Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Jan Smuts in dispute between Easterners and Westerners (proposition of obtaining command of Palestine front - May 1917)

Jan Smuts in dispute between Easterners and Westerners (proposition of obtaining command of... DOI: 10.2478/v10068-011-0014-9 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 Instytut Historii UMCS Jan Smuts w sporze midzy Easterners a Westerners (propozycja objcia dowództwa frontu w Palestynie ­ maj 1917 roku) Z kocem roku 1914 na froncie zachodnim I wojny wiatowej linia frontu ustabilizowala si od wybrzey Morza Pólnocnego po granic francusko-szwajcarsk. W kolejnym roku zmaga wojennych, 1915, obie strony podjly wiele prób, aby zmieni ten stan rzeczy. Niemcy, którzy zachowywali postaw defensywn, najwikszy atak przeprowadzili pod Ypres, czciej linie przeciwnika próbowala przerwa Ententa. Francuzi przeprowadzili ofensyw w Szampanii, Brytyjczycy nacierali w Artois oraz pod Loos. Mimo tych wysilków sytuacja byla patowa. Kiedy dla brytyjskich decydentów stalo si jasne, e walczcym stronom niezwykle trudno bdzie przelama front zachodni, w rzdzie i generalicji dokonal si podzial w kwestii dalszego kierunku prowadzenia wojny. Jeden z najdynamiczniejszych ministrów w rzdzie Asquitha i jego nastpca, Lloyd George, stal si zwolennikiem poszukiwania rozstrzygnicia na innych odcinkach, zwlaszcza na Wschodzie. W swych pogldach nie byl odosobniony, podobnej opinii byli inni czlonkowie gabinetu, przewanie cywile, midzy innymi Winston Churchill (Pierwszy Lord Admiralicji), Lord George Curzon, Maurice Hankey (Sekretarz Rady Wojennej) czy Leopold Amery. Grup t zaczto z czasem okrela mianem Easterners. W opozycji do nich stali Westerners ­ przede wszystkim wojskowi, znakomita wikszo brytyjskiej generalicji z naczelnym dowódc Douglasem Haigiem i szefem sztabu generalnego Wil- liamem Robertsonem na czele, wspierani przez redakcje midzy innymi ,,Timesa", ,,The Morning Post" czy ,,The Star" oraz króla Jerzego V, zaprzyjanionego z Robertsonem1. Trzeba podkreli, e stronnictwa te nie byly hermetyczne, niejednokrotnie zdarzalo si, e osoby nalece do jednego uznawaly warto argumentów drugiej frakcji. Easterners byli zwolennikami prowadzenia wojny w stylu Anglii z czasu wojen napoleoskich. Uwaali, e glówny ciar walki na kontynencie powinni przej Francuzi, póniej wspierani te przez Amerykanów, za mniejsza armia brytyjska miala desantami w strategicznych punktach nka przeciwnika. ywili przekonanie, e takie uderzenie powinno skierowa si przeciwko Turcji, odblokowa cieniny czarnomorskie i w ten sposób odciy nieco Rosj, która ponosila porak za porak. Pozwoliloby to zwikszy pozycj Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie i zagrozi poludniowej granicy Austro-Wgier. Obóz Easterners nie byl jednorodny, osoby do zaliczane rónily si w swych koncepcjach ­ wyranie bylo to widoczne podczas desantu na pólwyspie Gallipoli, gdzie Churchill zawzicie lansowal koncepcj szerokiego ataku na ldzie, Lloyd George za byl zwolennikiem akcji na Balkanach2. Mimo poraki tej operacji Lloyd George byl przekonany, e dalsze wysilki nadal powinny by skierowane przeciwko Turcji ­ z uwagi na swoje poloenie nie moglaby otrzyma z Niemiec realnej pomocy wojskowej, a jej pokonanie umoliwiloby ewentualne natarcie na Balkanach. Zawsze moim zamiarem, pisal Lloyd George, bylo zaatakowanie nieprzyjaciela w miejscu, gdzie jest najslabszy, a gdzie brytyjska armia mogla wykorzysta swoje dowiadczenie w polu, pragnlem, odkd zatrzanito nam balkaskie wrota przed nosem, wykorzysta do oporu moliwoci, jakie oferowala nam kampania w Palestynie. Tego punktu widzenia nie podzielali nasi doradcy wojskowi. General Robertson uwaal, e kampania w Egipcie powinna ograniczy si do obrony Kanalu Sueskiego, póniejsze operacje bylyby dyskusyjne, poniewa absorbowalyby sily i sprzt niezbdny na Zachodzie [...]. Ofensywa w Palestynie, podobnie jak w Mezopotamii, wyjtkowo pasowala do stylu walki brytyjskiej armii i dowiadcze generalów. To ten rodzaj walki, w którym nasza armia przodowala, w którym moglimy liczy na zadawanie miadcych ciosów przeciwnikowi3. 1 D. Woodward, Britain in a Continental War: The Civil-Military Debate over the Strategical Direction of the Great War of 1914­1918, ,,Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies", vol. 12, nr 1 (Spring 1980), s. 37­65, 57. 2 Ibid., s. 38. 3 War Memoirs of David Lloyd George, vol. 4, London 1934, s. 1819­1820. Najkrócej ujl to general Henry Wilson, twierdzc e: ,,[n]a Zachodzie Bosze nie mog nam nic zrobi, tak jak my im, wic powinnimy spróbowa pobi Turków"4. Zdobycie Bagdadu czy niemieckich kolonii w Afryce nie zmienialo sytuacji na froncie zachodnim, ale za to wydatnie wzmacnialo pozycj przetargow Wielkiej Brytanii podczas przyszlych rozmów pokojowych. Z kolei lord Curzon, który w wikszoci kwestii popieral punkt widzenia premiera Lloyda George'a, dostrzegal sluszno tezy Westerners, e dopóki glównym celem Wielkiej Brytanii jest zniszczenie niemieckiego militaryzmu, nierozsdne bdzie zmniejszanie wsparcia dla sojuszników na kontynencie kosztem operacji na peryferyjnych frontach. Swoje pogldy na temat dziala na Wschodzie Robertson zawarl w memorandum z 2 stycznia 1917 roku, gdzie sugerowal, aby pelni uwagi skoncentrowa na Francji, za zaangaowanie na pomniejszych odcinkach ograniczy do minimum. Zakladal, e Murray zajmie na okres lata pozycje obronne, z których mona by rozpocz przyszl ofensyw, ale których obrona nie bdzie wymagala zbyt wielu olnierzy. Powinien te by przygotowany na to, e wikszo bialych jednostek zostanie odeslana do Francji i zastpiona bdzie olnierzami z Indii, Mezopotamii i Afryki Wschodniej5. Pomidzy tymi grupami stal premier Asquith, który nie opowiedzial si jednoznacznie po której ze stron. Brak spójnej wizji polityki wschodniej zaowocowal porak desantu pod Gallipoli, unieruchomieniem na cale lata kilku dywizji w Grecji, które w zaloeniu mialy przyj z pomoc Serbii lub Rumunii, ale zanim odwaono si na zdecydowane dzialania, oba pastwa zostaly pobite i wyeliminowane z wojny. Fiasko tych eksperymentów oraz brak sukcesów w Mezopotamii dostarczyly argumentów zwolennikom prowadzenia wojny wylcznie na froncie zachodnim. Westerners przeciwni byli dzieleniu sil brytyjskich oraz jakimkolwiek planom oddawania ich pod komend francusk. W 1916 roku na Zachodzie doszlo do bitwy nad Somm, gdzie Anglicy stracili wicej olnierzy ni w czasie calej II wojny wiatowej. Jedynym wymiernym rezultatem ofensywy bylo przesunicie linii frontu o dwanacie kilometrów. Lloyd George, piastujcy od grudnia stanowisko premiera, poraony wysokoci strat, wszedl w otwarty spór z generalicj. Oskaral j o brak jakiejkolwiek wizji poza wojn na wyniszczenie i kladl silny nacisk na to, aby to ,,kowadlo bylo bardziej uszkodzone ni mlot"6. C. E. Calwell, Field-Marshall Sir Henry Wilson: His Life and Diaries, vol. 2, 1927, January 16, 1917, za: D. Woodward, Lloyd George and the Generals, London 1983, s. 192. 5 War Memoirs..., vol. 4, s. 1824. 6 Ibid., vol. 1, s. 545­555. Zarzucal wojskowym take brak koordynacji midzy poszczególnymi frontami. Premier nie negowal koniecznoci utrzymania nacisku na przeciwnika, ale obawial si, e kolejna wielka i krwawa ofensywa moglaby doprowadzi do zalamania si brytyjskiej armii, zanim Amerykanie czynnie wlcz si do wojny. Na frontach poza Europ Brytyjczykom wiodlo si ze zmiennym szczciem ­ w Afryce wszystkie niemieckie kolonie zostaly zajte do koca 1916 roku, cho nieprzyjaciel stawial opór a do listopada 1918 roku, absorbujc uwag, olnierzy i zaopatrzenie. W marcu 1917 roku w Mezopotamii general Maude wkroczyl do Bagdadu, jednak w Palestynie general Murray zostal dwukrotnie powstrzymany pod Gaz. W wyniku sukcesu Maude'a [11 marca zajto Bagdad ­ aut.], Robertson, cho z zasady przeciwny pobocznym frontom, nie byl tak niechtny ekspedycji palestyskiej jak ewentualnej operacji na Balkanach, sugerowal w marcu, eby Murray przyjl postaw agresywniejsz. Wpisywalo si to doskonale w pogldy premiera Lloyda George'a i Gabinetu Wojennego, którzy, szczególnie z politycznego punktu widzenia, byli zainteresowani sukcesem; poinstruowano Murraya, e jego nowym zadaniem jest zdobycie Jerozolimy i przekazanie szacunkowej liczby olnierzy potrzebnych do tego zadania. 17 kwietnia Murray, który doprowadzil lini kolejow na odleglo czterech mil od Gazy, zaatakowal wrota Palestyny, lecz nie zdobyl miasta, tracc przy tym trzy tysice ludzi. Gabinet Wojenny w nastpstwie tej poraki zdecydowal o usuniciu go ze stanowiska7. Przez Bliski Wschód wiodly strategiczne dla Brytyjczyków szlaki ldowe i morski do Indii, std dla rzdu kwesti priorytetow bylo ich zabezpieczenie. Curzon i Amery zgadzali si z premierem, e podbój Palestyny jest niezbdny dla zabezpieczenia Egiptu i Mezopotamii: Upadek Rosji, sporód kwestii nierozstrzygnitych w tej wojnie, uczynil Palestyn najistotniejsz dla calego Imperium8. Podczas obrad Gabinetu Wojennego 2 kwietnia 1917 roku duy nacisk poloono take na moralne i polityczne korzyci plynce z ewentualnych postpów w Palestynie, a zwlaszcza ze zdobycia Jerozolimy. Taki sukces móglby na pewien czas skutecznie odwróci uwag opinii publicznej od coraz trudniejszej sytuacji ekonomicznej9. Lord Hankey, The Supreme Command 1914­1918, vol. 2, London 1961, s. 637­638. Cabinet Paper G.T. 831 of May 20, 1917, CAB 24/14, za: D. Woodward, Lloyd George..., s. 167. 9 CAB/23/2, 2 April 1917 (1), za: E. Bar-Yosef, The Last Crusade? British Propaganda and the Poniewa w ocenie czlonków Gabinetu Wojennego dotychczasowy glównodowodzcy Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego general Murray nie sprawdzil si, konieczne bylo znalezienie jego nastpcy. Kwestia ta zmuszala do zastanowienia si nad dalszymi losami tej kampanii. Postawa Robertsona byla ju znacznie mniej przychylna. Nie mona bylo te liczy na to, e Rosjanie, którzy przestali bra czynny udzial w wojnie, bd wiza Turków na Kaukazie. Specyficzna sytuacja w Palestynie wymagala, aby glównodowodzcy na tym froncie byl nie tylko dowiadczonym wojskowym, ale take dyplomat i administratorem. Po sugestii Leopolda Amery'ego10 premier Lloyd George zaproponowal to stanowisko generalowi Janowi Smutsowi11. Pod pewnymi wzgldami byl to wybór zaskakujcy ­ w Anglii nie brakowalo dowódców, którzy podolaliby takiemu zadaniu, jednak zdecydowano si na obcokrajowca. Smuts, mimo e pochodzil z poludniowej Afryki, stanowczo nie byl w Anglii postaci anonimow. W mlodoci studiowal prawo na uniwersytecie w Cambridge, w czasie wojny burskiej walczyl z Brytyjczykami, byl wyróniajcym si dowódc komanda, którego nazwisko czsto pojawialo si w prasowych relacjach z pola walki. Byl take jednym z sygnatariuszy traktatu pokojowego z Vereeniging. Po wojnie, zabiegajc o autonomi dla bylych republik burskich, rywalizowal na lokalnej arenie politycznej z ich gubernatorem, Alfredem Milnerem, który w czasie I wojny wiatowej zostal jednym z najwaniejszych czlonków Gabinetu Wojennego12. W czasie wizyty w Anglii w 1906 roku Smuts Palestine Campaign, 1917­1918, ,,Journal of Contemporary History", vol. 36, nr 1 (January 2001), s. 87­109, 90. 