22 Ziemie bia³oruskie tak¿e by³y podzielone lini¹ frontu niemiecko-rosyjskiego od jesieni 1915 roku do lutego 1918 roku, co utrudnia³o dzia³alnoæ polityczn¹ nielicznych bia³oruskich elit narodowych. Na ziemiach okupowanych przez Niemców ukszta³towa³ siê orodek bia³oruskiego ¿ycia narodowego w Wilnie. Z tego orodka wysz³a w grudniu 1915 roku Deklaracja Konfederacji Wielkiego Ksiêstwa Litewskiego, która jednak nie wzbudzi³a zainteresowania adresatów: Polaków i Litwinów, i zosta³a zignorowana przez niemieckie w³adze okupacyjne. Popiera³y one wszak¿e d¹¿enia narodów Rosji do oderwania siê od niej, co umo¿liwi³o rozwój bia³oruskiego szkolnictwa i ¿ycia kulturalnego. W Wilnie wznowi³o dzia³alnoæ Bia³oruskie Towarzystwo Wydawnicze, którego pismo Homan propagowa³o ideê autonomii politycznej i kulturalnej Bia³orusi, ale w granicach pañstwa rosyjskiego. W koñcu 1916 roku powsta³ w Wilnie Klub Bia³oruski, maj¹cy charakter politycznego forum dyskusyjnego.23 Na forum miêdzynarodowym postulat autonomii Bia³orusi podniesiono na konferencji narodów Rosji w Sztokholmie w kwietniu 1916 roku. Jednak¿e nawet po rewolucji lutowej w Rosji, której towarzyszy³o o¿ywienie polityczne po rosyjskiej stronie frontu, piotrogrodzki Rz¹d Tymczasowy zdecydowanie odrzuca³ postulaty autonomii narodowej Bia³orusinów w ramach federacyjnego pañstwa rosyjskiego, a doæ liczna emigracja bia³oruska nie potrafi³a wywrzeæ takiego nacisku jak mniej liczni Estoñczycy. O¿ywieniu politycznemu towarzyszy³a dzia³alnoæ partii i ugrupowañ politycznych bia³oruskich, rosyjskich i polskich, chaos i radykalizacja nastrojów oraz coraz wiêksze wp³ywy bolszewików. W padzierniku 1917 roku powo³ano w Miñsku Wielk¹ Radê Bia³orusk¹, która uzna³a siê za najwy¿szy organ autonomicznej Bia³orusi. Zwo³any przez ni¹ w grudniu 1917 roku do Miñska I Zjazd Wszechbia³oruski zebra³ siê wprawdzie za zgod¹ i przy finansowym wsparciu kierowanego przez Stalina Ludowego Komisariatu do spraw Narodowociowych i przyj¹³ uchwa³ê o wy³onieniu Wszechbia³oruskiej Rady Delegatów Robotniczych, ¯o³nierskich i Ch³opskich, jako tymczasowego rz¹du krajowego, ale po dziesiêciu dniach zosta³ rozpêdzony przez podporz¹dkowane miejscowym bolszewikom oddzia³y Frontu Zachodniego. Ibid., s. 7175; J. O c h m a ñ s k i, Historia Litwy, wyd. 3, Wroc³aw 1990, s. 277279. Szerzej zob. E. M i r o n o w i c z, op. cit., s. 2428; M. K o s m a n, Historia Bia³orusi, Wroc³aw 1979, s. 277282. JAN LEWANDOWSKI Lutowa ofensywa niemiecka doprowadzi³a do okupacji prawie ca³ego terytorium Bia³orusi i po³¹czenia wysi³ków dwu orodków bia³oruskiego ruchu narodowego: w Wilnie (gdzie dzia³a³a ju¿ wówczas Wileñska Rada Bia³oruska) i w Miñsku. Pocz¹tkowo w³adze niemieckie nie uzna³y organów wy³onionych przez I Zjazd Bia³oruski, jednak¿e ju¿ w koñcu lutego rozpoczê³y siê rozmowy z Sekretariatem Ludowym Bia³orusi (prowizoryczny rz¹d powo³any przez Komitet Wykonawczy Zjazdu 21 lutego 1918 roku). W³adze niemieckie pozwoli³y na jego dzia³alnoæ na terenie Miñszczyzny w zakresie lokalnej administracji, szkolnictwa i ruchu wydawniczego. 9 marca 1918 roku Komitet Wykonawczy I Zjazdu Wszechbia³oruskiego przemianowa³ siê na Radê Bia³oruskiej Republiki Ludowej z kompetencjami ustawodawczymi. 25 marca Rada proklamowa³a niepodleg³oæ Bia³orusi, ale nie wszyscy jej cz³onkowie zaakceptowali zerwanie zwi¹zku z Rosj¹, a pe³nia w³adzy nadal pozostawa³a w rêkach zarz¹du okupacyjnego, kontynuuj¹cego rabunkow¹ eksploatacjê kraju, co prowadzi³o do powstawania lokalnych oddzia³ów partyzanckich walcz¹cych z ka¿d¹ w³adz¹. Niewielkie mo¿liwoci dzia³ania w kraju Sekretariat Ludowy stara³ siê rekompensowaæ aktywnoci¹ za granic¹. Jednak¿e poszukiwanie sojuszników dla niepodleg³ej Bia³orusi, prowadzone w Warszawie, Kownie, Kijowie, a nawet Moskwie, nie przynios³o ¿adnych rezultatów. Rokowania z Niemcami budzi³y opór wród czêci cz³onków Rady, zw³aszcza ¿e ci ostatni kontynuowali rabunek Bia³orusi, a tak¿e skutecznie parali¿owali pañstwowotwórcze poczynania w³adz Bia³oruskiej Republiki Ludowej, likwiduj¹c dotychczasowe formacje zbrojne na tym terenie i przeciwstawiaj¹c siê tworzeniu nowych, podleg³ych w³adzom bia³oruskim. Dotyczy³o to tak¿e formacji policyjnych i zwi¹zków paramilitarnych.24 W koñcu listopada 1918 roku Niemcy rozpoczêli ewakuacjê swoich wojsk z Bia³orusi. Postêpowa³a za nimi Armia Czerwona, której oddzia³y nie by³y liczne, ale w³adze BRL nie dysponowa³y ¿adnymi si³ami zbrojnymi zdolnymi im siê przeciwstawiæ. 8 grudnia 1918 roku w³adze Bia³oruskiej Republiki Ludowej opuci³y Miñsk, udaj¹c siê do okupowanego jeszcze przez Niemców Wilna. W tym samym dniu proklamowano w Moskwie powstanie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w której granicach mia³y siê znaleæ prawie wszystkie ziemie bia³oruskie. Jednak¿e bolszewicy szybko wycofali siê z tego pomys³u i 30 grudnia 1918 roku w Smoleñsku, na I Zjedzie Komunistycznej Partii (bolszewików) Bia³orusi og³oszono rezolucjê o powstaniu Bia³oruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. 1 stycznia 1919 roku rozpocz¹³ dzia³alnoæ Tymczasowy Rewolucyjny Robotniczo-Ch³opski Rz¹d Bia³orusi. Do koñca lutego 1919 roku wiêkszoæ ziem bia³oruskich zosta³a opanowana przez Armiê Czerwon¹.25 O. £ a t y s z o n e k, Bia³oruskie formacje wojskowe 19171923, Bia³ystok 1995. E. M i r o n o w i c z, op. cit., s. 4042. Na ziemiach zamieszkanych przez ludnoæ ukraiñsk¹, podzielonych granicami pañstwowymi Rosji i Austro-Wêgier, aspiracje narodowe dosz³y do g³osu najpierw w Galicji. Po wybuchu wojny 15 sierpnia 1914 roku powo³ano we Lwowie G³ówn¹ Radê Ukraiñsk¹, jako politycznego patrona Legionu Strzelców Siczowych. Rada opowiada³a siê za autonomi¹ po³¹czonej z Bukowin¹ Galicji Wschodniej w ramach monarchii habsburskiej. Aspiracje narodowe reprezentowa³a te¿ w Wiedniu Ukraiñska Reprezentacja Parlamentarna. Ukraiñscy poddani cara Rosji utworzyli Zwi¹zek Wyzwolenia Ukrainy, dzia³aj¹cy na terenie pañstw centralnych, g³ównie w rodowisku jeñców z armii rosyjskiej narodowoci ukraiñskiej. W pierwszych latach wojny Galicja i Wo³yñ by³y terenem ciê¿kich walk, w których nieraz Ukraiñcy walczyli przeciw sobie w armiach Miko³aja II i Franciszka Józefa I. Ich d¹¿enia narodowe i reprezentuj¹cy je politycy byli ostro zwalczani przez obie walcz¹ce strony, a od jesieni 1915 roku linia frontu dzieli³a zarówno Wo³yñ, jak i Galicjê. O¿ywienie polityczne po wschodniej stronie frontu nast¹pi³o po rewolucji lutowej. 17 marca 1917 roku w Kijowie przedstawiciele g³ównych stronnictw politycznych powo³ali Ukraiñsk¹ Centraln¹ Radê, która uzyska³a poparcie m.in. Ukraiñskiego Zjazdu Narodowego, zwo³anego w kwietniu w Kijowie. W czerwcu wy³oniono organ wykonawczy Rady Sekretariat Generalny. Centralna Rada proklamowa³a autonomiê Ukrainy w ramach demokratycznego pañstwa rosyjskiego. Postulat ten nie zyska³ aprobaty Rz¹du Tymczasowego, który decyzje co do przysz³ego kszta³tu pañstwa rosyjskiego przekazywa³ przysz³ej Konstytuancie. Po rewolucji padziernikowej Centralna Rada proklamowa³a 20 listopada 1917 roku powstanie Ukraiñskiej Republiki Ludowej, jako suwerennego pañstwa, ale zwi¹zanego z Rosj¹ w ramach federacji wolnych i równych narodów. W proklamacji zapowiadano przekazanie ca³ej ziemi w rêce ch³opów, ustanawiano omiogodzinny dzieñ pracy i obiecywano autonomiê kulturaln¹ dla mniejszoci narodowych. W grudniu Centralna Rada zdo³a³a st³umiæ w Kijowie próbê przewrotu bolszewickiego, ale 27 tego¿ miesi¹ca proklamowano w Charkowie utworzenie Sekretariatu Ludowego Ukraiñskiej Republiki Robotniczo-Ch³opskiej.26 W Brzeciu Litewskim pañstwo ukraiñskie reprezentowali delegaci Centralnej Rady, która 22 stycznia 1918 roku og³osi³a niepodleg³oæ Ukrainy. Obecnoæ w Brzeciu by³a sukcesem m³odego pañstwa ukraiñskiego, bowiem inne narody Rosji nie mia³y przy stole rokowañ swoich reprezentantów. Traktat brzeski z 9 lutego 1918 roku przyznawa³ pañstwu ukraiñskiemu okupowane przez pañ- A. C h o j n o w s k i, op. cit., s. 2433; W. S e r c z y k, Historia Ukrainy, wyd. 2, Wroc³aw 1990, s. 329346; T. H u n c z a k, The Ukraine 19171921: A Study in Revolution, Cambridge Mass. 1977. JAN LEWANDOWSKI stwa centralne Podlasie i Che³mszczyznê, zapowiada³ podzia³ Galicji i zapewnia³ niemieck¹ pomoc wojskow¹.27 Pomoc ta by³a niezbêdna, bowiem oddzia³y bolszewickie rozbi³y formacje zbrojne Ukraiñskiej Republiki Ludowej i 8 lutego wkroczy³y do Kijowa. Dopiero ofensywa niemiecka, która do koñca kwietnia 1918 roku usunê³a bolszewików z ziem ukraiñskich, umo¿liwi³a powrót Centralnej Rady do Kijowa. 28 kwietnia uchwali³a ona Konstytucjê Ukraiñskiej Republiki Ludowej i wybra³a pierwszego prezydenta Ukrainy. W tym samym dniu Centralna Rada zosta³a obalona, a Ukraiñska Republika Ludowa zast¹piona przez Pañstwo Ukraiñskie z siln¹ w³adz¹ zwierzchni¹ hetmana. Przewrót oznacza³ tak¿e zmianê polityki spo³ecznej. Odwo³ano radykalne reformy spo³eczne (reforma rolna) i przywracano przedrewolucyjny status quo w sferze w³asnoci. Rozbudowywano ukraiñski aparat pañstwowy i owiatê, chocia¿ Niemcy ograniczali rozbudowê ukraiñskich si³ zbrojnych. W tej sytuacji konserwatywne rz¹dy hetmanatu opiera³y siê na armii okupacyjnej. Rabunkowa polityka Niemców rodzi³a coraz wiêkszy opór, tak¿e wobec kojarzonego z Niemcami pañstwa ukraiñskiego. Opór ten przybiera³ tak¿e formy zbrojne w postaci wielotysiêcznych formacji partyzanckich nieuznaj¹cych najczêciej ¿adnej w³adzy.28 Widoczny w padzierniku 1918 roku rozk³ad monarchii austro-wêgierskiej zaktywizowa³ polityków ukraiñskich w Galicji. Dwa dni po manifecie cesarza Karola dzia³acze polityczni z Galicji Wschodniej i Bukowiny utworzyli we Lwowie Ukraiñsk¹ Radê Narodow¹ tymczasowy parlament, który 19 padziernika proklamowa³ powstanie niezale¿nego pañstwa, obejmuj¹cego zamieszkane przez ludnoæ ukraiñsk¹ tereny monarchii naddunajskiej (Galicja Wschodnia, £emkowszczyzna, Bukowina, Zakarpacie), ale z zachowaniem federacyjnego zwi¹zku z Austro-Wêgrami. 31 padziernika Ukraiñcy obsadzili kluczowe rejony Lwowa, a namiestnik Huyn ust¹pi³ z urzêdu. 9 listopada Ukraiñska Rada Narodowa powo³a³a rz¹d tymczasowy (Sekretariat), a 13 listopada proklamowano powstanie Zachodnioukraiñskiej Republiki Ludowej. Wprawdzie wiêkszoæ terenów na wschód od Sanu znalaz³a siê w rêkach ukraiñskich, ale ju¿ 22 listopada strona polska opanowa³a Lwów i stopniowo wypiera³a si³y ukraiñskie na wschód, a przeciw Ukraiñcom wyst¹pili tak¿e Rumuni, którzy opanowali Czerniowce, potem zajêli czasowo Pokucie, wspó³dzia³aj¹c ze stron¹ polsk¹.29 Jesieni¹ 1918 roku tak¿e ukraiñska pañstwowoæ z siedzib¹ w Kijowie by³a zagro¿ona od wewn¹trz i z zewn¹trz. Zachowawcze spo³ecznie rz¹dy hetmañskie 27 A. O. C z u b a r j a n, Brestskij mir, Moskwa 1964; S. W. W o j s t o m s k i, Traktat brzeski a Polska, Londyn 1969. 28 A. C h o j n o w s k i, op. cit., s. 3641. 29 H. B a t o w s k i, op. cit., s. 264265. by³y atakowane przez opozycjê polityczn¹ spod znaku Centralnej Rady Ukraiñskiej Republiki Ludowej i spontaniczne powstania ch³opskie. Na wschodzie na powrót Niemców do Vaterlandu czeka³a Armia Czerwona, chocia¿ zwolenników w³adzy radzieckiej nie brakowa³o i na terenach zajêtych przez Niemców. Pragn¹c unikn¹æ skutków klêski Niemiec, 14 listopada 1918 roku hetman Skoropadkyj powo³a³ nowy rz¹d z udzia³em rosyjskich monarchistów i og³osi³ przy³¹czenie Ukrainy do demokratycznej federacji rosyjskiej. Chcia³ w ten sposób znaleæ siê po stronie zwyciêskiej Ententy, która wspiera³a antybolszewickie si³y rosyjskie i stawia³a na szybki upadek w³adzy radzieckiej. Manewr hetmana okaza³ siê nieskuteczny, a rodowisko dawnej Centralnej Rady utworzy³o konkurencyjny orodek pañstwowy Dyrektoriat i wezwa³o do powstania przeciw rz¹dom hetmañskim. Na stronê powstañców przesz³y wkrótce nawet elitarne jednostki hetmañskie. 21 listopada powstañcy przyst¹pili do oblê¿enia Kijowa. 14 grudnia opuci³ Kijów garnizon niemiecki, a z nim Skoropadkyj. W³adza przesz³a w rêce Dyrektoriatu, który og³osi³ przywrócenie Ukraiñskiej Republiki Ludowej. Dyrektoriat mia³ wystarczaj¹co du¿o si³y i sojuszników, aby obaliæ Skoropadkyego, ale zbyt ma³o, aby zaprowadziæ swoj¹ w³adzê na ziemiach ukraiñskich, mimo wsparcia ze strony zwyciêskiego Zachodu (w tym USA). Ziemie ukraiñskie stanê³y otworem wobec obcych wojsk, poza formacjami ukraiñskimi dzia³a³y na nich formacje rosyjskie (bia³e i czerwone), polskie, anglo-francusko-amerykañskie i oddzia³y lokalnych atamanów, nieuznaj¹cych nad sob¹ ¿adnej w³adzy. Wyparci przez Niemców bolszewicy przygotowywali siê do powrotu. W koñcu listopada 1918 roku w Sud¿y utworzono Tymczasowy Rz¹d Robotniczo-Ch³opski, który og³osi³ nacjonalizacjê wszystkich podstawowych rodków produkcji i surowców oraz natychmiastowe przekazanie ch³opom ziemi folwarcznej. Proklamacji towarzyszy³a ofensywa Armii Czerwonej, która 3 lutego 1919 roku zajê³a Charków. Trzy dni póniej og³oszono, ¿e bolszewickie pañstwo na Ukrainie bêdzie nosiæ nazwê Ukraiñskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.30 Na prze³omie 1918 i 1919 roku perspektywa powstania w Europie rodkowo-Wschodniej niepodleg³ych pañstw narodowych by³a doæ mglista. Nadal w wielu przypadkach nie by³o rozstrzygaj¹cej odpowiedzi na podstawowe pytania: Czy powstanie w³asny organizm pañstwowy? Kiedy? Na jakim terytorium? Jaki bêdzie zakres jego niezale¿noci i kszta³t ustrojowy? Odpowiedzi na te pytania dzieli³y wewnêtrzn¹ scenê polityczn¹, a niejednokrotnie prowadzi³y do konfliktów z s¹siadami. A. C h o j n o w s k i, op. cit., s. 4144; W. S e r c z y k, op. cit., s. 5354. JAN LEWANDOWSKI Wykorzystuj¹c deklarowane przez walcz¹ce strony uznanie prawa poszczególnych narodów do samostanowienia, a tak¿e mo¿liwoci, jakie stworzy³y najpierw dwie rewolucje rosyjskie i klêska Rosji, a potem klêska pañstw centralnych, do jesieni 1918 roku wszystkie narody Europy rodkowo-Wschodniej mia³y za sob¹ proklamowanie niepodleg³oci i próby tworzenia w³asnych organizmów pañstwowych, które z lepszym lub gorszym skutkiem usi³owa³y podporz¹dkowaæ sobie terytorium uznane za w³asne. Sytuacja poszczególnych narodów by³a zró¿nicowana, chocia¿ ¿adne z tworz¹cych siê pañstw nie mia³o jeszcze okrelonych definitywnie granic. W najlepszej sytuacji by³a Czechos³owacja, ale te¿ jej terytorium nie by³o w czasie wojny okupowane, a ona sama by³a sukcesork¹ pañstwa, które ju¿ nie istnia³o. Zagro¿enie komunistyczne wprawdzie nie by³o czysto teoretyczne (vide S³owacka Republika Rad) ale te¿ zdecydowanie mniejsze ni¿ w przypadku sukcesorów imperium rosyjskiego, od którego dziedzictwa terytorialnego czerwona Rosja, po jednostronnym uniewa¿nieniu traktatu brzeskiego z 3 marca 1918 roku, wcale siê nie od¿egnywa³a. W tocz¹cej siê walce o w³adzê w przysz³ym pañstwie bra³y udzia³ ró¿ne si³y polityczne, od skrajnej, komunistycznej lub komunizuj¹cej lewicy, po narodowców i konserwatystów. Sprzyja³o to ró¿nego rodzaju przewrotom, które niezbyt korzystnie wp³ywa³y na budowê nowych struktur pañstwowych. Zró¿nicowany by³ te¿ potencja³ ludzki, z jakim przystêpowano do nadania programowi niepodleg³oci kszta³tu pañstwowego, przy czym dotyczy to zarówno liczebnoci poszczególnych narodów, jak te¿ jakoci elit narodowych i ich wp³ywów w swoich spo³eczeñstwach, a tak¿e na arenie miêdzynarodowej. Monarchia naddunajska pozostawi³a po sobie wykszta³cone kadry polityczne, wojskowe, urzêdnicze i owiatowe, rozbudowan¹ strukturê partii politycznych, organizacji spo³ecznych, gospodarczych i owiatowych, a tak¿e pewn¹ kulturê polityczn¹, chocia¿ i tutaj istnia³a du¿a ró¿nica miêdzy Czechami a S³owacj¹. Generalnie gorzej by³o w pañstwie carów, aczkolwiek równie¿ tutaj istnia³y du¿e ró¿nice miêdzy Estoni¹ i £otw¹ a Bia³orusi¹ i Ukrain¹. Estoñczycy umiejêtnie wykorzystali dla budowy swoich struktur pañstwowych i okrelenia granic pañstwa miesi¹ce miêdzy dwiema rewolucjami w Rosji, czego ju¿ nie da siê powiedzieæ o naddnieprzañskich Ukraiñcach. Warto te¿ spojrzeæ na proces pañstwowotwórczy od strony przywódców poszczególnych narodów. Dla Tomasza Masaryka w Czechach (Czechos³owacji), Karlisa Ulmanisa na £otwie czy Konstantina Pätsa w Estonii trudno by³oby znaleæ postacie o porównywalnym autorytecie na Litwie, Bia³orusi czy Ukrainie. W ró¿nym tempie budowano w³asny aparat pañstwowy, przy czym szczególnie wa¿ne by³o stworzenie w³asnych si³ zbrojnych. Na ogó³ nie brakowa³o oficerów, natomiast problemem by³o wype³nienie jednostek szeregowcami. Do- wiadczeni ¿o³nierze po czterech latach wojny na ogó³ nie chcieli ju¿ walczyæ w ¿adnej armii, patriotyczna m³odzie¿ nie mia³a dowiadczenia i kwalifikacji. Wa¿ne by³o te¿ przekonanie, ¿e szanse sukcesu w walce z liczniejszym, lepiej wyszkolonym, niemieckim lub rosyjskim przeciwnikiem by³y znikome. Ale te¿ gotowoæ do walki o w³asne pañstwo by³a jednym z mierników wiadomoci narodowej. M³ode pañstwa narodowe od pocz¹tków napotyka³y na liczne zagro¿enia, poczynaj¹c od wewnêtrznych konfliktów miêdzy zwolennikami pañstwa niepodleg³ego a tymi, którzy opowiadali sie za zwi¹zkiem miêdzy bia³¹ i czerwon¹ Rosj¹ czy te¿ zwolennikami ró¿nych koncepcji spo³eczno-ustrojowych. Do jesieni 1918 roku zagro¿enie stanowili Niemcy: politykom i wojskowym II Rzeszy nieobce by³y plany aneksjonistyczne, tworzenie uzale¿nionych pañstw buforowych czy te¿ pañstwa ba³tyckich Niemców nad Zatok¹ Rysk¹ i Fiñsk¹. Jesieni¹ 1918 roku ich rola czêciowo zmieni³a siê: obecnoæ si³ okupacyjnych miêdzy Zatok¹ Fiñska a Morzem Azowskim chroni³a przed agresj¹ Armii Czerwonej. Od koñca 1917 roku g³ówne zagro¿enie stanowi³a bolszewicka Rosja, nios¹ca na bagnetach swej armii program wiatowej rewolucji, ale te¿ maj¹ca wielu zwolenników na terenie dawnego imperium. Tak¿e perspektywa zwyciêstwa bia³ej Rosji nie by³a zachêcaj¹ca jej zwolennicy wyznawali otwarcie zasadê odbudowy jednego i niepodzielnego imperium w granicach sprzed wojny. Z t¹ ostatni¹ kwesti¹ wi¹za³a siê tak¿e sprawa miêdzynarodowego uznania m³odych