10 Amery znal Smutsa jeszcze z czasów wojny burskiej i wysoko cenil jego talenty wojskowe. Zob. L. Amery to J. Smuts, 15 March 1917, w: W. Hancock, J. van der Poel, Selections from the Smuts Papers, vol. 3, Cambridge 1966, s. 465. 11 ,,In regard to the choice of a successor to Sir Archibald Murray, it was pointed out that the General Smuts had expressed very decided views as to the strategical importance of Palestine to the future of the British Empire. He would therefore prosecute a a camping in the quarter with great determination, and there was a strong feeling that he would be one of the most suitable selections for the Chief Command of the Egyptian Expeditionary Force [...]. Arising out of our Cabinet discussion, I asked him if he would undertake the High Command in Palestine". War Memoirs..., vol. 4, s. 1803­1831. Brak kontrkandydatów dla Smutsa na stanowisko glównodowodzcego Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego mona tlumaczy dwojako: Lloyd George nie przewidywal, e Murray móglby zosta ponownie powstrzymany pod Gaz, nie mial zatem przygotowanego nastpcy dla niego, lub, co bardziej prawdopodobne, Smuts byl pierwsz osob, o której premier pomylal w zaistnialej sytuacji, jako e osoba generala pozostawala w jego orbicie zainteresowa od samego pocztku konferencji imperialnej. 12 W czasie swego pobytu w poludniowej Afryce Milner stal na czele nieformalnej grupy mlodych wspólpracowników, nazywanej ,,Przedszkolem Milnera" (,,Milner's Kindergarden"). Po- spotkal si z premierem Campbell-Bannermanem oraz czlonkami jego rzdu (przy tej okazji poznal Lloyda George'a i Churchilla), aktywnie uczestniczyl te w konferencjach midzykolonialnych. Dzialal na rzecz utworzenia, funkcjonujcego w ramach Imperium Brytyjskiego, Zwizku Poludniowej Afryki, a po jego powolaniu sprawowal tam róne funkcje ministerialne. W 1916 roku powierzono mu dowództwo nad silami brytyjskimi w Niemieckiej Afryce Wschodniej, któr udalo mu si zaj w cigu niespelna roku. Sily niemieckie do koca wojny zostaly zepchnite do defensywy, ale nie zostaly calkowicie rozbite i dalej stawialy opór. Mimo bezsprzecznych sukcesów general krytykowany byl za doprowadzenie swoich jednostek do stanu wycieczenia w ciglej pogoni za Niemcami. Nadmiernemu wydlueniu ulegly linie zaopatrzenia, w efekcie czego olnierzom i tragarzom brakowalo leków przeciw malarii. Kiedy w marcu 1917 roku Smuts przybyl do Anglii w zastpstwie premiera Zwizku Poludniowej Afryki, Louisa Bothy, aby wzi udzial w obradach Konferencji Imperialnej, jego osoba stala si obiektem powszechnego zainteresowania. Jedyny dowódca odnoszcy rzeczywiste zwycistwa nad Niemcami, dawny przeciwnik, obecnie walczcy w imi zasad Imperium, blyskotliwy mówca zmczony wojn, Brytyjczykom jawil si jako osoba pelna energii i optymizmu. Poniewa na przestrzeni lat Smuts osobicie poznal wielu prominentnych brytyjskich polityków i wojskowych, po przybyciu do Anglii w ,,towarzystwie" byl wrcz rozchwytywany: zapraszal go Milner, zapraszal biskup Cantenbury, zapraszala ona Asquitha. 15 maja 1917 roku polczone Izby Lordów i Gmin wydaly na jego cze bankiet ­ byl pierwszym politykiem pochodzcym z kolonii uhonorowanym w ten sposób. Na posiedzeniu Imperialnego Gabinetu Wojennego zostal zaprezentowany przez premiera Lloyda George'a jako ,,jeden z najblyskotliwszych generalów tej wojny"13. Nawet jeli opinia ta jest nieco przesadzona, dobrze oddaje ogólny nastrój, w jakim byla odbierana posta generala. Korespondent ,,Timesa", pulkownik Charles Repington, relacjonowal ich pierwsze spotkanie: [...] general Smuts to atrakcyjna posta. Wyraa si rozsdnie, racjonalnie argumentuje, posiada doskonaly osd w trudnych kwestiach. Bdzie niezwykle, jeeli nie znajdzie si dla niego nawet wysze stanowisko w naszej armii. Na swój sposób przypomina mi generala Pétaina14. wstal z niej póniej ,,Round Table Movement", z którego niektórymi czlonkami, jak Philip Kerr (sekretarz Lloyda George'a) czy wspomniany ju Leopold Amery, przyszlo Smutsowi wspóldziala w Londynie podczas wojny. 13 S. G. Millin, General Smuts, vol. 1, London 1932, s. 354. 14 Ch. Repington, The First World War 1914­1918. Personal Experiences, London 1920, vol. 1, s. 517. Smuts zostal zasypany ofertami wykorzystania swojego potencjalu. Proponowano mu stanowisko mediatora midzy rzdem a strajkujcymi robotnikami, otrzymywal zaproszenia do Stanów Zjednoczonych, gdzie mial zachca do aktywniejszego udzialu w wojnie, a nawet do Rosji15. Powane plany z jego osob wizal take Lloyd George16. Wraenie, jakie general Smuts wywarl na wspólpracownikach, ba, na calym narodzie, bylo tak glbokie, e niedopuszczalne bylo pozwoli mu wróci do Afryki po zakoczeniu Konferencji. Nalegalimy, aby zostal z nami tu, w Anglii, w centrum naszych wojennych wysilków. Stanowil bardzo cenne wsparcie podczas wykonywania wielorakich zada17. Wspomniana propozycja objcia naczelnego dowództwa w Palestynie zloona Smutsowi to symbol wagi, jak premier przykladal do tego frontu. ,,Sondae" i rozmowy, które general przeprowadzil, rozwaajc ewentualn nominacj, jak w soczewce zbieraj najwaniejsze koncepcje i opinie na temat dalszego prowadzenia wojny w tym regionie. Smuts w momencie otrzymania oferty przebywal w Anglii zaledwie od dwóch miesicy, byl czlowiekiem spoza lokalnych ukladów towarzyskich. Mimo K. Ingham, Jan Christian Smuts. The Conscience of a South African, London 1986, s. 94. Zostal nawet zaproszony na zamek Windsor przez króla Jerzego, który zasugerowal mu, aby pozostal w Anglii do koca wojny. Por.: J. Smuts to M. C. Gillet, 4 September 1917, Selections from..., s. 542. Smutsowi taka propozycja byla na rk, tym bardziej e w Afryce czekal go powrót do otwartej walki z nacjonalistami, w Anglii za zewszd otrzymywal wyrazy uznania i sympatii. 16 Premier chcial ustanowi Smutsa przewodniczcym komisji, której zadaniem byloby stworzenie konstytucji dla Irlandii. Sytuacja na wyspie po niedawnym powstaniu wielkanocnym byla napita, za w ocenie premiera Smuts, jako byly przeciwnik Anglików, obecnie z nimi ,,pojednany", stanowil idealn kandydatur do tego zadania. Smuts, który o zawilociach kwestii irlandzkiej mial slabe pojcie, propozycji nie przyjl. Grupka jego przyjaciól gorco zachcala go do objcia tego stanowiska, ale przewayla opinia przyjaciela Smutsa z lat szkolnych, arcybiskupa Armagh, Johna Gregga, który pisal: ,,If you want to do what everyone in British politics has hitherto failed to do, here is an opportunity. But the essential prerequisite is ­ come and live amongst us for a little, and then you will learn the nature of the problem". J. A. F. Gregg to J. Smuts, 19 May 1917, ibid, s. 521. 17 War Memoirs..., vol. 4, s. 1766. Take Winston Churchill byl pod sporym wraeniem osoby Smutsa: ,,At this moment arrives in England from the outer marches of the Empire a new and altogether extraordinary man. He is a politician. He is lawyer ­ politician. He has been a Minister of the Crown. He was once an Attorney ­ General. He is now lieutenant ­ general. The stormy and hazardous roads he has traveled by round fill all the acts and scenes of a drama. He has quelled rebellion against our own flag with unswerving loyalty and unfailing shrewdness. He has led raids at desperate odds, and conquered provinces by scientific strategy... His astonishing career and his versatile achievements are only the index of a profound sagacity and a cool, far-reaching comprehension". ,,Daily News" 2.08.1917, za: S. G. Millin, op. cit., s. 355. e pochodzil z kolonii, w sporze midzy Easterners a Westerners zajmowal stanowisko neutralne, dostrzegajc racje obu stron. Jak wspomniano, byl wysoko oceniany przez premiera, ale te utrzymywal przyjazne stosunki z szefem sztabu generalnego, Robertsonem. Dla premiera przybycie Smutsa do Anglii musialo by prawdziwym zrzdzeniem losu. Po raporcie komisji dardanelskiej, która o fiasko operacji oskarala ,,strategów ­ amatorów", Lloyd George popadl w kompleksy wobec wojskowych i szukal dowódcy, który nie tylko poparlby jego plany, ale i podjl si ich realizacji. Premier przekonany byl, e cywile nie mog dopuci do tego, by wylczn kontrol nad prowadzeniem dziala wojennych przejli wojskowi. Brakowalo mu podstaw teoretycznych, ale byl przekonany, e mona to zrównoway wyobrani i mialoci ­ cechami, których w jego ocenie brakowalo w Naczelnym Dowództwie18. Smuts, podobnie jak Lloyd George, byl z wyksztalcenia prawnikiem, a nie olnierzem, a mimo to jego kampania w Afryce zakoczyla si sukcesem. Dodatkowym atutem byl fakt, e walczc dotychczas poza Europ, nie byl zmieniony dowiadczeniem kilkuletniej walki w okopach. Dziki tym cechom wydawal si, w ocenie premiera, osob, która bylaby w stanie poj warto ofensywy przeciwko Turkom w Palestynie i umiejtnie j przeprowadzi19. Lloyd George, rozczarowany kontaktami z brytyjskim dowództwem, wizal due nadzieje z wojskowymi, którzy byli w stanie przedstawi rozwizania dajce choby cie szansy na to, e nie dojdzie do kolejnej Sommy. Std bezgraniczna ufno i poparcie dla nierealnych planów Nivelle'a, std take wiara, e Smuts wyslany do Francji na inspekcj frontu powróci z now, rewolucyjn koncepcj, która pozwoli wygra wojn. Ocena dziala wojennych przedstawiona premierowi 29 kwietnia 1917 roku nie spelnila wszystkich jego oczekiwa. Co prawda, wedlug Lloyda George'a, na ostateczny ksztalt pisma wplyn miala wizyta Smutsa u Haiga, który mial go przekona do swojej wizji, ale premier dodal te, e jest to zapis sytuacji widziany oczyma kompetentnego i niezalenego obserwatora20. Smuts w raporcie dokonal przegldu sytuacji na frontach i zawarl w nim swoje sugestie co do dalszego dzialania. Postulowal przede wszystkim ograniczenie celów wojennych do wylcznie najwaniejszych. Sporód nich udalo si ju zlama niemiecki system kolonialny oraz oderwa od Turcji te tereny, które moglyby D. Woodward, Britain in a Continental War..., s. 43. Por.: War Memoirs..., vol. 4, s. 1831. 