pañstw. Prawo narodów do samostanowienia deklarowali zarówno uczestnicy I wojny wiatowej, jak i bolszewicy. Inaczej by³o, kiedy sprawa dotyczy³a konkretnego pañstwa sukcesora carskiego imperium. Jeszcze przed koñcem wojny Ententa deklarowa³a uznanie praw narodów okupowanych przez Niemcy, ale by³o to tylko uznanie, de facto bowiem nie chciano sobie zra¿aæ przysz³ej bia³ej Rosji jako licz¹cego siê czynnika w powojennym uk³adzie si³ w Europie. Po dwu rewolucjach w Rosji, klêsce wojennej najpierw pañstwa rosyjskiego, a potem pañstw centralnych i rewolucji w Niemczech i Austrii powsta³a sytuacja sprzyjaj¹ca realizacji rozbudzonych, zw³aszcza w koñcowych latach wojny, aspiracji pañstwowych narodów Europy rodkowo-Wschodniej. Jeli u¿yæ formu³y, ¿e w³adza le¿a³a wówczas na ulicy, to trzeba by³o mieæ si³ê, aby j¹ podnieæ i utrzymaæ, a zwolennicy niepodleg³oci nie byli jedynymi do niej pretendentami. Na pocz¹tku 1919 roku dobitne potwierdzenie znajdowa³a formu³a, ¿e Europa rodkowo-Wschodnia to ta czêæ kontynentu, która le¿y miêdzy Rosj¹ a Niemcami. Armia Czerwona by³a w Rydze, Wilnie, Miñsku i Charkowie, ponadto zajmowa³a 2/3 terytorium Estonii. Równoczenie proklamowano powstanie b¹d reaktywowanie socjalistycznych republik radzieckich. Tylko w trzech stolicach Tallinie, Kijowie i Pradze w³adzê sprawowa³y rz¹dy niepodleg³ych pañstw. JAN LEWANDOWSKI Lipawa i Kowno by³y w rêkach niemieckich i tylko dziêki niemieckim si³om okupacyjnym mog³y tam funkcjonowaæ rz¹dy niepodleg³ej £otwy i Litwy. Zasadnicze decyzje o losach narodów Europy rodkowo-Wschodniej mia³y zapaæ w czasie dwu nastêpnych lat. RÉSUMÉ Lauteur présente la situation politique et militaire dans les territoires dancienne Russie: Estonie, Lettonie, Lituanie, Biélorussie, Ucraine. Les efforts des nations qui tachaient à former ses propres états nationaux ont été menacés (sauf la Tchécoslovaquie) par les Allemands, ainsi que par la Russie Soviétique. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Jesień 1918 roku w Europie Środkowo-Wschodniej

Annales UMCS, Historia , Volume 64 (2) – Jan 1, 2009

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/jesie-1918-roku-w-europie-rodkowo-wschodniej-QHKPakrxRK
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2009 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-008-0011-9
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

doi: 10.2478/v10068-008-0011-9 JAN LEWANDOWSKI niczne miêdzy rejonami zwartego zasiedlenia grup narodowych mia³y charakter szerokich pasów pogranicznych, gdzie ludnoæ zró¿nicowana etnicznie, religijnie i jêzykowo mieszka³a od stuleci. Powstawanie w koñcowych latach Wielkiej Wojny niepodleg³ych pañstw narodowych2, sukcesorów trzech imperiów, by³o, w d³u¿szej perspektywie, rezultatem XIX-wiecznych procesów narodotwórczych, przyspieszonych po uw³aszczeniu ch³opów. Procesy te mia³y zró¿nicowany zasiêg i przebiega³y w ró¿nym tempie, zarówno w odniesieniu do poszczególnych narodów, jak i na obszarach zamieszka³ych przez poszczególne nacje.3 Wydarzenia z lat 19141918 przyspieszy³y proces kszta³towania siê wiadomoci narodowej przede wszystkim podstawowej grupy ludnoci ch³opów, ale te¿ spowodowa³y ogromn¹ radykalizacjê nastrojów i postaw sprzyjaj¹cych bolszewikom.4 Jesieni¹ 1918 roku sytuacja militarna i polityczna by³a sprzyjaj¹ca dla realizacji d¹¿eñ poszczególnych narodów do utworzenia w³asnych, suwerennych organizmów pañstwowych. Prawie ca³y ten obszar znajdowa³ siê we w³adzy pañstw centralnych: Niemiec i Austro-Wêgier, stanowi¹c czy to czêæ ich terytorium pañstwowego (Czechy, S³owacja, Galicja, l¹sk Austriacki, Wielkopolska, Górny l¹sk, Pomorze), czy te¿ teren okupowany przez ich armie, które w lutym i marcu 1918 roku dotar³y do linii NarwaPskówMohylewRostów nad DonemMorze Azowskie. Wojska pañstw centralnych (przede wszystkim armia niemiecka) realizowa³y imperialistyczne cele II Rzeszy, ale te¿ broni³y terenów i powstaj¹cych na nich narodowych struktur pañstwowych na zachód od linii frontu przed rewolucj¹ wiatow¹, która mia³a kszta³t oddzia³ów Robotniczo-Ch³opskiej Armii Czerwonej i organizowanych na jej ty³ach organów w³adzy radzieckiej. Rola Niemiec na tym terenie nie by³a jednak¿e wcale jednoznaczna, z jednej strony ich armie chroni³y przed agresj¹ bolszewick¹, ale z drugiej Niemcy nie uznawali m³odych pañstw narodowych czy wrêcz zwalczali je (Estonia, £otwa), a nawet jeli je wspierali (Ukraina) lub tylko tolerowali, to ograniczali lub uniemo¿liwiali budowê ich struktur pañstwowych, zw³aszcza si³ porz¹dkowych i wojska, a przy tym prowadzili bezwzglêdn¹ eksploatacjê wyczerpanych wojn¹ terenów. Tymczasem na pocz¹tku jesieni 1918 roku klêska pañstw centralnych by³a W artykule pomijam w¹tek polski, wêgierski i rumuñski. wiadomoæ narodowa Ukraiñców galicyjskich by³a bardziej rozwiniêta ni¿ ich pobratymców w imperium rosyjskim. 4 W literaturze polskiej szerzej proces ten omówi³ J. C h l e b o w c z y k w pracach: O prawie do bytu ma³ych i m³odych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodotwórcze we wschodniej Europie rodkowej w dobie kapitalizmu (od koñca XVIII w. do pocz¹tków XX w.), Warszawa Kraków 1983 i Miêdzy dyktatem, realiami a prawem do samostanowienia. Prawo do samookrelenia i problem granic we wschodniej Europie rodkowej w pierwszej w wojnie wiatowej oraz po jej zakoñczeniu, Warszawa 1988. ju¿ widoczna i nieuchronna. W listopadzie przesta³y istnieæ Austro-Wêgry. Rozejm, a w³aciwie kapitulacjê podpisa³y ogarniête p³omieniem rewolucji Niemcy, zobowi¹zuj¹c siê do uzgodnionego ze zwyciêzcami wycofania swoich wojsk ze wszystkich okupowanych terenów. Do ogólnego obrazu sytuacji trzeba jeszcze dodaæ ogromne wyczerpanie ekonomiczne, sprzyjaj¹ce radykalizacji nastrojów i podatnoci na has³a bolszewickie z zewn¹trz i od wewn¹trz, oraz ogromn¹ wêdrówkê ludów powracaj¹cych do domów ¿o³nierzy, jeñców wojennych i cywilnych bie¿eñców, a tak¿e kolejnych uchodców na Zachód, tym razem z ogarniêtej rewolucj¹ i wojn¹ domow¹ Rosji. Budowa w³asnych narodowych struktur pañstwowych rozpoczê³a siê raczej jeszcze przed jesieni¹ 1918 roku, czy to pod rz¹dami okupacyjnymi, czy te¿ w ramach demokratyzuj¹cego siê po rewolucji lutowej pañstwa rosyjskiego. W wielu przypadkach istotn¹ rolê w tych poczynaniach odegrali polityczni emigranci i stworzone przez nich struktury o charakterze pañstwowym, zarówno na Zachodzie, jak i w Rosji.5 Jesieni¹ 1918 roku, w zale¿noci od sytuacji militarnej (£otwa, Bia³oru i Ukraina by³y w latach 19151918 podzielone lini¹ frontu), w³asnych wysi³ków i polityki w³adz Niemiec, Austro-Wêgier oraz Rosji, poszczególne narody mia³y ró¿ny dorobek i zró¿nicowane dowiadczenia w budowie w³asnych struktur pañstwowych. Dzia³ania wojenne nie objê³y ziem zamieszkanych przez Czechów i S³owaków, jednak¿e po wybuchu wojny ich warunki ¿ycia narodowego wyranie siê pogorszy³y. Oba narody ¿y³y wprawdzie pod jednym ber³em, ale w dwu ró¿nych czêciach dualistycznej monarchii, a S³owacy byli poddani silnej presji madziaryzacyjnej. W tych warunkach w pierwszych latach wojny najbardziej aktywna politycznie by³a emigracja w Europie Zachodniej i Ameryce Pó³nocnej, deklaruj¹ca d¹¿enia do utworzenia wspólnego pañstwa czechos³owackiego. W Pary¿u utworzono w 1915 roku Czeski Komitet Zagraniczny, przekszta³cony póniej w Czechos³owack¹ Radê Narodow¹. Demonstracje na rzecz w³asnej pañstwowoci nasili³y siê w roku 1917. W tym samym roku powsta³y kilkudziesiêciotysiêczne czechos³owackie formacje zbrojne na Zachodzie, podporz¹dkowane politycznie Czechos³owackiej Radzie Narodowej i Rosji. W Pradze dzia³a³ czeski Komitet Sprawy te w literaturze polskiej zosta³y ostatnio omówione w serii prac wydawnictwa TRIO Historia Pañstw wiata w XX Wieku: E. M i r o n o w i c z, Bia³oru, Warszawa 1999; J. T o m a s z e w s k i, Czechos³owacja, Warszawa 1997; J. L e w a n d o w s k i, Estonia, Warszawa 2001; P. £ o s s o w s k i, Litwa, Warszawa 2001; A. C h o j n o w s k i, Ukraina, Warszawa 1997. Co do £otwy zob.: Latvijas vësture 20. gadsimts (Historia £otwy XX wieku), Riga 2005, tak¿e w przek³adach na jêzyk rosyjski, francuski i angielski. JAN LEWANDOWSKI Narodowy, który ewoluowa³ od postawy prohabsburskiej w kierunku orientacji niepodleg³ociowej.6 W pierwszych miesi¹cach 1918 roku Czechy i S³owacjê ogarnê³a fala strajków i manifestacji antywojennych, którym towarzyszy³y deklaracje na rzecz prawa narodów do samostanowienia i utworzenia wspólnej pañstwowoci. Masowy charakter mia³y dezercje z armii austro-wêgierskiej.7 Latem 1918 roku na forum Ententy uznano Czechos³owack¹ Radê Narodow¹ za oficjaln¹ instytucjê pañstwow¹.8 Od lata 1918 roku w polityce czeskiej i s³owackiej dominowa³a orientacja niepodleg³ociowa i proaliancka. Dlatego te¿ odpowied praskiego Komitetu Narodowego i utworzonej w koñcu padziernika S³owackiej Rady Narodowej na manifest cesarza Karola I z 16 padziernika o przekszta³ceniu austriackiej czêci monarchii naddunajskiej w pañstwo federacyjne by³a zdecydowanie negatywna. Dwa dni wczeniej w Pary¿u Czechos³owacka Rada Narodowa powo³a³a Rz¹d Tymczasowy Czechos³owacji, uznany przez pañstwa Ententy. Cztery dni póniej rz¹d ten proklamowa³ niepodleg³oæ pañstwa czechos³owackiego. 28 padziernika do Pragi dotar³y wiadomoci o przyjêciu przez Wiedeñ warunków pokojowych prezydenta Wilsona, które zawiera³y punkt o przyznaniu Czechom i S³owakom prawa do decydowania o swojej przysz³oci. W Pradze rozpoczê³y siê niepodleg³ociowe manifestacje. W³adzê przej¹³ Komitet Narodowy i proklamowa³ niepodleg³¹ Republikê Czechos³owack¹. W terenie czeskie komitety narodowe, istniej¹ce lub dopiero powstaj¹ce, przejmowa³y w³adzê od dotychczasowej administracji, która na ogó³ nie stawia³a oporu. Dwa dni póniej S³owacka Rada Narodowa og³osi³a oddzielenie S³owacji od Wêgier, zadeklarowa³a te¿, ¿e naród s³owacki stanowi czêæ narodu czechos³owackiego i ma prawo decydowaæ o swojej przysz³oci. Mimo tej deklaracji S³owacja pozostawa³a nadal pod panowaniem wêgierskim, a w Czechach, w miastach o wiêkszoci niemieckiej, zaczê³y siê tworzyæ lokalne w³adze sudeckich Niemców, deklaruj¹ce przynale¿noæ do Niemieckiej Austrii.9 14 listopada 1918 roku Rewolucyjne Zgromadzenie Narodowe Czechos³owacji, utworzone po poszerzeniu sk³adu Komitetu Narodowego, proklamowa³o Szerzej o rozk³adzie armii austro-wêgierskiej zob.: R. G. P l a s c h k a, H. H a s e l s t e i n e r, A. S u p p a n, Innere Front. Militärassistenz, Wiederstand und Umsturz in der Donaumonarchie 1918, Bd. 2, Umsturz, München 1974. 8 J. S k o w r o n e k, M. T a n t y, T. W a s i l e w s k i, Historia S³owian po³udniowych i zachodnich, Warszawa 1988, s. 599602. 9 H. B a t o w s k i, Rozpad Austro-Wêgier 19141918 (sprawy narodowociowe i dzia³ania dyplomatyczne), wyd. 2, Kraków 1982, s. 252255. T. G. M a s a r y k, Die Weltrevolution. Erinnerungen und Betrachtungen 19141918, Berlin Czechos³owacjê republik¹. Prezydentem wybrano Tomasza Masaryka, a rz¹d utworzy³ Karel Kramaø. Weszli do niego przedstawiciele g³ównych partii politycznych czeskich i s³owackich. G³ównym zadaniem rz¹du by³o ustalenie granic pañstwa. W Sudetach, mimo protestów Wiednia, kilka tygodni trwa³a likwidacja lokalnych niemieckich orodków w³adzy. Czesi pos³ugiwali siê tutaj argumentem historycznych granic Królestwa Czeskiego. Wêgrów zmuszono do opuszczenia S³owacji w ci¹gu grudnia 1918 roku przez nacisk ze strony zwyciêskiej Koalicji. Tymczasowa linia demarkacyjna sta³a siê podstaw¹ póniejszej granicy. Trwa³ konflikt z Polakami w sprawie granicy na l¹sku Cieszyñskim.10 Wród nowo powstaj¹cych pañstw sukcesorów monarchii naddunajskiej znaleli siê m.in. Polacy i Ukraiñcy. Sprawy polskie omawiam tutaj tylko przy okazji innych pañstw, natomiast kwestie ziem monarchii habsburskiej zamieszkanych przez ludnoæ ukraiñsk¹ zostan¹ omówione razem z tworzeniem pañstwa ukraiñskiego na ziemiach ukraiñskich pod panowaniem Rosji. Istotny wp³yw na kszta³towanie siê narodowych organizmów pañstwowych mia³a ich sytuacja w latach Wielkiej Wojny. Od jesieni 1915 roku do lutego 1918 roku front wschodni by³ doæ stabilny. Ziemie zamieszkane w wiêkszoci przez ludnoæ litewsk¹ znalaz³y siê wówczas w ca³oci pod okupacj¹ niemieck¹ i sta³y siê przedmiotem niemieckiej polityki pañstwowotwórczej, zw³aszcza po za³amaniu siê nadziei na odrêbny pokój z Rosj¹. Bia³oru i Ukraina zosta³y przedzielone lini¹ frontu, a Estonia w ca³oci pozosta³a pod panowaniem rosyjskim do lutego 1918 roku. Lutowa ofensywa pañstw centralnych w 1918 roku odda³a pod okupacjê niemieck¹ tereny na zachód od linii: NarwaPskówMohylewRostów nad DonemMorze Azowskie. Rosja Radziecka zrzek³a siê w 1918 roku praw do ziem na wschód od tej linii. Obecnoæ wojsk niemieckich sta³a siê istotnym czynnikiem w procesie budowy pañstwowoci estoñskiej, ³otewskiej, litewskiej, bia³oruskiej i ukraiñskiej.11 Do lutego 1918 roku ziemie estoñskie znajdowa³y sie po rosyjskiej stronie frontu i politycy z Tallina (Rewel) i Tartu (Dorpat) w pe³ni wykorzystali mo¿liwoci, jakie stworzy³a rewolucja lutowa w Rosji, buduj¹c aautonomiczn¹ strukturê pañstwow¹ w ramach pañstwowoci rosyjskiej, umiejêtnie wykorzystuj¹c uchodców estoñskich w Rosji do nacisku na Rz¹d Tymczasowy (40-tysiêczna manifestacja na rzecz autonomii 26 marca 1917 roku w Piotrogrodzie). Struktura Ibidem. Z obszernej literatury przedmiotu podstawowe prace to: F. F i s c h e r, Griff nach der Weltmacht. Die Kriegszielpolitik der kaiserlichen Deutschlands 1914/1918, wyd. 2, Düsselddorf 1962; W. B a s l e r, Deutschlands Annexionspolitic in Polen und balticum 1914/1918, Berlin 1982; Deutschland im ersten Weltkrieg, Bd. 3, November 197 bis november 1918, Berlin 1969; A. O. C z u b a r j a n, Brestskij mir, Moskwa 1964; S. W. W o j s t o m s k i, Traktat brzeski a Polska, Londyn 1969. JAN LEWANDOWSKI ta posiada³a wyranie okrelone granice, obejmuj¹ce dotychczasow¹ guberniê estlandzk¹ (estoñsk¹) i zamieszkan¹ przez Estoñczyków czêæ guberni inflanckiej, organ ustawodawczy, wykonawczy, w³asne si³y zbrojne (1. Estoñska Dywizja Piechoty) i pos³ugiwa³a siê jêzykiem narodowym w administracji, szkolnictwie i s¹downictwie. Narastaj¹ce zagro¿enie ze strony Niemiec, które latem 1917 roku opanowa³y wyspy Saaremaa (Ozylia) i Hiiumaa (Dagö), i coraz bardziej widoczna s³aboæ militarna Rosji budzi³y wród czêci polityków estoñskich jeszcze doæ niemia³e myli o niepodleg³oci. Zagro¿enie dla m³odej pañstwowoci okaza³o siê realne, chocia¿ przysz³o z innej, ni¿ oczekiwano, strony. W listopadzie 1917 roku w³adzê w Estonii przejêli bezkrwawo bolszewicy, likwiduj¹c stopniowo, aczkolwiek nie do koñca (przetrwa³a estoñska dywizja piechoty), dotychczasowe instytucje pañstwowe i przeprowadzaj¹c radykalne reformy w sferze w³asnoci. Politycy estoñscy szukali porozumienia przeciwko w³adzy radzieckiej ze stron¹ niemieck¹, jak i z bia³ymi politykami rosyjskimi. W kraju zaostrza³ siê terror, a wybory do estoñskiej Konstytuanty zosta³y 18 lutego przerwane, kiedy bolszewicy zorientowali siê, ¿e ich nie wygraj¹ (wstêpnie uzyskali 37% g³osów). Wobec rozpoczêcia niemieckiej ofensywy 19 lutego dzia³aj¹ca w podziemiu Rada Starszych rozpêdzonego przez bolszewików parlamentu estoñskiego powo³a³a Estoñski Komitet Ocalenia, którego celem by³o og³oszenie niepodleg³oci przed wkroczeniem wojsk niemieckich. Dokonano tego w wiêkszych miastach miêdzy 23 a 27 lutego. W³adze bolszewickie, zagro¿one nadejciem Niemców, na ogó³ ustêpowa³y bez oporu przed estoñskimi delegatami, wspieranymi zbrojnymi formacjami Samoobrony (Omakaitse). Tylko w Tallinie estoñskie oddzia³y szturmowe wypar³y z miasta po walce Czerwon¹ Gwardiê. 24 lutego uroczycie odczytano w wolnej stolicy proklamacjê niepodleg³oci, a Komitet Ocalenia odby³ triumfalny wjazd do centrum miasta i przekszta³ci³ siê w Tymczasowy Rz¹d Republiki Estoñskiej. Nastêpnego dnia do Tallina wkroczy³y wojska niemieckie. Niemcy nie uznali m³odej pañstwowoci i wprowadzili surowy re¿im okupacyjny zwalczaj¹cy estoñskie d¹¿enia niepodleg³ociowe. Rozformowano estoñsk¹ dywizjê piechoty, w administracji i s¹downictwie wprowadzono jêzyk niemiecki, wicepremier Vilms zosta³ rozstrzelany po nieudanej próbie ucieczki do Finlandii. Miejscowi Niemcy podjêli próbê stworzenia zwi¹zanego z II Rzesz¹ pañstewka ba³tyckiego, w którym mieliby zagwarantowan¹ przewagê. Estoñscy politycy podjêli dzia³alnoæ w podziemiu i wród pañstw Ententy. W maju 1918 roku Francja, Wielka Brytania i W³ochy uzna³y de facto niepodleg³oæ Estonii. Politycy estoñscy nie odrzucali tak¿e wspólnego antyniemieckiego frontu z bolszewikami, jednak¿e sonda¿e w Piotrogrodzie pozbawi³y ich z³udzeñ bolszewicy zamierzali przywróciæ swoje rz¹dy w Estonii. Klêska wojenna Niemiec i wybuch rewolucji spowodowa³y kres rz¹dów okupacyjnych. 8 listopada 1918 roku do rewolucyjnych wyst¹pieñ dosz³o wród marynarzy niemieckiej floty wojennej w Tallinie, a wkrótce objê³y one ca³y garnizon okupacyjny. Jednoczenie odbywa³y siê manifestacje antyokupacyjne, a ich uczestnicy ¿¹dali przekazania w³adzy Rz¹dowi Tymczasowemu. 10 listopada w³adze okupacyjne wyrazi³y zgodê na wznowienie jego dzia³alnoci, natomiast dzieñ póniej przekaza³y mu w³adzê w stolicy. 19 listopada podpisano w Rydze umowê miêdzy Rz¹dem Tymczasowym a pe³nomocnikiem w³adz niemieckich. By³ to ju¿ przedstawiciel republikañskiego rz¹du niemieckiego Friedricha Eberta, który mia³ prowadziæ rokowania z £otyszami i Estoñczykami, z uwzglêdnieniem ich d¹¿eñ do utworzenia w³asnych, niepodleg³ych pañstw. Niemiecki pe³nomocnik przekazywa³ Rz¹dowi Tymczasowemu w³adzê na ca³ym terytorium Estonii. Wraz z przekazaniem w³adzy rozpoczê³o siê wycofywanie wojsk niemieckich. Pod¹¿a³a za nimi Armia Czerwona oraz organy radzieckich w³adz Estonii. Jeszcze w czasie okupacji niemieckiej utworzono w Rosji pu³ki estoñskich czerwonych strzelców, a w sk³adzie ogólnorosyjskiej rosyjskiej partii komunistycznej i Rady Komisarzy Ludowych funkcjonowa³y odpowiednie komórki estoñskie. Po klêsce Niemiec w³adze radzieckiej Rosji jednostronnie anulowa³y traktat brzeski i inne umowy dotycz¹ce terytorium przedwojennego pañstwa rosyjskiego, zamierzaj¹c przenieæ rewolucjê na zachód Europy. Pierwsz¹ przeszkod¹ w drodze na zachód, po wycofaniu siê Niemców, by³a niepodleg³a Estonia. Podbojowi jej terytorium starano siê nadaæ charakter wojny domowej. W listopadzie utworzono w Piotrogrodzie Tymczasowy Estoñski Komitet Rewolucyjny, a w pobli¿u ziem estoñskich rozmieszczono m.in. formacje estoñskich czerwonych strzelców. Planowano atak z dwu stron, od wschodu przez Narwê i od po³udnia przez Võru (Werro), Valgê (Wa³k) i Tartu. 