20 Ibid., vol. 3, s. 909. umoliwi Niemcom ekspansj na Daleki Wschód. Dla calkowitego zabezpieczenia tej drogi take Palestyna powinna zosta podbita. Celem, który nadal oczekiwal na realizacj, bylo wyparcie pastw centralnych z Belgii, pólnocnej Francji, Serbii, Czarnogóry i Rumunii. Belgii, a by moe take Francji i Serbii, powinno zosta wyplacone odszkodowanie za zniszczenia wojenne. Ostatnim punktem, wedlug Smutsa, mialo by ustanowienie nowego porzdku, który ograniczy lub zniszczy wojskow dominacj pastw centralnych w Europie. Smuts dokonal te krótkiej analizy sytuacji na frontach, przedstawiajc dwa moliwe kierunki ataku. Pierwszym byla Palestyna, gdzie Smuts sugerowal, aby przerzuci bezczynne dywizje z Salonik i rozpocz natarcie na Jerozolim oraz Damaszek, które byloby najwikszym zagroeniem dla Turków od czasu Gallipoli. Ewentualna ofensywa na tym froncie podnioslaby jego znaczenie do prawie takiego, jakie mial front zachodni, co od dluszego czasu postulowal premier. Smuts za najwiksze nieszczcie wojny uznal zbyt due zaangaowanie brytyjskich sil na froncie francuskim. Wielka Brytania wlczyla si do wojny z niewielkimi silami ldowymi, jednak w miar rozwoju wydarze kontyngent brytyjski si zwikszal, przejmujc od Francuzów coraz dlusze linie. Gdy Smuts przedstawial swój raport, Anglia ponosila najwikszy koszt prowadzenia wojny w sferze finansów, na morzach, a take na ldzie. Szanse na przelamanie frontu byly umiarkowane i to pod warunkiem powolnego procesu wyniszczania sil przeciwnika, co nioslo ze sob spore ryzyko zaglady wlasnych zasobów ludzkich. General powtórzyl take staly argument Easterners o klasycznej, pomocniczej roli armii brytyjskiej, która powinna byla zosta przeniesiona na bezporednie zaplecze frontu, stanowic strategiczn rezerw, co bylo tym istotniejsze, e w 1917 roku jej po prostu nie posiadano. Dalsz cz raportu Lloyd George musial przyj ju z mniejszym entuzjazmem. Jeeli na Zachodzie, w oczekiwaniu na Amerykanów, Ententa podjlaby decyzj o przejciu do obrony, mogloby by niezwykle trudno póniej odzyska inicjatyw. Gdyby za Francuzom udalo si wyprze Niemców poza granic, nalealoby si liczy ze zmniejszeniem ich udzialu w wojnie. W przypadku przyjcia przez Francuzów postawy jednoznacznie defensywnej, koniecznie byloby zarzucenie jakichkolwiek dziala zaczepnych w Palestynie i przeniesienie wszystkich dostpnych jednostek na front zachodni. W zwizku z tym, mimo ograniczonych zasobów ludzkich, Smuts dostrzegal zalety ewentualnej ofensywy we Flandrii, której zadaniem byloby odzyskanie belgijskiego wybrzea i pozbawienie nieprzyjaciela baz lodzi podwodnych, co przyniosloby nieporównywalnie wiksze rezultaty ni trwajca wówczas ofensywa Nivelle'a21. Podsumowujc, w raporcie Smuts nie opowiedzial si jednoznacznie po adnej ze stron, cho przytoczyl wikszo argumentów uywanych przez Easterners. Jego pismo spotkalo si z replik generala Robertsona, który wobec faktu, e Smuts swój raport zakoczyl tylko sugestiami, postanowil, w swoim stylu, autorytatywnie ustosunkowa si do jego argumentów. Przede wszystkim, wedlug szefa sztabu, atakowanie przeciwnika na Zachodzie to absolutna konieczno. Mimo rosncych strat w ludziach i coraz bardziej pasywnej postawy Francuzów (,,czekam na Amerykanów i czolgi" ­ jak mial powiedzie Pétain), nie mona odda inicjatywy Niemcom. Brak zdecydowanych dziala na tym froncie móglby zaowocowa wyeliminowaniem z wojny Rosji i Wloch. Wobec fiaska ofensywy Nivelle'a i zdobycia rumuskich zasobów, Niemcy bd mogli pozwoli sobie na przyjcie postawy obronnej i wyczekiwanie, a wojna podwodna zmusi Entent do zawarcia rozejmu. Strategia wyczekiwania na dywizje amerykaskie zaowocowa moe tylko spadkiem morale, co nieuchronnie doprowadzi do poraki. Jeeli nie uda si nakloni Francuzów do podjcia ofensywy, powinno si przekaza im cz frontu brytyjskiego, aby wlasnymi silami zaatakowa w Belgii. Z drugiej strony, biernie pozwalajc Niemcom osiga latwe sukcesy na pozostalych frontach i pozwalajc im przedstawia si jako zwyciska strona, ulatwia si im utrzymanie przy sobie sojuszników22. General przewidywal zatem kolejne ofensywy, które przynioslyby kilka kilometrów kwadratowych zniszczonej ziemi i dziesitki tysicy ofiar. Przelamanie frontu stalo si kwesti podrzdn w stosunku do idei wyniszczenia sil przeciwnika na tak skal, aby ten poprosil o pokój. Robertson krytykowal Nivelle'a za nierealistyczne cele, ale jeli uwanie przyjrze si zaloeniom póniejszej ofensywy we Flandrii, okazuje si, e take brytyjscy planici fatalnie pomylili si w ocenie sytuacji. Mimo licznych uwag o wartoci morale general nie zwrócil uwagi na jedn niezwykle kluczow kwesti ­ najskuteczniejszym sposobem na jego popraw byloby zwycistwo nad choby i najslabszym czlonkiem wrogiej koalicji. Polemika ta byla wstpem do szerszej wymiany pogldów na temat frontu w Palestynie, do której przyczynkiem byla wspominana wczeniej oferta objcia tam naczelnego dowództwa przez Smutsa: Ibid., vol. 3, s. 909­916. Ibid., s. 916­919. Premier byl niezmiernie zainteresowany tym frontem. Byl przekonany, e Palestyna moglaby zosta uczyniona frontem, gdzie zapadn decydujce rozstrzygnicia tej wojny; e Turcja moglaby zosta pobita, wyeliminowana z walki, co mogloby by pocztkiem koca na pozostalych frontach. Byl zdecydowany, e ofensywa stanowczo powinna mie miejsce w Palestynie i w zwizku z tym zaproponowal mi pokierowanie ni23. General Murray zostal usunity ze stanowiska glównodowodzcego Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego, jako jego nastpc zasugerowano za Smutsa. J. Grainger w monografii Battle for Palestine 1917 jako dat zloenia oferty Smutsowi podaje 1 maja, co stoi w sprzecznoci ze wspomnieniami Lloyda George'a, który o kwestii dowództwa w Palestynie pisze w kontekcie daty 23 kwietnia. Z kolei telegramy Smutsa, w których informowal bliskich o nominacji zostaly wyslane 24 (do Bothy) i 27 kwietnia (do ony): Zaoferowano mi stanowisko glównodowodzcego w Palestynie, Lloyd George mówi, e musz poprowadzi t ostatni i najwiksz z krucjat24. Smuts poprosil o czas do namyslu i rozpoczl konsultacje z politykami i wojskowymi, przede wszystkim zasignl opinii swojego przeloonego i przyjaciela, premiera Zwizku Poludniowej Afryki, Louisa Bothy. Botha docenil propozycj jako wyraz uznania dla osoby generala i powicenia spolecznoci Poludniowej Afryki, ale uzalenil jej przyjcie od skali ewentualnej operacji25. Powszechne zainteresowanie postaci Smutsa przeloylo si na wzrost jego pewnoci siebie, czego przejawem byla utrzymana w aroganckim tonie wzgldem Brytyjczyków odpowied skierowana do Bothy: W obliczu ogólnie niezadowalajcego poloenia poprosilem rzd, aby ponownie dokonal oceny swojej sytuacji wojskowej i uprocil program. Tylko wtedy podejm decyzj, czy warto uda si do Palestyny. Zrobi to, pod warunkiem e zostanie potraktowana jako front pierwszorzdny pod wzgldem zaopatrzenia i posilków26. Ibid., vol. 4, s. 1831. Zob. J. Grainger, Battle for Palestine 1917, Woodbridge 2006, s. 83 oraz War Memoirs..., vol. 4, s. 1830, J. Smuts to L. Botha, 26 April 1917, Selections from..., s. 494, J. Smuts to S. M. Smuts, 27 April 1917, ibid., s. 480. 25 L. Botha to J. Smuts, 26? April 1917, ibid., s. 494. 26 J. Smuts to L. Botha, 1 May 1917, ibid., s. 495. Trzeba jednak doda, e w listach do ony przyjmowal o wiele skromniejsze oblicze: Robi tu ze mnie kogo znacznie waniejszego, ni w istocie jestem i na to zasluguj, ale mam za to szans zrobi tu co poytecznego27. Kolejn osob, do której Smuts zwrócil si z pytaniami, byl szef sztabu generalnego, Robertson. Smuts przedstawil mu plan, który zakladal wyparcie Turków z Gazy i sugerowal moliwo ewentualnego desantu z morza, co Robertson komentowal w licie do admirala Jellicoe: Smuts nie chce bra udzialu w tej akcji, jeeli nie bdzie ona traktowana z nalen uwag, a co do tego ma uzasadnione wtpliwoci. Wedlug niego, najlepszym rozwizaniem bylby desant kilkuset tysicy olnierzy pod Haif. [...] Smuts chcialby zrobi uytek z niektórych syryjskich portów. Odpowiedzialem mu, e na co takiego nigdy nie wyrazisz zgody. [...] Nie jest ordownikiem ofensywy w Palestynie, ale jeeli dojdzie ona do skutku, chce, aby wszyscy dobrze wiedzieli, w co si angauj. Pod tym wzgldem ma oczywicie racj28. W opinii Robertsona upadek Rosji spowodowal, e Niemcy i Austriacy w kadej chwili mogliby przerzuci jednostki z frontu wschodniego do Francji, dlatego konieczne bylo ustawiczne wzmacnianie sil na Zachodzie29. Sam Smuts tak relacjonowal swoj rozmow z szefem sztabu: Spytalem sir Williama, co sdzi o calej sprawie, on za szczerze odpowiedzial, e jeli mialbym przyj propozycj w przekonaniu, e co pierwszoplanowego moe zosta zrobione w Palestynie, popelnilbym wielki bld, za on odradza mi przyjmowanie dowództwa. Dodal, e obsesj premiera stal si pomysl, e wojna moe zosta wygrana na którym z poledniejszych frontów, a nie na Zachodzie. Lloyd George, powiedzial, cigle wspominal o koncentracji uwagi na innym froncie, aby wygra wojn, ale wszystkie wojskowe autorytety byly przeciwne takiemu punktowi widzenia. [...] [Robertson] uwaal, e wielkim bldem byloby oslabia nasze wysilki na Zachodzie, by zrobi szum gdzie indziej. Wedlug niego Palestyna w najlepszym przypadku moglaby by najwyej pobocznym frontem, a jakikolwiek sukces odniesiony tam przeze mnie w adnym stopniu nie wplynlby na przebieg wojny30. J. Smuts to S. M. Smuts, 5 April 1917, ibid., s. 474. D. Woodward, Military correspondence of field Marshall sir W. Robertson, no. 142, Robertson to Jellicoe 11.V.1917, za: J. Grainger, op. cit, s. 82. 29 V. Bonham-Carter, Soldier True: the Life and Times of Field-Marshal Sir William Robertson 1860­1933, London 1963, s. 274. 30 War Memoirs..., vol. 4, s. 1831­1833. Rozmowa ta musiala mie miejsce przed 10 maja, poniewa w telegramie do Bothy z tego dnia Smuts informowal, e nie zamierza przyj oferty, co spotkalo si z bardzo nieprzychyln reakcj Gabinetu Wojennego. Jego czlonkowie nalegali na Smutsa, aby raz jeszcze przemylal swoj decyzj, poniewa, jak pisal do Bothy: Sytuacja na pozostalych frontach jest na tyle trudna, e tylko Palestyna rokuje szanse sukcesu. Jest tam czterysta tysicy Turków pod Mackesenem, ale zapewniono mnie, e zostan zaopatrzony w sprzt i ludzi31. Robertson nie byl jedynym przedstawicielem Westerners, z którym o Palestynie rozmawial general. Wywiad pulkownika Repingtona ze Smutsem take rzuca wiatlo na kilka kwestii. Smuts nie byl zwolennikiem naszej dotychczasowej strategii w Palestynie. Zasugerowal desant trzech dywizji w okolicach Hajfy i przejcie linii kolejowej, jeeli nie bdzie moliwy silny atak na Aleksandrett. Kiedy nie udalo mu si zdoby aprobaty dla swoich planów, odrzucil propozycj objcia stanowiska glównodowodzcego. Spytalem go, czy popadl w konflikt ze Sztabem Generalnym. Nie, odparl, powiedzial, e lubi Robertsona i wysoko ceni jego szorstk szczero i rozsdek, za sam Sztab Generalny to organ sprawny i poyteczny [...]. Co bylo zatem przyczyn odrzucenia jego planu? Odpowiedzial, e w trakcie trzech lat wojny ludzie zuywaj si; wiele rozczarowa nauczylo ich ostronoci i zniechcilo do podejmowania ryzyka [...]. Smuts nie postrzegal frontu tureckiego jako pobocznego odcinka. Byl zdania, e pokonana Turcja poprosi o pokój, co zakoczyloby wojn. Odparlem, e na wschodzie dysponujemy 800 000 olnierzy, co powinno w zupelnoci wystarczy do pobicia Turków, gdyby tylko nasze oddzialy byly naleycie pokierowane przez Gabinet Wojenny, co do tej pory nie mialo miejsca. Osobicie nie wierzylem, e pokonanie Turcji zakoczyloby wojn32. W swej korespondencji po telegramie z 10 maja do czasu napisania listu do Lloyda George'a z 31 maja temat Palestyny Smuts poruszyl jeszcze tylko raz, gdy zasugerowal powolanie podkomisji, której zadaniem bylaby analiza calej kwestii, wlcznie ze strategi, zasobami ludzkimi czy uzbrojeniem. Wypracowany przez ni plan mona by wdroy w ycie, gdy tylko pozwol na to okolicznoci33. Ostatecznie temat dowództwa Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego zamknity zostal 31 maja, gdy Smuts ponownie potwierdzil swoj rezygnacj. Decyzj moty31 32 J. Smuts to L. Botha, 10 May 1917, Selections from..., s. 500. C. Repington, op. cit., vol. 1, 17 July 1917, s. 617­619. 33 J. Smuts to D. Lloyd George, 24 May 1917, Selections from..., s. 523. wowal brakiem gwarancji zapewnienia olnierzy i sprztu potrzebnych do zdobycia Jerozolimy. Zakladal te, e sukces ten nie zostalby w pelni wykorzystany, a dalsza ofensywa wstrzymana w pól drogi, co opinia publiczna odebralaby jako rozczarowanie i porak. Nie bez wplywu byla te pasywna i bierna postawa Rosji, która dotychczas wizala sily tureckie w Armenii, oraz brak dostatecznej liczby olnierzy, których nie mona bylo wysla na Bliski Wschód bez oslabiania pozostalych frontów. List zakoczony zostal przypuszczeniem, e zadania Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego bd ogranicza si do defensywy, przynajmniej dopóki Rosja i Ameryka nie wlcz si do dziala na innych frontach w nadchodzcym roku34. 28 czerwca 1917 roku Archibalda Murraya na stanowisku glównodowodzcego Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego zastpil general Allenby. Jak zapisal w swych wspomnieniach sekretarz Gabinetu Wojennego, Maurice Hankey, ,,[d]o tego czasu kwestia dalszych dziala na tym froncie urosla do rangi sporu o ksztalt przyszlej strategii prowadzenia wojny, czym zajmowal si specjalny komitet w ramach Gabinetu, pod kierownictwem Lloyda George'a"35. Allenby jako zawodowy olnierz nie mógl odmówi premierowi, cho podobnie jak niemal wszyscy brytyjscy generalowie uwaal, e rozstrzygnicia mog zapa tylko we Francji. Lloyd George uwiadomil mu jednak, jak bardzo spoleczestwo potrzebuje zwycistwa na którym z frontów, a rozmow zakoczyl haslem: ,,Jerozolima na wita"36. Jan Smuts w czerwcu wszedl w sklad Gabinetu Wojennego zgodnie ze slowami premiera, e jest osob zbyt cenn, aby pozwoli mu na powrót do Afryki. Byl jego czlonkiem do samego koca wojny, wykonujc najrozmaitsze zadania powierzone mu przez Lloyda George'a i pelnic funkcj jego wojskowego doradcy. W uznaniu zaslug doczekal si nawet przydomka Handyman of the Empire. W lutym 1918 roku Smuts wraz z Amerym zostali wyslani do Palestyny na inspekcj. Ministerstwo Wojny tradycyjnie bylo przeciwne prowadzeniu kampanii przeciwko Turkom, na szersz skal za Najwysza Rada Wojenna preferowala opcj poczekania na Zachodzie na Amerykanów. Smuts, posiadajcy wszelkie pelnomocnictwa, mial przeanalizowa sytuacj i podj decyzj co do dalszych dziaS. G. Millin, op. cit., s. 39­40. M. Hankey, op. cit., vol. 2, s. 638. 36 J. Grainger, op. cit., s. 83. Take w czerwcu Komitet Priorytetów Wojennych przy Gabinecie Wojennym zajl si kwesti ewentualnego ataku na Turcj jako alternatyw dla ofensywy we Flandrii, na wypadek gdyby Francuzi nie chcieli wzi pelnego udzialu w ataku. Smuts dowodzil, e Wielka Brytania ma wiksz szans oderwa Turcj od Berlina ni Austri ofensyw polityczno-militarn (w tym czasie prowadzono zakulisowe rozmowy o ewentualnym zawieszeniu broni z Austriakami), w: Cabinet Committee on War Policy (15), July 6, 1917, CAB 27/6, za: D. Woodward, Lloyd George..., s. 183. la. 15 lutego 1918 roku zapadla decyzja o podjciu ofensywy przeciwko Turkom, zanim jednak wprowadzono ustalenia w ycie, na Zachodzie w marcu Niemcom udalo si przelama obron Ententy i wszelkie inne kwestie zeszly na dalszy plan. Allenby, dysponujc wylcznie wlasnymi silami, zdobyl Jerycho i cz Transjordanii, a na przelomie wrzenia i padziernika 1918 roku zajl Damaszek i Aleppo, zmuszajc Turków do rozpoczcia rozmów pokojowych. Ostateczny plan ataku byl autorskim dzielem Allenby'ego, cho warto zauway, e koncepcje Smutsa take zostaly wzite pod uwag37. Z perspektywy czasu wiadomo ju, e przewag liczebn Turków Brytyjczycy rekompensowali z nawizk przewag w zaopatrzeniu i jakoci uzbrojenia. Wydaje si, e pokonanie Turków caly czas lealo w moliwociach brytyjskiej armii, kwesti mocno dyskusyjn pozostaje jednak wplyw ewentualnego zwycistwa na losy wojny w Europie. Na zakoczenie warto pochyli si nad motywami odmowy objcia naczelnego dowództwa w Palestynie przez Smutsa. Kwestia ta nurtowala go jeszcze wiele lat póniej: Lloyd George czsto póniej wypominal mi, e popelnilem wielki bld, niewykluczone, e mial racj, poniewa póniej widzialem, jak niezwykle zaangaowany byl w sprawy tego frontu; jest calkiem prawdopodobne, e gdybym przyjl propozycj, moliwe byloby dokonanie czego spektakularnego duo wczeniej, zanim Allenby'emu udalo si to na jesieni 1918. Jest te do prawdopodobne, e pokonanie Turcji na tym froncie moglo skróci cal wojn38. Na jego decyzj zloyly si róne czynniki ­ jak wspomniano Smuts przebywal w Anglii od dwóch miesicy, nie dysponowal jeszcze dokladnym rozeznaniem w aktualnym ukladzie sil midzy cywilami i wojskowymi. General na polu bitwy byl zwolennikiem manewrów oskrzydlajcych, bardzo niechtnie atakowal frontalnie, co zblialo go do Easterners, jednak we wszystkich uzasadnie37 ,,Smuts had a clear policy of action formed in his mind; and we merely discused the method of carrying it out I won't go into questions of Imperial Strategy; but, from a local standpoint, the plan appears possible". Zob. Allenby to Robertson, February 23, 1918, Robertson MSS, I/21/86, za: D. Woodward, Lloyd George..., s. 252. Por. W. Hancock, Smuts. The Sangiune Years 1870­1919, Cambridge 1962, s. 472 i J. Grainger, op. cit., s. 232­233. Warto w tym miejscu przytoczy anegdot, któr general Phillip Chetwode, dowódca kolumny pustynnej pod Rafah i w czasie obu ataków na Gaz, opowiedzial póniejszemu marszalkowi Wavellowi: ,,Kiedy Smuts w towarzystwie Amery'ego przybyl do Lewantu, aby realizowa wschodni strategi Lloyda George'a i udziela Allenby'emu niechcianych zreszt porad, z trudem daloby si opisa stosunek Allenby'ego do niego jako serdeczny. Byl miertelnie znudzony sam jego [Smutsa] obecnoci tam". Zob. M. Hughes, Allenby and British Strategy in the Middle East, 1917­1919, London 1999, s. 68. 38 S. G. Millin, op. cit., s. 37. niach podnosil argumenty o wyjtkowo nieprzychylnym stosunku Robertsona do dziala poza frontem zachodnim: Wraenie, jakie wywarl na mnie Robertson, bylo takie, e nie móglbym liczy na wsparcie Ministerstwa Wojny ani w dostawach ludzi, ani sprztu, potrzebnych, by dokona przelomu na froncie, a gdybym zdecydowal si obj to dowództwo, zapewne utknlbym tam do koca wojny. Lloyd George w swych wysilkach, aby mi pomóc, spotkalby si z twardym oporem Ministerstwa Wojny, a ja zostalbym tam opuszczony. W obliczu stanowiska Ministerstwa ostatecznie odrzucilem propozycj39. Smuts w swych kalkulacjach nie docenil jednak skali determinacji i woli walki Lloyda George'a, który dla realizacji swoich celów nie bal si wej w bardzo ostry spór z wlasn generalicj. Jej czlonkowie gorzko komentowali zreszt, e ,,wojn trzeba najpierw wygra w Londynie"40. General po przybyciu do Anglii fetowany byl jako prawdziwy m opatrznociowy, co wydatnie wplynlo na wzrost poczucia wartoci jego osoby. Wyrazy tego dal choby w licie do premiera, w którym ostatecznie odrzucal jego propozycj: Wiem, e nie chcialby Pan, abym obejmowal dowództwa nad silami znajdujcymi si w defensywie, do czego wielu innych oficerów ma wiksze predyspozycje ode mnie. Wizja wyzwolenia Palestyny spod tureckiego jarzma przemawia do mnie, podobnie jak do Pana, na tle historycznym i czysto ludzkim [...]. Bylem rozdarty midzy osobistym pragnieniem przyjcia oferty a równie silnym przekonaniem, e sytuacja na frontach nie wymaga rozpoczynania ofensywy, aby zdoby Jerozolim i zaj Palestyn niezalenie od tego, jak bardzo podane te dzialania by byly41. Ostatnim czynnikiem, by moe najbardziej ulotnym, byla ambicja Smutsa, bo mimo e na polach bitew odnosil sukcesy i odznaczal si odwag graniczc niekiedy z brawur, byl jednak bardziej typem polityka gabinetowego. W Anglii jego wykladnia terminu Commonwealth (jako Wspólnoty Narodów)42 odbila si szerokim echem, teksty jego przemówie byly drukowane w dziesitkach tysicy egzemplarzy, take za granic. ,,Odbiór moich ostatnich przemówie War Memoirs..., vol. 4, s. 1833. W sporze tym uciekano si do przerónych metod ­ np. w wydanych po wojnie wspomnieniach Lloyd George oskaral Robertsona o umylne wyolbrzymianie liczebnoci tureckich olnierzy, aby zniechci rzd do zdecydowanych dziala zbrojnych w Palestynie. Ibid., s. 1825. 41 S. G. Millin, op. cit., s. 40. 42 War ­ Time Speeches. A Compilation of Public Utterances in Great Britain by gen. J. C. Smuts, London 1917, 15.V.1917, s. 21­32. moe si równa tylko z rzymskim triumfem" ­ entuzjastycznie relacjonowal onie43. Wiele miast przyznalo mu swoje honorowe obywatelstwa, wiele instytucji badawczych uczynilo go swoim honorowym czlonkiem. Mona zaloy, e bardziej byl zainteresowany pozostaniem w centrum wydarze w Londynie ni objciem peryferyjnego frontu, gdzie grozilo mu zapomnienie. Jest to tym bardziej zasadne, e Lloyd George mial mu powiedzie, i jego osoba bylaby przydatna w Gabinecie Wojennym44. W sporze midzy premierem a generalicj o znaczenie frontu w Palestynie oficjalnie ulegl argumentom Robertsona, w sferze domniema musi zatem pozosta nasuwajce si pytanie, czy nie byly one dla Smutsa jedynie dogodn wymówk. Generalowi zrcznie udalo si utrzyma stanowisko na tyle neutralne, e nie rzutowalo na jego dalsz wspólprac z obiema stronami. Po wojnie z alem powiedzial: ,,Wkroczy do Jerozolimy! Co za wspomnienie!"; jeeli jednak zestawi niepewn karier wojskow z czlonkostwem w Gabinecie Wojennym, gdzie wszedl do grona najpotniejszych ludzi w obozie Ententy, i wybitn rol w pracach nad tworzeniem Ligi Narodów45, staje si oczywiste, e cieka, któr Smuts obral w maju 1917 roku okazala si dla jego kariery najlepsza z moliwych. SUMMARY When in 1916 it became obvious that western front would be very hard to breach, British high authorities divided into two rival factions. Westerners represented by the generals were convinced that Germans could be beaten only on the Western front and operations on other fronts would be mere "sideshows". Easterners led by the Prime Minister Lloyd George opposed that point of view. They claimed that the enemy should be attacked in the weakest point, namely Turkey. Lloyd George wanted general Jan Smuts to lead the offensive in Palestine. The latter seemed to be the adequate person for the task. He came to England just two months earlier, but enjoyed high esteem owed to his successful campaign in East Africa and enthusiastically acclaimed speeches. He also wrote report where he has evaluated all of the fronts and upheld to Easterner arguments. When the proposition was made, Smuts spoke to some Westerner representatives, like general Robertson, and learned from them, that no commander of Egyptian Expeditionary Forces could count on any reinforcements or supplies. Taking that into account, Smuts decided to turn down Prime Ministers offer. Fear of being stranded in Palestine as well as his ambitions to remain in England, the core of all events, comprised to his decision. Nevertheless Smuts managed to remain in good relations with both factions. J. Smuts to S. M. Smuts, 26 May 1917, Selections from..., s. 525. W. Hancock, op. cit., s. 435. 45 J-B. Duroselle, Wielka Wojna Francuzów 1914­1918, Warszawa 2006, s. 272. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Jan Smuts in dispute between Easterners and Westerners (proposition of obtaining command of Palestine front - May 1917)