27 listopada odby³o siê w Tallinie posiedzenie Rz¹du Tymczasowego powiêcone sytuacji wewnêtrznej i zewnêtrznej pañstwa. Wiêkszoæ cz³onków gabinetu nie chcia³a nara¿aæ ma³ej i s³abej Estonii na konflikt z rosyjskim kolosem. Do historii i legendy przesz³o wyst¹pienie premiera Pätsa, który uderzy³ piêci¹ w stó³ i owiadczy³: ¯adnych porozumieñ z bolszewikami! W gruncie rzeczy nie mamy nic do stracenia, zatem nie pozostaje nam nic innego, jak wyst¹piæ przeciw przemocy. Wszyscy mê¿czyni na front, na spotkanie z nacieraj¹cym wrogiem! 28 listopada w walkach o Narwê star³y siê si³y estoñskie z oddzia³ami Armii Czerwonej i dzieñ ten jest uwa¿any za pocz¹tek Estoñskiej Wojny Wyzwoleñczej. 29 listopada na schodach narewskiego ratusza og³oszono powstanie niepodleg³ego pañstwa estoñskiego ludu pracuj¹cego Estoñskiej Komuny Ludu Pracuj¹cego. Nowe pañstwo natychmiast uzna³ Piotrogród. W koñcu grudnia w rêkach Armii Czerwonej znajdowa³o siê 2/3 terytorium pañstwa estoñskiego JAN LEWANDOWSKI i o jego byæ albo nie byæ mia³a przes¹dziæ dopiero estoñska zwyciêska kontrofensywa ze stycznia 1919 roku.12 Ziemie ³otewskie, podobnie jak bia³oruskie i ukraiñskie, do lutego 1918 roku by³y przedzielone lini¹ frontu niemiecko-rosyjskiego, co wyranie utrudnia³o dzia³alnoæ polityczn¹ (ostry re¿im przyfrontowy, zniszczenia, brutalna eksploatacja gospodarcza, ewakuacja ludnoci). Niemniej i tutaj, zw³aszcza po rewolucji lutowej, d¹¿enia do w³asnej pañstwowoci znalaz³y wyraz zarówno w proklamacjach, jak i w dzia³aniach wyra¿aj¹cych te d¹¿enia. Za autonomi¹ £otwy w granicach Rosji i przeciw planom aneksji Kurlandii do Niemiec opowiedzia³ siê najpierw jesieni¹ 1915 roku £otewski Komitet Narodowy w Szwajcarii. Manifestacj¹ narodowych d¹¿eñ £otyszy w kraju, skierowanych przeciw dominacji miejscowych Niemców, by³y dwie ochotnicze brygady ³otewskich strzelców (8 pu³ków, ok. 40 tys. ¿o³nierzy), walcz¹ce z ogromn¹ determinacj¹ (i dotkliwymi stratami) po stronie rosyjskiej przeciw armii niemieckiej. Po rewolucji lutowej po rosyjskiej stronie frontu wznowi³y dzia³alnoæ ³otewskie partie polityczne, opowiadaj¹ce siê za zjednoczeniem ziem zamieszkanych przez ludnoæ ³otewsk¹ (Kurlandia i Semigalia13, Inflanty, £atgalia) w jeden organizm pañstwowy w ramach federacyjnego pañstwa rosyjskiego. W tym samym roku (1917) lipcowe wybory do rosyjskiej Konstytuanty przynios³y zdecydowane zwyciêstwo bolszewikom (72%). Sytuacjê skomplikowa³a wrzeniowa ofensywa Niemców, którzy zajêli Rygê. W listopadzie 1917 roku w niezajêtej przez Niemców czêci £otwy w³adzê przejêli bolszewicy, uznaj¹c nominalnie £otwê za autonomiczn¹ czêæ Rosji. Po ich stronie opowiedzia³y siê pu³ki ³otewskich strzelców. Przeciwnicy bolszewików, zgrupowani w £otewskiej Tymczasowej Radzie Narodowej, opublikowali w pogranicznym Wa³ku (³ot. Valka, est. Valga) w grudniu 1917 roku deklaracjê, w której dawali wyraz d¹¿eniom do utworzenia niepodleg³ego pañstwa ³otewskiego.14 W styczniu 1918 roku ³otewscy cz³onkowie obraduj¹cej w Pa³acu Taurydzkim rosyjskiej Konstytuanty podnosili sprawê miêdzynarodowego charakteru kwestii ³otewskiej, a 30 stycznia 1918 roku £otewska Tymczasowa Rada Narodowa wyda³a w Piotrogrodzie deklaracjê, w której stwierdzono, ¿e £otwa powinna byæ niepodleg³¹, demokratyczn¹ republik¹, obejmuj¹c¹ Kurlandiê, Inflanty i £atgaliê. J. L e w a n d o w s k i, op. cit., s. 5380. Kurlandiê i Semigaliê traktowano jako jedn¹ z trzech czêci £otwy, obok Inflant (a cilej ich ³otewskiej czêci) i £atgalii (d. Inflanty Polskie). 14 Istorija £atviji. XX wiek (rosyjski przek³ad Latvijas vësture...), Riga 2005, s. 7089. Po ofensywie niemieckiej ca³oæ ziem ³otewskich znalaz³a siê pod okupacj¹ wojsk II Rzeszy, a ³otewskie dzia³ania polityczne zogniskowa³y siê na arenie miêdzynarodowej. Traktat brzeski z 3 marca 1918 roku dzieli³ ziemie ³otewskie, oddaj¹c w gestiê Niemiec Kurlandiê i Rygê, a 27 sierpnia Rosja zrzek³a siê na rzecz Niemiec roszczeñ do pozosta³ych ziem ³otewskich i Estonii. Miejscowi Niemcy prowadzili na ziemiach ³otewskich i estoñskich dzia³ania na rzecz zwi¹zanego z II Rzesz¹ Ksiêstwa Ba³tyckiego, w którym mieliby zagwarantowan¹ przewagê polityczn¹.15 Przeprowadzone pod okupacj¹ wybory wy³oni³y zjednoczony Landesrat Inflant, Estonii, wyspy Ozylii i miasta Rygi, w którym znalaz³o siê 34 ba³tyckich Niemców, 13 Estoñczyków i 11 £otyszy. Nie by³o w nim przedstawicieli Kurlandii, któr¹ zamierzano wcieliæ do Niemiec. I chocia¿ polityka Berlina w kwestii ba³tyckiej by³a w tych miesi¹cach daleka od tworzenia faktów dokonanych, 22 wrzenia cesarz Wilhelm II podpisa³ akt niepodleg³oci Ksiêstwa Ba³tyckiego.16 W tym samym czasie dzia³aj¹cy na zachodzie Europy politycy ³otewscy osi¹gnêli pierwszy sukces. 23 padziernika 1918 roku minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Artur James Balfour postanowi³ wstêpnie uznaæ £otewsk¹ Radê Narodow¹ za tymczasowy rz¹d £otwy, do czasu, kiedy konferencja pokojowa nie okreli definitywnie statusu kraju. Politycy ³otewscy potraktowali ten akt jako uznanie de facto pañstwa ³otewskiego, ale próby uzyskania ze strony Anglii dalej id¹cych deklaracji nie powiod³y siê. Dzia³acze Rady Narodowej w kraju wys³ali do Berlina delegacjê z protestem przeciw tworzeniu Ksiêstwa Ba³tyckiego pod protektoratem Niemiec. Kanclerza Maksymiliana Badeñskiego poinformowano 25 padziernika o tym, ¿e Rada Narodowa powo³a wkrótce krajowy rz¹d tymczasowy, któremu zleci przygotowanie projektu konstytucji i zwo³anie Konstytuanty. Zanim to siê sta³o, 5 listopada 1918 roku zjednoczony Landesrat proklamowa³ niepodleg³oæ Ksiêstwa Ba³tyckiego i wybra³ jego Radê Regencyjn¹, maj¹c¹ te¿ charakter tymczasowego rz¹du. 11 listopada dowództwo niemieckiej 8. Armii, sprawuj¹cej zarz¹d okupacyjny na ziemiach ³otewskich, udzieli³o zgody na formowanie ba³tyckiej Landeswehry, jako si³y zbrojnej Ksiêstwa. Jej trzon mieli stanowiæ ba³tyccy Niemcy. Wprawdzie pañstwo to nie mia³o ju¿ powstaæ, ale Landeswehra odegra³a istotn¹ rolê w ci¹gu nastêpnych miesiêcy. Szerzej o dzia³aniach Niemców na terenie dzisiejszej £otwy i Estonii: Deutsche Geschichte im Osten Europas. Baltische Länder, hrsg. G. von Pistholkors, Berlin 1994; P. £ o s s o w s k i, Miêdzy wojn¹ a pokojem. Niemieckie zamys³y wojenne na wschodzie w obliczu traktatu wersalskiego marzecczerwiec 1919, Warszawa 1976; A. T o p i j, Mniejszoæ niemiecka na £otwie i w Estonii w latach 19181939/41, Bydgoszcz 1998. 16 Istorija £atwiji..., s. 116117. JAN LEWANDOWSKI Próby poszerzenia sk³adu Rady Narodowej nie powiod³y siê i 17 listopada opozycyjni wobec niej politycy, zarzucaj¹cy jej, ¿e jest niedemokratyczna i niereprezentatywna, utworzyli w Rydze Ludow¹ Radê £otwy, traktuj¹c j¹ jako przedparlament, w którym znaleli siê przedstawiciele omiu partii. W dwu pierwszych rezolucjach postanowiono kontynuowaæ dzie³o obalonej £otewskiej Rady Narodowej oraz proklamowano przejêcie pe³ni w³adzy na £otwie do czasu powo³ania Zgromadzenia Konstytucyjnego. W tym samym dniu powo³ano Karlisa Ulmanisa, przewodnicz¹cego Zwi¹zku Ch³opskiego, na premiera i powierzono mu misjê utworzenia Rz¹du Tymczasowego. 18 listopada Ludowa Rada £otwy uroczycie proklamowa³a w Rydze powstanie niepodleg³ego pañstwa ³otewskiego, a w wyst¹pieniu premiera zosta³y przedstawione demokratyczne zasady ustrojowe. Podstawowym problemem nowego rz¹du by³o uregulowanie stosunków z Niemcami, które nadal sprawowa³y zarz¹d okupacyjny. Formalnie sprawy rozwija³y siê pomylnie dla nowych w³adz, bowiem rz¹d berliñski zignorowa³ protest ba³tyckiej Rady Regencyjnej przeciw powstaniu pañstwa ³otewskiego, a 25 listopada premier Ulmanis otrzyma³ notê niemieckiego przedstawiciela w Rydze, w której rz¹d niemiecki wstêpnie uznawa³ Ludow¹ Radê £otwy za niepodleg³¹ w³adzê kraju, natomiast Rz¹d Tymczasowy za jej organ wykonawczy. W kolejnej nocie Berlin uznawa³ w³adzê Rz¹du Tymczasowego na ³otewskim terytorium etnicznym i przekazywa³ zarz¹d tymi ziemiami. Na pocz¹tku grudnia na ziemie ³otewskie wkracza³y ju¿ oddzia³y Armii Czerwonej, a na wyzwolonych terenach w³adzê obejmowa³y organy Radzieckiej Republiki £otewskiej. Rozpoczê³a siê £otewska Wojna Wyzwoleñcza, trwaj¹ca do lutego 1920 roku. W jej pocz¹tkowej fazie Rz¹d Tymczasowy znalaz³ siê w krytycznej sytuacji, a jego wymuszone po³o¿eniem poczynania nie zjednywa³y mu sympatii ³otewskiej ludnoci. W listopadzie rozpoczêto formowanie ba³tyckiej Landeswehry, z³o¿onej g³ównie z miejscowych Niemców, w tym samym czasie powsta³a te¿ formacja z³o¿ona z ¿o³nierzy wycofuj¹cej siê armii niemieckiej tzw. ¯elazna Brygada (potem dywizja). Trwa³o te¿ organizowanie ochotniczych formacji ³otewskich, ale bez wiêkszych efektów. 