Annales UMCS, Historia , Volume 65 (2) – Jan 1, 2010

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/jan-smuts-in-dispute-between-easterners-and-westerners-proposition-of-dqGdKH2uGI
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0014-9
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068-011-0014-9 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 Instytut Historii UMCS Jan Smuts w sporze midzy Easterners a Westerners (propozycja objcia dowództwa frontu w Palestynie ­ maj 1917 roku) Z kocem roku 1914 na froncie zachodnim I wojny wiatowej linia frontu ustabilizowala si od wybrzey Morza Pólnocnego po granic francusko-szwajcarsk. W kolejnym roku zmaga wojennych, 1915, obie strony podjly wiele prób, aby zmieni ten stan rzeczy. Niemcy, którzy zachowywali postaw defensywn, najwikszy atak przeprowadzili pod Ypres, czciej linie przeciwnika próbowala przerwa Ententa. Francuzi przeprowadzili ofensyw w Szampanii, Brytyjczycy nacierali w Artois oraz pod Loos. Mimo tych wysilków sytuacja byla patowa. Kiedy dla brytyjskich decydentów stalo si jasne, e walczcym stronom niezwykle trudno bdzie przelama front zachodni, w rzdzie i generalicji dokonal si podzial w kwestii dalszego kierunku prowadzenia wojny. Jeden z najdynamiczniejszych ministrów w rzdzie Asquitha i jego nastpca, Lloyd George, stal si zwolennikiem poszukiwania rozstrzygnicia na innych odcinkach, zwlaszcza na Wschodzie. W swych pogldach nie byl odosobniony, podobnej opinii byli inni czlonkowie gabinetu, przewanie cywile, midzy innymi Winston Churchill (Pierwszy Lord Admiralicji), Lord George Curzon, Maurice Hankey (Sekretarz Rady Wojennej) czy Leopold Amery. Grup t zaczto z czasem okrela mianem Easterners. W opozycji do nich stali Westerners ­ przede wszystkim wojskowi, znakomita wikszo brytyjskiej generalicji z naczelnym dowódc Douglasem Haigiem i szefem sztabu generalnego Wil- liamem Robertsonem na czele, wspierani przez redakcje midzy innymi ,,Timesa", ,,The Morning Post" czy ,,The Star" oraz króla Jerzego V, zaprzyjanionego z Robertsonem1. Trzeba podkreli, e stronnictwa te nie byly hermetyczne, niejednokrotnie zdarzalo si, e osoby nalece do jednego uznawaly warto argumentów drugiej frakcji. Easterners byli zwolennikami prowadzenia wojny w stylu Anglii z czasu wojen napoleoskich. Uwaali, e glówny ciar walki na kontynencie powinni przej Francuzi, póniej wspierani te przez Amerykanów, za mniejsza armia brytyjska miala desantami w strategicznych punktach nka przeciwnika. ywili przekonanie, e takie uderzenie powinno skierowa si przeciwko Turcji, odblokowa cieniny czarnomorskie i w ten sposób odciy nieco Rosj, która ponosila porak za porak. Pozwoliloby to zwikszy pozycj Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie i zagrozi poludniowej granicy Austro-Wgier. Obóz Easterners nie byl jednorodny, osoby do zaliczane rónily si w swych koncepcjach ­ wyranie bylo to widoczne podczas desantu na pólwyspie Gallipoli, gdzie Churchill zawzicie lansowal koncepcj szerokiego ataku na ldzie, Lloyd George za byl zwolennikiem akcji na Balkanach2. Mimo poraki tej operacji Lloyd George byl przekonany, e dalsze wysilki nadal powinny by skierowane przeciwko Turcji ­ z uwagi na swoje poloenie nie moglaby otrzyma z Niemiec realnej pomocy wojskowej, a jej pokonanie umoliwiloby ewentualne natarcie na Balkanach. Zawsze moim zamiarem, pisal Lloyd George, bylo zaatakowanie nieprzyjaciela w miejscu, gdzie jest najslabszy, a gdzie brytyjska armia mogla wykorzysta swoje dowiadczenie w polu, pragnlem, odkd zatrzanito nam balkaskie wrota przed nosem, wykorzysta do oporu moliwoci, jakie oferowala nam kampania w Palestynie. Tego punktu widzenia nie podzielali nasi doradcy wojskowi. General Robertson uwaal, e kampania w Egipcie powinna ograniczy si do obrony Kanalu Sueskiego, póniejsze operacje bylyby dyskusyjne, poniewa absorbowalyby sily i sprzt niezbdny na Zachodzie [...]. Ofensywa w Palestynie, podobnie jak w Mezopotamii, wyjtkowo pasowala do stylu walki brytyjskiej armii i dowiadcze generalów. To ten rodzaj walki, w którym nasza armia przodowala, w którym moglimy liczy na zadawanie miadcych ciosów przeciwnikowi3. 1 D. Woodward, Britain in a Continental War: The Civil-Military Debate over the Strategical Direction of the Great War of 1914­1918, ,,Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies", vol. 12, nr 1 (Spring 1980), s. 37­65, 57. 2 Ibid., s. 38. 3 War Memoirs of David Lloyd George, vol. 4, London 1934, s. 1819­1820. Najkrócej ujl to general Henry Wilson, twierdzc e: ,,[n]a Zachodzie Bosze nie mog nam nic zrobi, tak jak my im, wic powinnimy spróbowa pobi Turków"4. Zdobycie Bagdadu czy niemieckich kolonii w Afryce nie zmienialo sytuacji na froncie zachodnim, ale za to wydatnie wzmacnialo pozycj przetargow Wielkiej Brytanii podczas przyszlych rozmów pokojowych. Z kolei lord Curzon, który w wikszoci kwestii popieral punkt widzenia premiera Lloyda George'a, dostrzegal sluszno tezy Westerners, e dopóki glównym celem Wielkiej Brytanii jest zniszczenie niemieckiego militaryzmu, nierozsdne bdzie zmniejszanie wsparcia dla sojuszników na kontynencie kosztem operacji na peryferyjnych frontach. Swoje pogldy na temat dziala na Wschodzie Robertson zawarl w memorandum z 2 stycznia 1917 roku, gdzie sugerowal, aby pelni uwagi skoncentrowa na Francji, za zaangaowanie na pomniejszych odcinkach ograniczy do minimum. Zakladal, e Murray zajmie na okres lata pozycje obronne, z których mona by rozpocz przyszl ofensyw, ale których obrona nie bdzie wymagala zbyt wielu olnierzy. Powinien te by przygotowany na to, e wikszo bialych jednostek zostanie odeslana do Francji i zastpiona bdzie olnierzami z Indii, Mezopotamii i Afryki Wschodniej5. Pomidzy tymi grupami stal premier Asquith, który nie opowiedzial si jednoznacznie po której ze stron. Brak spójnej wizji polityki wschodniej zaowocowal porak desantu pod Gallipoli, unieruchomieniem na cale lata kilku dywizji w Grecji, które w zaloeniu mialy przyj z pomoc Serbii lub Rumunii, ale zanim odwaono si na zdecydowane dzialania, oba pastwa zostaly pobite i wyeliminowane z wojny. Fiasko tych eksperymentów oraz brak sukcesów w Mezopotamii dostarczyly argumentów zwolennikom prowadzenia wojny wylcznie na froncie zachodnim. Westerners przeciwni byli dzieleniu sil brytyjskich oraz jakimkolwiek planom oddawania ich pod komend francusk. W 1916 roku na Zachodzie doszlo do bitwy nad Somm, gdzie Anglicy stracili wicej olnierzy ni w czasie calej II wojny wiatowej. Jedynym wymiernym rezultatem ofensywy bylo przesunicie linii frontu o dwanacie kilometrów. Lloyd George, piastujcy od grudnia stanowisko premiera, poraony wysokoci strat, wszedl w otwarty spór z generalicj. Oskaral j o brak jakiejkolwiek wizji poza wojn na wyniszczenie i kladl silny nacisk na to, aby to ,,kowadlo bylo bardziej uszkodzone ni mlot"6. C. E. Calwell, Field-Marshall Sir Henry Wilson: His Life and Diaries, vol. 2, 1927, January 16, 1917, za: D. Woodward, Lloyd George and the Generals, London 1983, s. 192. 5 War Memoirs..., vol. 4, s. 1824. 6 Ibid., vol. 1, s. 545­555. Zarzucal wojskowym take brak koordynacji midzy poszczególnymi frontami. Premier nie negowal koniecznoci utrzymania nacisku na przeciwnika, ale obawial si, e kolejna wielka i krwawa ofensywa moglaby doprowadzi do zalamania si brytyjskiej armii, zanim Amerykanie czynnie wlcz si do wojny. Na frontach poza Europ Brytyjczykom wiodlo si ze zmiennym szczciem ­ w Afryce wszystkie niemieckie kolonie zostaly zajte do koca 1916 roku, cho nieprzyjaciel stawial opór a do listopada 1918 roku, absorbujc uwag, olnierzy i zaopatrzenie. W marcu 1917 roku w Mezopotamii general Maude wkroczyl do Bagdadu, jednak w Palestynie general Murray zostal dwukrotnie powstrzymany pod Gaz. W wyniku sukcesu Maude'a [11 marca zajto Bagdad ­ aut.], Robertson, cho z zasady przeciwny pobocznym frontom, nie byl tak niechtny ekspedycji palestyskiej jak ewentualnej operacji na Balkanach, sugerowal w marcu, eby Murray przyjl postaw agresywniejsz. Wpisywalo si to doskonale w pogldy premiera Lloyda George'a i Gabinetu Wojennego, którzy, szczególnie z politycznego punktu widzenia, byli zainteresowani sukcesem; poinstruowano Murraya, e jego nowym zadaniem jest zdobycie Jerozolimy i przekazanie szacunkowej liczby olnierzy potrzebnych do tego zadania. 17 kwietnia Murray, który doprowadzil lini kolejow na odleglo czterech mil od Gazy, zaatakowal wrota Palestyny, lecz nie zdobyl miasta, tracc przy tym trzy tysice ludzi. Gabinet Wojenny w nastpstwie tej poraki zdecydowal o usuniciu go ze stanowiska7. Przez Bliski Wschód wiodly strategiczne dla Brytyjczyków szlaki ldowe i morski do Indii, std dla rzdu kwesti priorytetow bylo ich zabezpieczenie. Curzon i Amery zgadzali si z premierem, e podbój Palestyny jest niezbdny dla zabezpieczenia Egiptu i Mezopotamii: Upadek Rosji, sporód kwestii nierozstrzygnitych w tej wojnie, uczynil Palestyn najistotniejsz dla calego Imperium8. Podczas obrad Gabinetu Wojennego 2 kwietnia 1917 roku duy nacisk poloono take na moralne i polityczne korzyci plynce z ewentualnych postpów w Palestynie, a zwlaszcza ze zdobycia Jerozolimy. Taki sukces móglby na pewien czas skutecznie odwróci uwag opinii publicznej od coraz trudniejszej sytuacji ekonomicznej9. Lord Hankey, The Supreme Command 1914­1918, vol. 2, London 1961, s. 637­638. Cabinet Paper G.T. 831 of May 20, 1917, CAB 24/14, za: D. Woodward, Lloyd George..., s. 167. 