7 grudnia ³otewski minister obrony podpisa³ umowê z przedstawicielem Niemiec o utworzeniu ochotniczej obrony krajowej (Landeswehr) w sk³adzie 17 kompanii ³otewskich, 7 niemieckich i 1 rosyjskiej oraz 3 ³otewskich i 2 niemieckich baterii artylerii. Przedstawiciel Niemiec zobowi¹za³ siê do skredytowania wyposa¿enia i ¿o³du dla tych jednostek, a rz¹d ³otewski uznawa³ niemieckie w³adze okupacyjne w rozumieniu konwencji haskiej z 1907 roku. Dawa³o to tym w³adzom prawo do mieszania siê w wewnêtrzne sprawy £otwy, z czego czêsto okupanci korzystali, m.in. uniemo¿liwiaj¹c og³oszenie przez Rz¹d Tymczasowy powszechnej mobilizacji. Wreszcie 29 grudnia rz¹d Ulmanisa podpisa³ z Niemcami umowê, na mocy której obywatelstwo ³otewskie nale¿a³o siê niemieckim ¿o³nierzom-ochotnikom spoza £otwy, którzy przynajmniej cztery tygodnie walczyli z Armi¹ Czerwon¹. Wprawdzie przed podpisaniem tego uk³adu rz¹d ³otewski konsultowa³ siê z przedstawicielem Wielkiej Brytanii, ale ten grzeszny alians ze znienawidzonymi Niemcami nie przysparza³ gabinetowi Ulmanisa popularnoci wród ludnoci ³otewskiej. Wszystkie te poczynania nie by³y w stanie powstrzymaæ pochodu Armii Czerwonej, która 3 stycznia 1919 roku zajê³a Rygê. Rz¹d Tymczasowy ewakuowa³ siê do Lipawy (³ot. Liepaja), gdzie by³ jeszcze skrawek Kurlandii (trzy powiaty) niezajêty wprawdzie przez Armiê Czerwon¹, ale realn¹ w³adzê sprawowali tam Niemcy, coraz bardziej zaniepokojeni zbli¿aniem siê Armii Czerwonej do granic Prus Wschodnich.17 Jesieni¹ 1918 roku w kolejn¹ fazê wkracza³a budowa pañstwa litewskiego. Ziemie litewskie od koñca lata 1915 roku znajdowa³y siê w ca³oci pod okupacj¹ niemieck¹.18 W tej sytuacji do 1917 roku litewskie d¹¿enia pañstwowotwórcze mog³y reprezentowaæ tylko instytucje emigracyjne. W kraju we wrzeniu 1917 roku, za zgod¹ niemieckich w³adz okupacyjnych, powo³ana zosta³a Rada Litewska (Lietuvos Taryba), która prowadzi³a pertraktacje z Berlinem w sprawie pañstwowej przysz³oci ziem litewskich. Mimo wszechw³adzy okupantów, którzy prowadzili rabunkow¹ politykê gospodarcz¹, od roku 1915 intensywnie rozwija³a siê litewska owiata i ¿ycie kulturalne. 11 grudnia 1917 roku Taryba przyjê³a uchwa³ê o odbudowie niepodleg³ego pañstwa litewskiego ze stolic¹ w Wilnie oraz uwolnieniu Litwy od zwi¹zków, które kiedykolwiek ³¹czy³y j¹ z innymi pañstwami. Jednak¿e ju¿ w nastêpnej czêci tej uchwa³y Rada Litewska nie tylko zwraca³a siê do rz¹du niemieckiego o ochronê i pomoc, ale te¿ opowiada³a siê za sta³ym, mocnym sojuszem z Rzesz¹ Niemieck¹, który powinien byæ realizowany przez konwencjê wojskow¹, komunikacyjn¹ i celn¹, a nawet wspólny system monetarny. Ta czêæ uchwa³y wywo³a³a kontrowersje nawet wród cz³onków Taryby i wkrótce uznano, i¿ nie mo¿e ona trzymaæ siê tekstu uchwa³y z 11 grudnia.19 16 lutego 1918 roku Rada Litewska uchwali³a deklaracjê niepodleg³oci. Obok stwierdzenia o odbudowie niepodleg³ego pañstwa ze stolic¹ w Wilnie, o demokratycznym ustroju, powtórzono zwrot o zerwaniu wiêzów ³¹cz¹cych w przesz³oci Litwê z innymi pañstwami, natomiast decyzje co do ustroju pañstwa i stoSzerzej o skomplikowanej sytuacji na £otwie w listopadzie i grudniu 1918 roku zob. ibid., s. 120124. 18 Tzw. Ma³a Litwa (okolice K³ajpedy, zamieszkane przez ludnoæ litewsk¹) znajdowa³a siê w granicach II Rzeszy. 19 P. £ o s s o w s k i, Litwa..., s. 5762; A. S t a z h a z, Deutsche Ostpolitik im Ersten Weltkrieg. Die Fall Ober-Ost 19151917, Wiesbaden 1993. JAN LEWANDOWSKI sunków z s¹siadami przekazywano przysz³emu sejmowi ustawodawczemu. Tymczasem w³adzê w kraju sprawowa³ niemiecki zarz¹d okupacyjny i wprowadzony przezeñ surowy re¿im nie tylko nie zel¿a³, ale zaostrzy³ siê.20 Kilka nastêpnych miesiêcy zajê³y politykom litewskim rokowania z Niemcami i próby znalezienia kandydata na litewski tron, ocieraj¹ce siê o operetkê.21 Do padziernika 1918 roku w³adze niemieckie ignorowa³y dzia³ania Taryby zmierzaj¹ce do budowy litewskiej pañstwowoci o monarchicznym ustroju. Zmiana nast¹pi³a dopiero po objêciu funkcji kanclerza przez Maksymiliana Badeñskiego. 20 padziernika delegaci Taryby uzyskali od niego zgodê na utworzenie rz¹du. Zanim to nast¹pi³o, zosta³a uchwalona tymczasowa konstytucja, chocia¿ definitywne ustalenie zasad ustroju przekazano przysz³emu parlamentowi. Dopiero 11 listopada Taryba powo³a³a pierwszy, zaledwie szecioosobowy rz¹d niepodleg³ego pañstwa litewskiego. Cztery dni póniej jego premier wyg³osi³ exposé, które zawiera³o raczej deklaracjê zasad ni¿ program budowy struktur pañstwowych. Warunki do ich budowy by³y trudne, a rz¹d i skupiona wokó³ niego garstka inteligentów i oficerów nie dysponowa³a ani si³ami zbrojnymi, ani finansami. Ten ostatni problem rozwi¹zano przez uzyskanie 100 mln marek po¿yczki, po któr¹ premier Voldemaras musia³ osobicie jedziæ do Berlina. Rozk³adaj¹ca siê armia niemiecka nadal grabi³a kraj, a jej stan nie gwarantowa³ obrony przed Armi¹ Czerwon¹. Pretendentami do w³adzy w Wilnie i na Wileñszczynie byli te¿ Polacy, reprezentowani przez Komitet Polski i s³abo uzbrojon¹ Samoobronê. 8 grudnia 1918 roku na posiedzeniu Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Litwy i Bia³orusi powo³ano Tymczasowy Rewolucyjny Rz¹d RobotniczoW³ociañski Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która to republika mia³a obejmowaæ tak¿e ziemie bia³oruskie. 16 grudnia rz¹d ten og³osi³ manifest, w którym zapowiada³, ¿e w³adza przechodzi od tej pory w rêce rad robotniczych i w³ociañskich. Wileñska Rada Robotnicza 16 grudnia og³osi³a siê jedyn¹ w³adz¹ w miecie. Rosja Radziecka uzna³a Litewsk¹ Republikê Radzieck¹ 22 grudnia, obiecuj¹c jednoczenie udzielenie jej rz¹dowi wszechstronnego poparcia [...] w walce o wyzwolenie Litwy z jarzma bur¿uazji. 26 grudnia Taryba powo³a³a nowego premiera: nieudolnego Augustinasa Voldemarasa zast¹pi³ Mykolas Sleevièius. Z czwórki pretendentów do w³adzy w miecie pierwsi opucili Wilno w ostatnich dniach grudnia Niemcy. 1 stycznia polska Samoobrona rozbi³a Wileñsk¹ Radê Robotnicz¹ i przejê³a w³adzê w miecie, zw³aszcza ¿e 2 stycznia rz¹d Sleevièiusa wyjecha³ do Kowna, w którym by³y jeszcze wojska niemieckie. Po walkach z Samoobron¹ 5 stycznia 1919 roku do miasta wkroczy³a pskowska P. £ o s s o w s k i, Litwa..., s. 6465. Ibid., s. 6569. dywizja Armii Czerwonej, wie¿o przemianowana na Wileñsk¹. Dla w³adz niepodleg³ej Litwy jedyn¹ ostoj¹, podobnie jak dla rz¹du £otwy, sta³y siê znienawidzone przez ludnoæ wojska niemieckie, zw³aszcza ¿e rz¹d berliñski i ko³a wojskowe coraz bardziej niepokoi³o zbli¿anie siê Armii Czerwonej do granicy Prus Wschodnich.22 Ziemie bia³oruskie tak¿e by³y podzielone lini¹ frontu niemiecko-rosyjskiego od jesieni 1915 roku do lutego 1918 roku, co utrudnia³o dzia³alnoæ polityczn¹ nielicznych bia³oruskich elit narodowych. Na ziemiach okupowanych przez Niemców ukszta³towa³ siê orodek bia³oruskiego ¿ycia narodowego w Wilnie. Z tego orodka wysz³a w grudniu 1915 roku Deklaracja Konfederacji Wielkiego Ksiêstwa Litewskiego, która jednak nie wzbudzi³a zainteresowania adresatów: Polaków i Litwinów, i zosta³a zignorowana przez niemieckie w³adze okupacyjne. Popiera³y one wszak¿e d¹¿enia narodów Rosji do oderwania siê od niej, co umo¿liwi³o rozwój bia³oruskiego szkolnictwa i ¿ycia kulturalnego. W Wilnie wznowi³o dzia³alnoæ Bia³oruskie Towarzystwo Wydawnicze, którego pismo Homan propagowa³o ideê autonomii politycznej i kulturalnej Bia³orusi, ale w granicach pañstwa rosyjskiego. W koñcu 1916 roku powsta³ w Wilnie Klub Bia³oruski, maj¹cy charakter politycznego forum dyskusyjnego.23 Na forum miêdzynarodowym postulat autonomii Bia³orusi podniesiono na konferencji narodów Rosji w Sztokholmie w kwietniu 1916 roku. Jednak¿e nawet po rewolucji lutowej w Rosji, której towarzyszy³o o¿ywienie polityczne po rosyjskiej stronie frontu, piotrogrodzki Rz¹d Tymczasowy zdecydowanie odrzuca³ postulaty autonomii narodowej Bia³orusinów w ramach federacyjnego pañstwa rosyjskiego, a doæ liczna emigracja bia³oruska nie potrafi³a wywrzeæ takiego nacisku jak mniej liczni Estoñczycy. O¿ywieniu politycznemu towarzyszy³a dzia³alnoæ partii i ugrupowañ politycznych bia³oruskich, rosyjskich i polskich, chaos i radykalizacja nastrojów oraz coraz wiêksze wp³ywy bolszewików. W padzierniku 1917 roku powo³ano w Miñsku Wielk¹ Radê Bia³orusk¹, która uzna³a siê za najwy¿szy organ autonomicznej Bia³orusi. Zwo³any przez ni¹ w grudniu 1917 roku do Miñska I Zjazd Wszechbia³oruski zebra³ siê wprawdzie za zgod¹ i przy finansowym wsparciu kierowanego przez Stalina Ludowego Komisariatu do spraw Narodowociowych i przyj¹³ uchwa³ê o wy³onieniu Wszechbia³oruskiej Rady Delegatów Robotniczych, ¯o³nierskich i Ch³opskich, jako tymczasowego rz¹du krajowego, ale po dziesiêciu dniach zosta³ rozpêdzony przez podporz¹dkowane miejscowym bolszewikom oddzia³y Frontu Zachodniego. Ibid., s. 7175; J. O c h m a ñ s k i, Historia Litwy, wyd. 3, Wroc³aw 1990, s. 277279. Szerzej zob. E. M i r o n o w i c z, op. cit., s. 2428; M. K o s m a n, Historia Bia³orusi, Wroc³aw 1979, s. 277282. JAN LEWANDOWSKI Lutowa ofensywa niemiecka doprowadzi³a do okupacji prawie ca³ego terytorium Bia³orusi i po³¹czenia wysi³ków dwu orodków bia³oruskiego ruchu narodowego: w Wilnie (gdzie dzia³a³a ju¿ wówczas Wileñska Rada Bia³oruska) i w Miñsku. Pocz¹tkowo w³adze niemieckie nie uzna³y organów wy³onionych przez I Zjazd Bia³oruski, jednak¿e ju¿ w koñcu lutego rozpoczê³y siê rozmowy z Sekretariatem Ludowym Bia³orusi (prowizoryczny rz¹d powo³any przez Komitet Wykonawczy Zjazdu 21 lutego 1918 roku). W³adze niemieckie pozwoli³y na jego dzia³alnoæ na terenie Miñszczyzny w zakresie lokalnej administracji, szkolnictwa i ruchu wydawniczego. 