9 CAB/23/2, 2 April 1917 (1), za: E. Bar-Yosef, The Last Crusade? British Propaganda and the Poniewa w ocenie czlonków Gabinetu Wojennego dotychczasowy glównodowodzcy Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego general Murray nie sprawdzil si, konieczne bylo znalezienie jego nastpcy. Kwestia ta zmuszala do zastanowienia si nad dalszymi losami tej kampanii. Postawa Robertsona byla ju znacznie mniej przychylna. Nie mona bylo te liczy na to, e Rosjanie, którzy przestali bra czynny udzial w wojnie, bd wiza Turków na Kaukazie. Specyficzna sytuacja w Palestynie wymagala, aby glównodowodzcy na tym froncie byl nie tylko dowiadczonym wojskowym, ale take dyplomat i administratorem. Po sugestii Leopolda Amery'ego10 premier Lloyd George zaproponowal to stanowisko generalowi Janowi Smutsowi11. Pod pewnymi wzgldami byl to wybór zaskakujcy ­ w Anglii nie brakowalo dowódców, którzy podolaliby takiemu zadaniu, jednak zdecydowano si na obcokrajowca. Smuts, mimo e pochodzil z poludniowej Afryki, stanowczo nie byl w Anglii postaci anonimow. W mlodoci studiowal prawo na uniwersytecie w Cambridge, w czasie wojny burskiej walczyl z Brytyjczykami, byl wyróniajcym si dowódc komanda, którego nazwisko czsto pojawialo si w prasowych relacjach z pola walki. Byl take jednym z sygnatariuszy traktatu pokojowego z Vereeniging. Po wojnie, zabiegajc o autonomi dla bylych republik burskich, rywalizowal na lokalnej arenie politycznej z ich gubernatorem, Alfredem Milnerem, który w czasie I wojny wiatowej zostal jednym z najwaniejszych czlonków Gabinetu Wojennego12. W czasie wizyty w Anglii w 1906 roku Smuts Palestine Campaign, 1917­1918, ,,Journal of Contemporary History", vol. 36, nr 1 (January 2001), s. 87­109, 90. 10 Amery znal Smutsa jeszcze z czasów wojny burskiej i wysoko cenil jego talenty wojskowe. Zob. L. Amery to J. Smuts, 15 March 1917, w: W. Hancock, J. van der Poel, Selections from the Smuts Papers, vol. 3, Cambridge 1966, s. 465. 11 ,,In regard to the choice of a successor to Sir Archibald Murray, it was pointed out that the General Smuts had expressed very decided views as to the strategical importance of Palestine to the future of the British Empire. He would therefore prosecute a a camping in the quarter with great determination, and there was a strong feeling that he would be one of the most suitable selections for the Chief Command of the Egyptian Expeditionary Force [...]. Arising out of our Cabinet discussion, I asked him if he would undertake the High Command in Palestine". War Memoirs..., vol. 4, s. 1803­1831. Brak kontrkandydatów dla Smutsa na stanowisko glównodowodzcego Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego mona tlumaczy dwojako: Lloyd George nie przewidywal, e Murray móglby zosta ponownie powstrzymany pod Gaz, nie mial zatem przygotowanego nastpcy dla niego, lub, co bardziej prawdopodobne, Smuts byl pierwsz osob, o której premier pomylal w zaistnialej sytuacji, jako e osoba generala pozostawala w jego orbicie zainteresowa od samego pocztku konferencji imperialnej. 12 W czasie swego pobytu w poludniowej Afryce Milner stal na czele nieformalnej grupy mlodych wspólpracowników, nazywanej ,,Przedszkolem Milnera" (,,Milner's Kindergarden"). Po- spotkal si z premierem Campbell-Bannermanem oraz czlonkami jego rzdu (przy tej okazji poznal Lloyda George'a i Churchilla), aktywnie uczestniczyl te w konferencjach midzykolonialnych. Dzialal na rzecz utworzenia, funkcjonujcego w ramach Imperium Brytyjskiego, Zwizku Poludniowej Afryki, a po jego powolaniu sprawowal tam róne funkcje ministerialne. W 1916 roku powierzono mu dowództwo nad silami brytyjskimi w Niemieckiej Afryce Wschodniej, któr udalo mu si zaj w cigu niespelna roku. Sily niemieckie do koca wojny zostaly zepchnite do defensywy, ale nie zostaly calkowicie rozbite i dalej stawialy opór. Mimo bezsprzecznych sukcesów general krytykowany byl za doprowadzenie swoich jednostek do stanu wycieczenia w ciglej pogoni za Niemcami. Nadmiernemu wydlueniu ulegly linie zaopatrzenia, w efekcie czego olnierzom i tragarzom brakowalo leków przeciw malarii. Kiedy w marcu 1917 roku Smuts przybyl do Anglii w zastpstwie premiera Zwizku Poludniowej Afryki, Louisa Bothy, aby wzi udzial w obradach Konferencji Imperialnej, jego osoba stala si obiektem powszechnego zainteresowania. Jedyny dowódca odnoszcy rzeczywiste zwycistwa nad Niemcami, dawny przeciwnik, obecnie walczcy w imi zasad Imperium, blyskotliwy mówca zmczony wojn, Brytyjczykom jawil si jako osoba pelna energii i optymizmu. Poniewa na przestrzeni lat Smuts osobicie poznal wielu prominentnych brytyjskich polityków i wojskowych, po przybyciu do Anglii w ,,towarzystwie" byl wrcz rozchwytywany: zapraszal go Milner, zapraszal biskup Cantenbury, zapraszala ona Asquitha. 15 maja 1917 roku polczone Izby Lordów i Gmin wydaly na jego cze bankiet ­ byl pierwszym politykiem pochodzcym z kolonii uhonorowanym w ten sposób. Na posiedzeniu Imperialnego Gabinetu Wojennego zostal zaprezentowany przez premiera Lloyda George'a jako ,,jeden z najblyskotliwszych generalów tej wojny"13. Nawet jeli opinia ta jest nieco przesadzona, dobrze oddaje ogólny nastrój, w jakim byla odbierana posta generala. Korespondent ,,Timesa", pulkownik Charles Repington, relacjonowal ich pierwsze spotkanie: [...] general Smuts to atrakcyjna posta. Wyraa si rozsdnie, racjonalnie argumentuje, posiada doskonaly osd w trudnych kwestiach. Bdzie niezwykle, jeeli nie znajdzie si dla niego nawet wysze stanowisko w naszej armii. Na swój sposób przypomina mi generala Pétaina14. wstal z niej póniej ,,Round Table Movement", z którego niektórymi czlonkami, jak Philip Kerr (sekretarz Lloyda George'a) czy wspomniany ju Leopold Amery, przyszlo Smutsowi wspóldziala w Londynie podczas wojny. 13 S. G. Millin, General Smuts, vol. 1, London 1932, s. 354. 14 Ch. Repington, The First World War 1914­1918. Personal Experiences, London 1920, vol. 1, s. 517. Smuts zostal zasypany ofertami wykorzystania swojego potencjalu. Proponowano mu stanowisko mediatora midzy rzdem a strajkujcymi robotnikami, otrzymywal zaproszenia do Stanów Zjednoczonych, gdzie mial zachca do aktywniejszego udzialu w wojnie, a nawet do Rosji15. Powane plany z jego osob wizal take Lloyd George16. Wraenie, jakie general Smuts wywarl na wspólpracownikach, ba, na calym narodzie, bylo tak glbokie, e niedopuszczalne bylo pozwoli mu wróci do Afryki po zakoczeniu Konferencji. Nalegalimy, aby zostal z nami tu, w Anglii, w centrum naszych wojennych wysilków. Stanowil bardzo cenne wsparcie podczas wykonywania wielorakich zada17. Wspomniana propozycja objcia naczelnego dowództwa w Palestynie zloona Smutsowi to symbol wagi, jak premier przykladal do tego frontu. ,,Sondae" i rozmowy, które general przeprowadzil, rozwaajc ewentualn nominacj, jak w soczewce zbieraj najwaniejsze koncepcje i opinie na temat dalszego prowadzenia wojny w tym regionie. Smuts w momencie otrzymania oferty przebywal w Anglii zaledwie od dwóch miesicy, byl czlowiekiem spoza lokalnych ukladów towarzyskich. Mimo K. Ingham, Jan Christian Smuts. The Conscience of a South African, London 1986, s. 94. Zostal nawet zaproszony na zamek Windsor przez króla Jerzego, który zasugerowal mu, aby pozostal w Anglii do koca wojny. Por.: J. Smuts to M. C. Gillet, 4 September 1917, Selections from..., s. 542. Smutsowi taka propozycja byla na rk, tym bardziej e w Afryce czekal go powrót do otwartej walki z nacjonalistami, w Anglii za zewszd otrzymywal wyrazy uznania i sympatii. 16 Premier chcial ustanowi Smutsa przewodniczcym komisji, której zadaniem byloby stworzenie konstytucji dla Irlandii. Sytuacja na wyspie po niedawnym powstaniu wielkanocnym byla napita, za w ocenie premiera Smuts, jako byly przeciwnik Anglików, obecnie z nimi ,,pojednany", stanowil idealn kandydatur do tego zadania. Smuts, który o zawilociach kwestii irlandzkiej mial slabe pojcie, propozycji nie przyjl. Grupka jego przyjaciól gorco zachcala go do objcia tego stanowiska, ale przewayla opinia przyjaciela Smutsa z lat szkolnych, arcybiskupa Armagh, Johna Gregga, który pisal: ,,If you want to do what everyone in British politics has hitherto failed to do, here is an opportunity. But the essential prerequisite is ­ come and live amongst us for a little, and then you will learn the nature of the problem". J. A. F. Gregg to J. Smuts, 19 May 1917, ibid, s. 521. 17 War Memoirs..., vol. 4, s. 1766. Take Winston Churchill byl pod sporym wraeniem osoby Smutsa: ,,At this moment arrives in England from the outer marches of the Empire a new and altogether extraordinary man. He is a politician. He is lawyer ­ politician. He has been a Minister of the Crown. He was once an Attorney ­ General. He is now lieutenant ­ general. The stormy and hazardous roads he has traveled by round fill all the acts and scenes of a drama. He has quelled rebellion against our own flag with unswerving loyalty and unfailing shrewdness. He has led raids at desperate odds, and conquered provinces by scientific strategy... His astonishing career and his versatile achievements are only the index of a profound sagacity and a cool, far-reaching comprehension". ,,Daily News" 2.08.1917, za: S. G. Millin, op. cit., s. 355. e pochodzil z kolonii, w sporze midzy Easterners a Westerners zajmowal stanowisko neutralne, dostrzegajc racje obu stron. Jak wspomniano, byl wysoko oceniany przez premiera, ale te utrzymywal przyjazne stosunki z szefem sztabu generalnego, Robertsonem. Dla premiera przybycie Smutsa do Anglii musialo by prawdziwym zrzdzeniem losu. Po raporcie komisji dardanelskiej, która o fiasko operacji oskarala ,,strategów ­ amatorów", Lloyd George popadl w kompleksy wobec wojskowych i szukal dowódcy, który nie tylko poparlby jego plany, ale i podjl si ich realizacji. Premier przekonany byl, e cywile nie mog dopuci do tego, by wylczn kontrol nad prowadzeniem dziala wojennych przejli wojskowi. Brakowalo mu podstaw teoretycznych, ale byl przekonany, e mona to zrównoway wyobrani i mialoci ­ cechami, których w jego ocenie brakowalo w Naczelnym Dowództwie18. Smuts, podobnie jak Lloyd George, byl z wyksztalcenia prawnikiem, a nie olnierzem, a mimo to jego kampania w Afryce zakoczyla si sukcesem. Dodatkowym atutem byl fakt, e walczc dotychczas poza Europ, nie byl zmieniony dowiadczeniem kilkuletniej walki w okopach. Dziki tym cechom wydawal si, w ocenie premiera, osob, która bylaby w stanie poj warto ofensywy przeciwko Turkom w Palestynie i umiejtnie j przeprowadzi19. Lloyd George, rozczarowany kontaktami z brytyjskim dowództwem, wizal due nadzieje z wojskowymi, którzy byli w stanie przedstawi rozwizania dajce choby cie szansy na to, e nie dojdzie do kolejnej Sommy. Std bezgraniczna ufno i poparcie dla nierealnych planów Nivelle'a, std take wiara, e Smuts wyslany do Francji na inspekcj frontu powróci z now, rewolucyjn koncepcj, która pozwoli wygra wojn. Ocena dziala wojennych przedstawiona premierowi 29 kwietnia 1917 roku nie spelnila wszystkich jego oczekiwa. Co prawda, wedlug Lloyda George'a, na ostateczny ksztalt pisma wplyn miala wizyta Smutsa u Haiga, który mial go przekona do swojej wizji, ale premier dodal te, e jest to zapis sytuacji widziany oczyma kompetentnego i niezalenego obserwatora20. Smuts w raporcie dokonal przegldu sytuacji na frontach i zawarl w nim swoje sugestie co do dalszego dzialania. Postulowal przede wszystkim ograniczenie celów wojennych do wylcznie najwaniejszych. Sporód nich udalo si ju zlama niemiecki system kolonialny oraz oderwa od Turcji te tereny, które moglyby D. Woodward, Britain in a Continental War..., s. 43. Por.: War Memoirs..., vol. 4, s. 1831. 