9 marca 1918 roku Komitet Wykonawczy I Zjazdu Wszechbia³oruskiego przemianowa³ siê na Radê Bia³oruskiej Republiki Ludowej z kompetencjami ustawodawczymi. 25 marca Rada proklamowa³a niepodleg³oæ Bia³orusi, ale nie wszyscy jej cz³onkowie zaakceptowali zerwanie zwi¹zku z Rosj¹, a pe³nia w³adzy nadal pozostawa³a w rêkach zarz¹du okupacyjnego, kontynuuj¹cego rabunkow¹ eksploatacjê kraju, co prowadzi³o do powstawania lokalnych oddzia³ów partyzanckich walcz¹cych z ka¿d¹ w³adz¹. Niewielkie mo¿liwoci dzia³ania w kraju Sekretariat Ludowy stara³ siê rekompensowaæ aktywnoci¹ za granic¹. Jednak¿e poszukiwanie sojuszników dla niepodleg³ej Bia³orusi, prowadzone w Warszawie, Kownie, Kijowie, a nawet Moskwie, nie przynios³o ¿adnych rezultatów. Rokowania z Niemcami budzi³y opór wród czêci cz³onków Rady, zw³aszcza ¿e ci ostatni kontynuowali rabunek Bia³orusi, a tak¿e skutecznie parali¿owali pañstwowotwórcze poczynania w³adz Bia³oruskiej Republiki Ludowej, likwiduj¹c dotychczasowe formacje zbrojne na tym terenie i przeciwstawiaj¹c siê tworzeniu nowych, podleg³ych w³adzom bia³oruskim. Dotyczy³o to tak¿e formacji policyjnych i zwi¹zków paramilitarnych.24 W koñcu listopada 1918 roku Niemcy rozpoczêli ewakuacjê swoich wojsk z Bia³orusi. Postêpowa³a za nimi Armia Czerwona, której oddzia³y nie by³y liczne, ale w³adze BRL nie dysponowa³y ¿adnymi si³ami zbrojnymi zdolnymi im siê przeciwstawiæ. 8 grudnia 1918 roku w³adze Bia³oruskiej Republiki Ludowej opuci³y Miñsk, udaj¹c siê do okupowanego jeszcze przez Niemców Wilna. W tym samym dniu proklamowano w Moskwie powstanie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, w której granicach mia³y siê znaleæ prawie wszystkie ziemie bia³oruskie. Jednak¿e bolszewicy szybko wycofali siê z tego pomys³u i 30 grudnia 1918 roku w Smoleñsku, na I Zjedzie Komunistycznej Partii (bolszewików) Bia³orusi og³oszono rezolucjê o powstaniu Bia³oruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. 1 stycznia 1919 roku rozpocz¹³ dzia³alnoæ Tymczasowy Rewolucyjny Robotniczo-Ch³opski Rz¹d Bia³orusi. Do koñca lutego 1919 roku wiêkszoæ ziem bia³oruskich zosta³a opanowana przez Armiê Czerwon¹.25 O. £ a t y s z o n e k, Bia³oruskie formacje wojskowe 19171923, Bia³ystok 1995. E. M i r o n o w i c z, op. cit., s. 4042. Na ziemiach zamieszkanych przez ludnoæ ukraiñsk¹, podzielonych granicami pañstwowymi Rosji i Austro-Wêgier, aspiracje narodowe dosz³y do g³osu najpierw w Galicji. Po wybuchu wojny 15 sierpnia 1914 roku powo³ano we Lwowie G³ówn¹ Radê Ukraiñsk¹, jako politycznego patrona Legionu Strzelców Siczowych. Rada opowiada³a siê za autonomi¹ po³¹czonej z Bukowin¹ Galicji Wschodniej w ramach monarchii habsburskiej. Aspiracje narodowe reprezentowa³a te¿ w Wiedniu Ukraiñska Reprezentacja Parlamentarna. Ukraiñscy poddani cara Rosji utworzyli Zwi¹zek Wyzwolenia Ukrainy, dzia³aj¹cy na terenie pañstw centralnych, g³ównie w rodowisku jeñców z armii rosyjskiej narodowoci ukraiñskiej. W pierwszych latach wojny Galicja i Wo³yñ by³y terenem ciê¿kich walk, w których nieraz Ukraiñcy walczyli przeciw sobie w armiach Miko³aja II i Franciszka Józefa I. Ich d¹¿enia narodowe i reprezentuj¹cy je politycy byli ostro zwalczani przez obie walcz¹ce strony, a od jesieni 1915 roku linia frontu dzieli³a zarówno Wo³yñ, jak i Galicjê. O¿ywienie polityczne po wschodniej stronie frontu nast¹pi³o po rewolucji lutowej. 17 marca 1917 roku w Kijowie przedstawiciele g³ównych stronnictw politycznych powo³ali Ukraiñsk¹ Centraln¹ Radê, która uzyska³a poparcie m.in. Ukraiñskiego Zjazdu Narodowego, zwo³anego w kwietniu w Kijowie. W czerwcu wy³oniono organ wykonawczy Rady Sekretariat Generalny. Centralna Rada proklamowa³a autonomiê Ukrainy w ramach demokratycznego pañstwa rosyjskiego. Postulat ten nie zyska³ aprobaty Rz¹du Tymczasowego, który decyzje co do przysz³ego kszta³tu pañstwa rosyjskiego przekazywa³ przysz³ej Konstytuancie. Po rewolucji padziernikowej Centralna Rada proklamowa³a 20 listopada 1917 roku powstanie Ukraiñskiej Republiki Ludowej, jako suwerennego pañstwa, ale zwi¹zanego z Rosj¹ w ramach federacji wolnych i równych narodów. W proklamacji zapowiadano przekazanie ca³ej ziemi w rêce ch³opów, ustanawiano omiogodzinny dzieñ pracy i obiecywano autonomiê kulturaln¹ dla mniejszoci narodowych. W grudniu Centralna Rada zdo³a³a st³umiæ w Kijowie próbê przewrotu bolszewickiego, ale 27 tego¿ miesi¹ca proklamowano w Charkowie utworzenie Sekretariatu Ludowego Ukraiñskiej Republiki Robotniczo-Ch³opskiej.26 W Brzeciu Litewskim pañstwo ukraiñskie reprezentowali delegaci Centralnej Rady, która 22 stycznia 1918 roku og³osi³a niepodleg³oæ Ukrainy. Obecnoæ w Brzeciu by³a sukcesem m³odego pañstwa ukraiñskiego, bowiem inne narody Rosji nie mia³y przy stole rokowañ swoich reprezentantów. Traktat brzeski z 9 lutego 1918 roku przyznawa³ pañstwu ukraiñskiemu okupowane przez pañ- A. C h o j n o w s k i, op. cit., s. 2433; W. S e r c z y k, Historia Ukrainy, wyd. 2, Wroc³aw 1990, s. 329346; T. H u n c z a k, The Ukraine 19171921: A Study in Revolution, Cambridge Mass. 1977. JAN LEWANDOWSKI stwa centralne Podlasie i Che³mszczyznê, zapowiada³ podzia³ Galicji i zapewnia³ niemieck¹ pomoc wojskow¹.27 Pomoc ta by³a niezbêdna, bowiem oddzia³y bolszewickie rozbi³y formacje zbrojne Ukraiñskiej Republiki Ludowej i 8 lutego wkroczy³y do Kijowa. Dopiero ofensywa niemiecka, która do koñca kwietnia 1918 roku usunê³a bolszewików z ziem ukraiñskich, umo¿liwi³a powrót Centralnej Rady do Kijowa. 28 kwietnia uchwali³a ona Konstytucjê Ukraiñskiej Republiki Ludowej i wybra³a pierwszego prezydenta Ukrainy. W tym samym dniu Centralna Rada zosta³a obalona, a Ukraiñska Republika Ludowa zast¹piona przez Pañstwo Ukraiñskie z siln¹ w³adz¹ zwierzchni¹ hetmana. Przewrót oznacza³ tak¿e zmianê polityki spo³ecznej. Odwo³ano radykalne reformy spo³eczne (reforma rolna) i przywracano przedrewolucyjny status quo w sferze w³asnoci. Rozbudowywano ukraiñski aparat pañstwowy i owiatê, chocia¿ Niemcy ograniczali rozbudowê ukraiñskich si³ zbrojnych. W tej sytuacji konserwatywne rz¹dy hetmanatu opiera³y siê na armii okupacyjnej. Rabunkowa polityka Niemców rodzi³a coraz wiêkszy opór, tak¿e wobec kojarzonego z Niemcami pañstwa ukraiñskiego. Opór ten przybiera³ tak¿e formy zbrojne w postaci wielotysiêcznych formacji partyzanckich nieuznaj¹cych najczêciej ¿adnej w³adzy.28 Widoczny w padzierniku 1918 roku rozk³ad monarchii austro-wêgierskiej zaktywizowa³ polityków ukraiñskich w Galicji. Dwa dni po manifecie cesarza Karola dzia³acze polityczni z Galicji Wschodniej i Bukowiny utworzyli we Lwowie Ukraiñsk¹ Radê Narodow¹ tymczasowy parlament, który 19 padziernika proklamowa³ powstanie niezale¿nego pañstwa, obejmuj¹cego zamieszkane przez ludnoæ ukraiñsk¹ tereny monarchii naddunajskiej (Galicja Wschodnia, £emkowszczyzna, Bukowina, Zakarpacie), ale z zachowaniem federacyjnego zwi¹zku z Austro-Wêgrami. 31 padziernika Ukraiñcy obsadzili kluczowe rejony Lwowa, a namiestnik Huyn ust¹pi³ z urzêdu. 9 listopada Ukraiñska Rada Narodowa powo³a³a rz¹d tymczasowy (Sekretariat), a 13 listopada proklamowano powstanie Zachodnioukraiñskiej Republiki Ludowej. Wprawdzie wiêkszoæ terenów na wschód od Sanu znalaz³a siê w rêkach ukraiñskich, ale ju¿ 22 listopada strona polska opanowa³a Lwów i stopniowo wypiera³a si³y ukraiñskie na wschód, a przeciw Ukraiñcom wyst¹pili tak¿e Rumuni, którzy opanowali Czerniowce, potem zajêli czasowo Pokucie, wspó³dzia³aj¹c ze stron¹ polsk¹.29 Jesieni¹ 1918 roku tak¿e ukraiñska pañstwowoæ z siedzib¹ w Kijowie by³a zagro¿ona od wewn¹trz i z zewn¹trz. Zachowawcze spo³ecznie rz¹dy hetmañskie 27 A. O. C z u b a r j a n, Brestskij mir, Moskwa 1964; S. W. W o j s t o m s k i, Traktat brzeski a Polska, Londyn 1969. 28 A. C h o j n o w s k i, op. cit., s. 3641. 29 H. B a t o w s k i, op. cit., s. 264265. by³y atakowane przez opozycjê polityczn¹ spod znaku Centralnej Rady Ukraiñskiej Republiki Ludowej i spontaniczne powstania ch³opskie. Na wschodzie na powrót Niemców do Vaterlandu czeka³a Armia Czerwona, chocia¿ zwolenników w³adzy radzieckiej nie brakowa³o i na terenach zajêtych przez Niemców. Pragn¹c unikn¹æ skutków klêski Niemiec, 14 listopada 1918 roku hetman Skoropadkyj powo³a³ nowy rz¹d z udzia³em rosyjskich monarchistów i og³osi³ przy³¹czenie Ukrainy do demokratycznej federacji rosyjskiej. Chcia³ w ten sposób znaleæ siê po stronie zwyciêskiej Ententy, która wspiera³a antybolszewickie si³y rosyjskie i stawia³a na szybki upadek w³adzy radzieckiej. Manewr hetmana okaza³ siê nieskuteczny, a rodowisko dawnej Centralnej Rady utworzy³o konkurencyjny orodek pañstwowy Dyrektoriat i wezwa³o do powstania przeciw rz¹dom hetmañskim. Na stronê powstañców przesz³y wkrótce nawet elitarne jednostki hetmañskie. 21 listopada powstañcy przyst¹pili do oblê¿enia Kijowa. 14 grudnia opuci³ Kijów garnizon niemiecki, a z nim Skoropadkyj. W³adza przesz³a w rêce Dyrektoriatu, który og³osi³ przywrócenie Ukraiñskiej Republiki Ludowej. Dyrektoriat mia³ wystarczaj¹co du¿o si³y i sojuszników, aby obaliæ Skoropadkyego, ale zbyt ma³o, aby zaprowadziæ swoj¹ w³adzê na ziemiach ukraiñskich, mimo wsparcia ze strony zwyciêskiego Zachodu (w tym USA). Ziemie ukraiñskie stanê³y otworem wobec obcych wojsk, poza formacjami ukraiñskimi dzia³a³y na nich formacje rosyjskie (bia³e i czerwone), polskie, anglo-francusko-amerykañskie i oddzia³y lokalnych atamanów, nieuznaj¹cych nad sob¹ ¿adnej w³adzy. Wyparci przez Niemców bolszewicy przygotowywali siê do powrotu. W koñcu listopada 1918 roku w Sud¿y utworzono Tymczasowy Rz¹d Robotniczo-Ch³opski, który og³osi³ nacjonalizacjê wszystkich podstawowych rodków produkcji i surowców oraz natychmiastowe przekazanie ch³opom ziemi folwarcznej. Proklamacji towarzyszy³a ofensywa Armii Czerwonej, która 3 lutego 1919 roku zajê³a Charków. Trzy dni póniej og³oszono, ¿e bolszewickie pañstwo na Ukrainie bêdzie nosiæ nazwê Ukraiñskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.30 Na prze³omie 1918 i 1919 roku perspektywa powstania w Europie rodkowo-Wschodniej niepodleg³ych pañstw narodowych by³a doæ mglista. Nadal w wielu przypadkach nie by³o rozstrzygaj¹cej odpowiedzi na podstawowe pytania: Czy powstanie w³asny organizm pañstwowy? Kiedy? Na jakim terytorium? Jaki bêdzie zakres jego niezale¿noci i kszta³t ustrojowy? Odpowiedzi na te pytania dzieli³y wewnêtrzn¹ scenê polityczn¹, a niejednokrotnie prowadzi³y do konfliktów z s¹siadami. A. C h o j n o w s k i, op. cit., s. 4144; W. S e r c z y k, op. cit., s. 5354. JAN LEWANDOWSKI Wykorzystuj¹c deklarowane przez walcz¹ce strony uznanie prawa poszczególnych narodów do samostanowienia, a tak¿e mo¿liwoci, jakie stworzy³y najpierw dwie rewolucje rosyjskie i klêska Rosji, a potem klêska pañstw centralnych, do jesieni 1918 roku wszystkie narody Europy rodkowo-Wschodniej mia³y za sob¹ proklamowanie niepodleg³oci i próby tworzenia w³asnych organizmów pañstwowych, które z lepszym lub gorszym skutkiem usi³owa³y podporz¹dkowaæ sobie terytorium uznane za w³asne. Sytuacja poszczególnych narodów by³a zró¿nicowana, chocia¿ ¿adne z tworz¹cych siê pañstw nie mia³o jeszcze okrelonych definitywnie granic. W najlepszej sytuacji by³a Czechos³owacja, ale te¿ jej terytorium nie by³o w czasie wojny okupowane, a ona sama by³a sukcesork¹ pañstwa, które ju¿ nie istnia³o. Zagro¿enie komunistyczne wprawdzie nie by³o czysto teoretyczne (vide S³owacka Republika Rad) ale te¿ zdecydowanie mniejsze ni¿ w przypadku sukcesorów imperium rosyjskiego, od którego dziedzictwa terytorialnego czerwona Rosja, po jednostronnym uniewa¿nieniu traktatu brzeskiego z 3 marca 1918 roku, wcale siê nie od¿egnywa³a. W tocz¹cej siê walce o w³adzê w przysz³ym pañstwie bra³y udzia³ ró¿ne si³y polityczne, od skrajnej, komunistycznej lub komunizuj¹cej lewicy, po narodowców i konserwatystów. Sprzyja³o to ró¿nego rodzaju przewrotom, które niezbyt korzystnie wp³ywa³y na budowê nowych struktur pañstwowych. Zró¿nicowany by³ te¿ potencja³ ludzki, z jakim przystêpowano do nadania programowi niepodleg³oci kszta³tu pañstwowego, przy czym dotyczy to zarówno liczebnoci poszczególnych narodów, jak te¿ jakoci elit narodowych i ich wp³ywów w swoich spo³eczeñstwach, a tak¿e na arenie miêdzynarodowej. Monarchia naddunajska pozostawi³a po sobie wykszta³cone kadry polityczne, wojskowe, urzêdnicze i owiatowe, rozbudowan¹ strukturê partii politycznych, organizacji spo³ecznych, gospodarczych i owiatowych, a tak¿e pewn¹ kulturê polityczn¹, chocia¿ i tutaj istnia³a du¿a ró¿nica miêdzy Czechami a S³owacj¹. Generalnie gorzej by³o w pañstwie carów, aczkolwiek równie¿ tutaj istnia³y du¿e ró¿nice miêdzy Estoni¹ i £otw¹ a Bia³orusi¹ i Ukrain¹. Estoñczycy umiejêtnie wykorzystali dla budowy swoich struktur pañstwowych i okrelenia granic pañstwa miesi¹ce miêdzy dwiema rewolucjami w Rosji, czego ju¿ nie da siê powiedzieæ o naddnieprzañskich Ukraiñcach. Warto te¿ spojrzeæ na proces pañstwowotwórczy od strony przywódców poszczególnych narodów. Dla Tomasza Masaryka w Czechach (Czechos³owacji), Karlisa Ulmanisa na £otwie czy Konstantina Pätsa w Estonii trudno by³oby znaleæ postacie o porównywalnym autorytecie na Litwie, Bia³orusi czy Ukrainie. W ró¿nym tempie budowano w³asny aparat pañstwowy, przy czym szczególnie wa¿ne by³o stworzenie w³asnych si³ zbrojnych. Na ogó³ nie brakowa³o oficerów, natomiast problemem by³o wype³nienie jednostek szeregowcami. Do- wiadczeni ¿o³nierze po czterech latach wojny na ogó³ nie chcieli ju¿ walczyæ w ¿adnej armii, patriotyczna m³odzie¿ nie mia³a dowiadczenia i kwalifikacji. Wa¿ne by³o te¿ przekonanie, ¿e szanse sukcesu w walce z liczniejszym, lepiej wyszkolonym, niemieckim lub rosyjskim przeciwnikiem by³y znikome. Ale te¿ gotowoæ do walki o w³asne pañstwo by³a jednym z mierników wiadomoci narodowej. M³ode pañstwa narodowe od pocz¹tków napotyka³y na liczne zagro¿enia, poczynaj¹c od wewnêtrznych konfliktów miêdzy zwolennikami pañstwa niepodleg³ego a tymi, którzy opowiadali sie za zwi¹zkiem miêdzy bia³¹ i czerwon¹ Rosj¹ czy te¿ zwolennikami ró¿nych koncepcji spo³eczno-ustrojowych. Do jesieni 1918 roku zagro¿enie stanowili Niemcy: politykom i wojskowym II Rzeszy nieobce by³y plany aneksjonistyczne, tworzenie uzale¿nionych pañstw buforowych czy te¿ pañstwa ba³tyckich Niemców nad Zatok¹ Rysk¹ i Fiñsk¹. Jesieni¹ 1918 roku ich rola czêciowo zmieni³a siê: obecnoæ si³ okupacyjnych miêdzy Zatok¹ Fiñska a Morzem Azowskim chroni³a przed agresj¹ Armii Czerwonej. Od koñca 1917 roku g³ówne zagro¿enie stanowi³a bolszewicka Rosja, nios¹ca na bagnetach swej armii program wiatowej rewolucji, ale te¿ maj¹ca wielu zwolenników na terenie dawnego imperium. Tak¿e perspektywa zwyciêstwa bia³ej Rosji nie by³a zachêcaj¹ca jej zwolennicy wyznawali otwarcie zasadê odbudowy jednego i niepodzielnego imperium w granicach sprzed wojny. Z t¹ ostatni¹ kwesti¹ wi¹za³a siê tak¿e sprawa miêdzynarodowego uznania m³odych pañstw. Prawo narodów do samostanowienia deklarowali zarówno uczestnicy I wojny wiatowej, jak i bolszewicy. Inaczej by³o, kiedy sprawa dotyczy³a konkretnego pañstwa sukcesora carskiego imperium. Jeszcze przed koñcem wojny Ententa deklarowa³a uznanie praw narodów okupowanych przez Niemcy, ale by³o to tylko uznanie, de facto bowiem nie chciano sobie zra¿aæ przysz³ej bia³ej Rosji jako licz¹cego siê czynnika w powojennym uk³adzie si³ w Europie. Po dwu rewolucjach w Rosji, klêsce wojennej najpierw pañstwa rosyjskiego, a potem pañstw centralnych i rewolucji w Niemczech i Austrii powsta³a sytuacja sprzyjaj¹ca realizacji rozbudzonych, zw³aszcza w koñcowych latach wojny, aspiracji pañstwowych narodów Europy rodkowo-Wschodniej. Jeli u¿yæ formu³y, ¿e w³adza le¿a³a wówczas na ulicy, to trzeba by³o mieæ si³ê, aby j¹ podnieæ i utrzymaæ, a zwolennicy niepodleg³oci nie byli jedynymi do niej pretendentami. Na pocz¹tku 1919 roku dobitne potwierdzenie znajdowa³a formu³a, ¿e Europa rodkowo-Wschodnia to ta czêæ kontynentu, która le¿y miêdzy Rosj¹ a Niemcami. Armia Czerwona by³a w Rydze, Wilnie, Miñsku i Charkowie, ponadto zajmowa³a 2/3 terytorium Estonii. Równoczenie proklamowano powstanie b¹d reaktywowanie socjalistycznych republik radzieckich. Tylko w trzech stolicach Tallinie, Kijowie i Pradze w³adzê sprawowa³y rz¹dy niepodleg³ych pañstw. JAN LEWANDOWSKI Lipawa i Kowno by³y w rêkach niemieckich i tylko dziêki niemieckim si³om okupacyjnym mog³y tam funkcjonowaæ rz¹dy niepodleg³ej £otwy i Litwy. Zasadnicze decyzje o losach narodów Europy rodkowo-Wschodniej mia³y zapaæ w czasie dwu nastêpnych lat. RÉSUMÉ Lauteur présente la situation politique et militaire dans les territoires dancienne Russie: Estonie, Lettonie, Lituanie, Biélorussie, Ucraine. Les efforts des nations qui tachaient à former ses propres états nationaux ont été menacés (sauf la Tchécoslovaquie) par les Allemands, ainsi que par la Russie Soviétique.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2009

There are no references for this article.