20 Ibid., vol. 3, s. 909. umoliwi Niemcom ekspansj na Daleki Wschód. Dla calkowitego zabezpieczenia tej drogi take Palestyna powinna zosta podbita. Celem, który nadal oczekiwal na realizacj, bylo wyparcie pastw centralnych z Belgii, pólnocnej Francji, Serbii, Czarnogóry i Rumunii. Belgii, a by moe take Francji i Serbii, powinno zosta wyplacone odszkodowanie za zniszczenia wojenne. Ostatnim punktem, wedlug Smutsa, mialo by ustanowienie nowego porzdku, który ograniczy lub zniszczy wojskow dominacj pastw centralnych w Europie. Smuts dokonal te krótkiej analizy sytuacji na frontach, przedstawiajc dwa moliwe kierunki ataku. Pierwszym byla Palestyna, gdzie Smuts sugerowal, aby przerzuci bezczynne dywizje z Salonik i rozpocz natarcie na Jerozolim oraz Damaszek, które byloby najwikszym zagroeniem dla Turków od czasu Gallipoli. Ewentualna ofensywa na tym froncie podnioslaby jego znaczenie do prawie takiego, jakie mial front zachodni, co od dluszego czasu postulowal premier. Smuts za najwiksze nieszczcie wojny uznal zbyt due zaangaowanie brytyjskich sil na froncie francuskim. Wielka Brytania wlczyla si do wojny z niewielkimi silami ldowymi, jednak w miar rozwoju wydarze kontyngent brytyjski si zwikszal, przejmujc od Francuzów coraz dlusze linie. Gdy Smuts przedstawial swój raport, Anglia ponosila najwikszy koszt prowadzenia wojny w sferze finansów, na morzach, a take na ldzie. Szanse na przelamanie frontu byly umiarkowane i to pod warunkiem powolnego procesu wyniszczania sil przeciwnika, co nioslo ze sob spore ryzyko zaglady wlasnych zasobów ludzkich. General powtórzyl take staly argument Easterners o klasycznej, pomocniczej roli armii brytyjskiej, która powinna byla zosta przeniesiona na bezporednie zaplecze frontu, stanowic strategiczn rezerw, co bylo tym istotniejsze, e w 1917 roku jej po prostu nie posiadano. Dalsz cz raportu Lloyd George musial przyj ju z mniejszym entuzjazmem. Jeeli na Zachodzie, w oczekiwaniu na Amerykanów, Ententa podjlaby decyzj o przejciu do obrony, mogloby by niezwykle trudno póniej odzyska inicjatyw. Gdyby za Francuzom udalo si wyprze Niemców poza granic, nalealoby si liczy ze zmniejszeniem ich udzialu w wojnie. W przypadku przyjcia przez Francuzów postawy jednoznacznie defensywnej, koniecznie byloby zarzucenie jakichkolwiek dziala zaczepnych w Palestynie i przeniesienie wszystkich dostpnych jednostek na front zachodni. W zwizku z tym, mimo ograniczonych zasobów ludzkich, Smuts dostrzegal zalety ewentualnej ofensywy we Flandrii, której zadaniem byloby odzyskanie belgijskiego wybrzea i pozbawienie nieprzyjaciela baz lodzi podwodnych, co przyniosloby nieporównywalnie wiksze rezultaty ni trwajca wówczas ofensywa Nivelle'a21. Podsumowujc, w raporcie Smuts nie opowiedzial si jednoznacznie po adnej ze stron, cho przytoczyl wikszo argumentów uywanych przez Easterners. Jego pismo spotkalo si z replik generala Robertsona, który wobec faktu, e Smuts swój raport zakoczyl tylko sugestiami, postanowil, w swoim stylu, autorytatywnie ustosunkowa si do jego argumentów. Przede wszystkim, wedlug szefa sztabu, atakowanie przeciwnika na Zachodzie to absolutna konieczno. Mimo rosncych strat w ludziach i coraz bardziej pasywnej postawy Francuzów (,,czekam na Amerykanów i czolgi" ­ jak mial powiedzie Pétain), nie mona odda inicjatywy Niemcom. Brak zdecydowanych dziala na tym froncie móglby zaowocowa wyeliminowaniem z wojny Rosji i Wloch. Wobec fiaska ofensywy Nivelle'a i zdobycia rumuskich zasobów, Niemcy bd mogli pozwoli sobie na przyjcie postawy obronnej i wyczekiwanie, a wojna podwodna zmusi Entent do zawarcia rozejmu. Strategia wyczekiwania na dywizje amerykaskie zaowocowa moe tylko spadkiem morale, co nieuchronnie doprowadzi do poraki. Jeeli nie uda si nakloni Francuzów do podjcia ofensywy, powinno si przekaza im cz frontu brytyjskiego, aby wlasnymi silami zaatakowa w Belgii. Z drugiej strony, biernie pozwalajc Niemcom osiga latwe sukcesy na pozostalych frontach i pozwalajc im przedstawia si jako zwyciska strona, ulatwia si im utrzymanie przy sobie sojuszników22. General przewidywal zatem kolejne ofensywy, które przynioslyby kilka kilometrów kwadratowych zniszczonej ziemi i dziesitki tysicy ofiar. Przelamanie frontu stalo si kwesti podrzdn w stosunku do idei wyniszczenia sil przeciwnika na tak skal, aby ten poprosil o pokój. Robertson krytykowal Nivelle'a za nierealistyczne cele, ale jeli uwanie przyjrze si zaloeniom póniejszej ofensywy we Flandrii, okazuje si, e take brytyjscy planici fatalnie pomylili si w ocenie sytuacji. Mimo licznych uwag o wartoci morale general nie zwrócil uwagi na jedn niezwykle kluczow kwesti ­ najskuteczniejszym sposobem na jego popraw byloby zwycistwo nad choby i najslabszym czlonkiem wrogiej koalicji. Polemika ta byla wstpem do szerszej wymiany pogldów na temat frontu w Palestynie, do której przyczynkiem byla wspominana wczeniej oferta objcia tam naczelnego dowództwa przez Smutsa: Ibid., vol. 3, s. 909­916. Ibid., s. 916­919. Premier byl niezmiernie zainteresowany tym frontem. Byl przekonany, e Palestyna moglaby zosta uczyniona frontem, gdzie zapadn decydujce rozstrzygnicia tej wojny; e Turcja moglaby zosta pobita, wyeliminowana z walki, co mogloby by pocztkiem koca na pozostalych frontach. Byl zdecydowany, e ofensywa stanowczo powinna mie miejsce w Palestynie i w zwizku z tym zaproponowal mi pokierowanie ni23. General Murray zostal usunity ze stanowiska glównodowodzcego Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego, jako jego nastpc zasugerowano za Smutsa. J. Grainger w monografii Battle for Palestine 1917 jako dat zloenia oferty Smutsowi podaje 1 maja, co stoi w sprzecznoci ze wspomnieniami Lloyda George'a, który o kwestii dowództwa w Palestynie pisze w kontekcie daty 23 kwietnia. Z kolei telegramy Smutsa, w których informowal bliskich o nominacji zostaly wyslane 24 (do Bothy) i 27 kwietnia (do ony): Zaoferowano mi stanowisko glównodowodzcego w Palestynie, Lloyd George mówi, e musz poprowadzi t ostatni i najwiksz z krucjat24. Smuts poprosil o czas do namyslu i rozpoczl konsultacje z politykami i wojskowymi, przede wszystkim zasignl opinii swojego przeloonego i przyjaciela, premiera Zwizku Poludniowej Afryki, Louisa Bothy. Botha docenil propozycj jako wyraz uznania dla osoby generala i powicenia spolecznoci Poludniowej Afryki, ale uzalenil jej przyjcie od skali ewentualnej operacji25. Powszechne zainteresowanie postaci Smutsa przeloylo si na wzrost jego pewnoci siebie, czego przejawem byla utrzymana w aroganckim tonie wzgldem Brytyjczyków odpowied skierowana do Bothy: W obliczu ogólnie niezadowalajcego poloenia poprosilem rzd, aby ponownie dokonal oceny swojej sytuacji wojskowej i uprocil program. Tylko wtedy podejm decyzj, czy warto uda si do Palestyny. Zrobi to, pod warunkiem e zostanie potraktowana jako front pierwszorzdny pod wzgldem zaopatrzenia i posilków26. Ibid., vol. 4, s. 1831. Zob. J. Grainger, Battle for Palestine 1917, Woodbridge 2006, s. 83 oraz War Memoirs..., vol. 4, s. 1830, J. Smuts to L. Botha, 26 April 1917, Selections from..., s. 494, J. Smuts to S. M. Smuts, 27 April 1917, ibid., s. 480. 25 L. Botha to J. Smuts, 26? April 1917, ibid., s. 494. 26 J. Smuts to L. Botha, 1 May 1917, ibid., s. 495. Trzeba jednak doda, e w listach do ony przyjmowal o wiele skromniejsze oblicze: Robi tu ze mnie kogo znacznie waniejszego, ni w istocie jestem i na to zasluguj, ale mam za to szans zrobi tu co poytecznego27. Kolejn osob, do której Smuts zwrócil si z pytaniami, byl szef sztabu generalnego, Robertson. Smuts przedstawil mu plan, który zakladal wyparcie Turków z Gazy i sugerowal moliwo ewentualnego desantu z morza, co Robertson komentowal w licie do admirala Jellicoe: Smuts nie chce bra udzialu w tej akcji, jeeli nie bdzie ona traktowana z nalen uwag, a co do tego ma uzasadnione wtpliwoci. Wedlug niego, najlepszym rozwizaniem bylby desant kilkuset tysicy olnierzy pod Haif. [...] Smuts chcialby zrobi uytek z niektórych syryjskich portów. Odpowiedzialem mu, e na co takiego nigdy nie wyrazisz zgody. [...] Nie jest ordownikiem ofensywy w Palestynie, ale jeeli dojdzie ona do skutku, chce, aby wszyscy dobrze wiedzieli, w co si angauj. Pod tym wzgldem ma oczywicie racj28. W opinii Robertsona upadek Rosji spowodowal, e Niemcy i Austriacy w kadej chwili mogliby przerzuci jednostki z frontu wschodniego do Francji, dlatego konieczne bylo ustawiczne wzmacnianie sil na Zachodzie29. Sam Smuts tak relacjonowal swoj rozmow z szefem sztabu: Spytalem sir Williama, co sdzi o calej sprawie, on za szczerze odpowiedzial, e jeli mialbym przyj propozycj w przekonaniu, e co pierwszoplanowego moe zosta zrobione w Palestynie, popelnilbym wielki bld, za on odradza mi przyjmowanie dowództwa. Dodal, e obsesj premiera stal si pomysl, e wojna moe zosta wygrana na którym z poledniejszych frontów, a nie na Zachodzie. Lloyd George, powiedzial, cigle wspominal o koncentracji uwagi na innym froncie, aby wygra wojn, ale wszystkie wojskowe autorytety byly przeciwne takiemu punktowi widzenia. [...] [Robertson] uwaal, e wielkim bldem byloby oslabia nasze wysilki na Zachodzie, by zrobi szum gdzie indziej. Wedlug niego Palestyna w najlepszym przypadku moglaby by najwyej pobocznym frontem, a jakikolwiek sukces odniesiony tam przeze mnie w adnym stopniu nie wplynlby na przebieg wojny30. J. Smuts to S. M. Smuts, 5 April 1917, ibid., s. 474. D. Woodward, Military correspondence of field Marshall sir W. Robertson, no. 142, Robertson to Jellicoe 11.V.1917, za: J. Grainger, op. cit, s. 82. 29 V. Bonham-Carter, Soldier True: the Life and Times of Field-Marshal Sir William Robertson 1860­1933, London 1963, s. 274. 30 War Memoirs..., vol. 4, s. 1831­1833. Rozmowa ta musiala mie miejsce przed 10 maja, poniewa w telegramie do Bothy z tego dnia Smuts informowal, e nie zamierza przyj oferty, co spotkalo si z bardzo nieprzychyln reakcj Gabinetu Wojennego. Jego czlonkowie nalegali na Smutsa, aby raz jeszcze przemylal swoj decyzj, poniewa, jak pisal do Bothy: Sytuacja na pozostalych frontach jest na tyle trudna, e tylko Palestyna rokuje szanse sukcesu. Jest tam czterysta tysicy Turków pod Mackesenem, ale zapewniono mnie, e zostan zaopatrzony w sprzt i ludzi31. Robertson nie byl jedynym przedstawicielem Westerners, z którym o Palestynie rozmawial general. Wywiad pulkownika Repingtona ze Smutsem take rzuca wiatlo na kilka kwestii. Smuts nie byl zwolennikiem naszej dotychczasowej strategii w Palestynie. Zasugerowal desant trzech dywizji w okolicach Hajfy i przejcie linii kolejowej, jeeli nie bdzie moliwy silny atak na Aleksandrett. Kiedy nie udalo mu si zdoby aprobaty dla swoich planów, odrzucil propozycj objcia stanowiska glównodowodzcego. Spytalem go, czy popadl w konflikt ze Sztabem Generalnym. Nie, odparl, powiedzial, e lubi Robertsona i wysoko ceni jego szorstk szczero i rozsdek, za sam Sztab Generalny to organ sprawny i poyteczny [...]. Co bylo zatem przyczyn odrzucenia jego planu? Odpowiedzial, e w trakcie trzech lat wojny ludzie zuywaj si; wiele rozczarowa nauczylo ich ostronoci i zniechcilo do podejmowania ryzyka [...]. Smuts nie postrzegal frontu tureckiego jako pobocznego odcinka. Byl zdania, e pokonana Turcja poprosi o pokój, co zakoczyloby wojn. Odparlem, e na wschodzie dysponujemy 800 000 olnierzy, co powinno w zupelnoci wystarczy do pobicia Turków, gdyby tylko nasze oddzialy byly naleycie pokierowane przez Gabinet Wojenny, co do tej pory nie mialo miejsca. Osobicie nie wierzylem, e pokonanie Turcji zakoczyloby wojn32. W swej korespondencji po telegramie z 10 maja do czasu napisania listu do Lloyda George'a z 31 maja temat Palestyny Smuts poruszyl jeszcze tylko raz, gdy zasugerowal powolanie podkomisji, której zadaniem bylaby analiza calej kwestii, wlcznie ze strategi, zasobami ludzkimi czy uzbrojeniem. Wypracowany przez ni plan mona by wdroy w ycie, gdy tylko pozwol na to okolicznoci33. Ostatecznie temat dowództwa Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego zamknity zostal 31 maja, gdy Smuts ponownie potwierdzil swoj rezygnacj. Decyzj moty31 32 J. Smuts to L. Botha, 10 May 1917, Selections from..., s. 500. C. Repington, op. cit., vol. 1, 17 July 1917, s. 617­619. 33 J. Smuts to D. Lloyd George, 24 May 1917, Selections from..., s. 523. wowal brakiem gwarancji zapewnienia olnierzy i sprztu potrzebnych do zdobycia Jerozolimy. Zakladal te, e sukces ten nie zostalby w pelni wykorzystany, a dalsza ofensywa wstrzymana w pól drogi, co opinia publiczna odebralaby jako rozczarowanie i porak. Nie bez wplywu byla te pasywna i bierna postawa Rosji, która dotychczas wizala sily tureckie w Armenii, oraz brak dostatecznej liczby olnierzy, których nie mona bylo wysla na Bliski Wschód bez oslabiania pozostalych frontów. List zakoczony zostal przypuszczeniem, e zadania Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego bd ogranicza si do defensywy, przynajmniej dopóki Rosja i Ameryka nie wlcz si do dziala na innych frontach w nadchodzcym roku34. 28 czerwca 1917 roku Archibalda Murraya na stanowisku glównodowodzcego Egipskiego Korpusu Ekspedycyjnego zastpil general Allenby. Jak zapisal w swych wspomnieniach sekretarz Gabinetu Wojennego, Maurice Hankey, ,,[d]o tego czasu kwestia dalszych dziala na tym froncie urosla do rangi sporu o ksztalt przyszlej strategii prowadzenia wojny, czym zajmowal si specjalny komitet w ramach Gabinetu, pod kierownictwem Lloyda George'a"35. Allenby jako zawodowy olnierz nie mógl odmówi premierowi, cho podobnie jak niemal wszyscy brytyjscy generalowie uwaal, e rozstrzygnicia mog zapa tylko we Francji. Lloyd George uwiadomil mu jednak, jak bardzo spoleczestwo potrzebuje zwycistwa na którym z frontów, a rozmow zakoczyl haslem: ,,Jerozolima na wita"36. Jan Smuts w czerwcu wszedl w sklad Gabinetu Wojennego zgodnie ze slowami premiera, e jest osob zbyt cenn, aby pozwoli mu na powrót do Afryki. Byl jego czlonkiem do samego koca wojny, wykonujc najrozmaitsze zadania powierzone mu przez Lloyda George'a i pelnic funkcj jego wojskowego doradcy. W uznaniu zaslug doczekal si nawet przydomka Handyman of the Empire. W lutym 1918 roku Smuts wraz z Amerym zostali wyslani do Palestyny na inspekcj. Ministerstwo Wojny tradycyjnie bylo przeciwne prowadzeniu kampanii przeciwko Turkom, na szersz skal za Najwysza Rada Wojenna preferowala opcj poczekania na Zachodzie na Amerykanów. Smuts, posiadajcy wszelkie pelnomocnictwa, mial przeanalizowa sytuacj i podj decyzj co do dalszych dziaS. G. Millin, op. cit., s. 39­40. M. Hankey, op. cit., vol. 2, s. 638. 36 J. Grainger, op. cit., s. 83. Take w czerwcu Komitet Priorytetów Wojennych przy Gabinecie Wojennym zajl si kwesti ewentualnego ataku na Turcj jako alternatyw dla ofensywy we Flandrii, na wypadek gdyby Francuzi nie chcieli wzi pelnego udzialu w ataku. Smuts dowodzil, e Wielka Brytania ma wiksz szans oderwa Turcj od Berlina ni Austri ofensyw polityczno-militarn (w tym czasie prowadzono zakulisowe rozmowy o ewentualnym zawieszeniu broni z Austriakami), w: Cabinet Committee on War Policy (15), July 6, 1917, CAB 27/6, za: D. Woodward, Lloyd George..., s. 183. la. 15 lutego 1918 roku zapadla decyzja o podjciu ofensywy przeciwko Turkom, zanim jednak wprowadzono ustalenia w ycie, na Zachodzie w marcu Niemcom udalo si przelama obron Ententy i wszelkie inne kwestie zeszly na dalszy plan. Allenby, dysponujc wylcznie wlasnymi silami, zdobyl Jerycho i cz Transjordanii, a na przelomie wrzenia i padziernika 1918 roku zajl Damaszek i Aleppo, zmuszajc Turków do rozpoczcia rozmów pokojowych. Ostateczny plan ataku byl autorskim dzielem Allenby'ego, cho warto zauway, e koncepcje Smutsa take zostaly wzite pod uwag37. Z perspektywy czasu wiadomo ju, e przewag liczebn Turków Brytyjczycy rekompensowali z nawizk przewag w zaopatrzeniu i jakoci uzbrojenia. Wydaje si, e pokonanie Turków caly czas lealo w moliwociach brytyjskiej armii, kwesti mocno dyskusyjn pozostaje jednak wplyw ewentualnego zwycistwa na losy wojny w Europie. Na zakoczenie warto pochyli si nad motywami odmowy objcia naczelnego dowództwa w Palestynie przez Smutsa. Kwestia ta nurtowala go jeszcze wiele lat póniej: Lloyd George czsto póniej wypominal mi, e popelnilem wielki bld, niewykluczone, e mial racj, poniewa póniej widzialem, jak niezwykle zaangaowany byl w sprawy tego frontu; jest calkiem prawdopodobne, e gdybym przyjl propozycj, moliwe byloby dokonanie czego spektakularnego duo wczeniej, zanim Allenby'emu udalo si to na jesieni 1918. Jest te do prawdopodobne, e pokonanie Turcji na tym froncie moglo skróci cal wojn38. Na jego decyzj zloyly si róne czynniki ­ jak wspomniano Smuts przebywal w Anglii od dwóch miesicy, nie dysponowal jeszcze dokladnym rozeznaniem w aktualnym ukladzie sil midzy cywilami i wojskowymi. General na polu bitwy byl zwolennikiem manewrów oskrzydlajcych, bardzo niechtnie atakowal frontalnie, co zblialo go do Easterners, jednak we wszystkich uzasadnie37 ,,Smuts had a clear policy of action formed in his mind; and we merely discused the method of carrying it out I won't go into questions of Imperial Strategy; but, from a local standpoint, the plan appears possible". Zob. Allenby to Robertson, February 23, 1918, Robertson MSS, I/21/86, za: D. Woodward, Lloyd George..., s. 252. Por. W. Hancock, Smuts. The Sangiune Years 1870­1919, Cambridge 1962, s. 472 i J. Grainger, op. cit., s. 232­233. Warto w tym miejscu przytoczy anegdot, któr general Phillip Chetwode, dowódca kolumny pustynnej pod Rafah i w czasie obu ataków na Gaz, opowiedzial póniejszemu marszalkowi Wavellowi: ,,Kiedy Smuts w towarzystwie Amery'ego przybyl do Lewantu, aby realizowa wschodni strategi Lloyda George'a i udziela Allenby'emu niechcianych zreszt porad, z trudem daloby si opisa stosunek Allenby'ego do niego jako serdeczny. Byl miertelnie znudzony sam jego [Smutsa] obecnoci tam". Zob. M. Hughes, Allenby and British Strategy in the Middle East, 1917­1919, London 1999, s. 68. 38 S. G. Millin, op. cit., s. 37. niach podnosil argumenty o wyjtkowo nieprzychylnym stosunku Robertsona do dziala poza frontem zachodnim: Wraenie, jakie wywarl na mnie Robertson, bylo takie, e nie móglbym liczy na wsparcie Ministerstwa Wojny ani w dostawach ludzi, ani sprztu, potrzebnych, by dokona przelomu na froncie, a gdybym zdecydowal si obj to dowództwo, zapewne utknlbym tam do koca wojny. Lloyd George w swych wysilkach, aby mi pomóc, spotkalby si z twardym oporem Ministerstwa Wojny, a ja zostalbym tam opuszczony. W obliczu stanowiska Ministerstwa ostatecznie odrzucilem propozycj39. Smuts w swych kalkulacjach nie docenil jednak skali determinacji i woli walki Lloyda George'a, który dla realizacji swoich celów nie bal si wej w bardzo ostry spór z wlasn generalicj. Jej czlonkowie gorzko komentowali zreszt, e ,,wojn trzeba najpierw wygra w Londynie"40. General po przybyciu do Anglii fetowany byl jako prawdziwy m opatrznociowy, co wydatnie wplynlo na wzrost poczucia wartoci jego osoby. Wyrazy tego dal choby w licie do premiera, w którym ostatecznie odrzucal jego propozycj: Wiem, e nie chcialby Pan, abym obejmowal dowództwa nad silami znajdujcymi si w defensywie, do czego wielu innych oficerów ma wiksze predyspozycje ode mnie. Wizja wyzwolenia Palestyny spod tureckiego jarzma przemawia do mnie, podobnie jak do Pana, na tle historycznym i czysto ludzkim [...]. Bylem rozdarty midzy osobistym pragnieniem przyjcia oferty a równie silnym przekonaniem, e sytuacja na frontach nie wymaga rozpoczynania ofensywy, aby zdoby Jerozolim i zaj Palestyn niezalenie od tego, jak bardzo podane te dzialania by byly41. Ostatnim czynnikiem, by moe najbardziej ulotnym, byla ambicja Smutsa, bo mimo e na polach bitew odnosil sukcesy i odznaczal si odwag graniczc niekiedy z brawur, byl jednak bardziej typem polityka gabinetowego. W Anglii jego wykladnia terminu Commonwealth (jako Wspólnoty Narodów)42 odbila si szerokim echem, teksty jego przemówie byly drukowane w dziesitkach tysicy egzemplarzy, take za granic. ,,Odbiór moich ostatnich przemówie War Memoirs..., vol. 4, s. 1833. W sporze tym uciekano si do przerónych metod ­ np. w wydanych po wojnie wspomnieniach Lloyd George oskaral Robertsona o umylne wyolbrzymianie liczebnoci tureckich olnierzy, aby zniechci rzd do zdecydowanych dziala zbrojnych w Palestynie. Ibid., s. 1825. 41 S. G. Millin, op. cit., s. 40. 42 War ­ Time Speeches. A Compilation of Public Utterances in Great Britain by gen. J. C. Smuts, London 1917, 15.V.1917, s. 21­32. moe si równa tylko z rzymskim triumfem" ­ entuzjastycznie relacjonowal onie43. Wiele miast przyznalo mu swoje honorowe obywatelstwa, wiele instytucji badawczych uczynilo go swoim honorowym czlonkiem. Mona zaloy, e bardziej byl zainteresowany pozostaniem w centrum wydarze w Londynie ni objciem peryferyjnego frontu, gdzie grozilo mu zapomnienie. Jest to tym bardziej zasadne, e Lloyd George mial mu powiedzie, i jego osoba bylaby przydatna w Gabinecie Wojennym44. W sporze midzy premierem a generalicj o znaczenie frontu w Palestynie oficjalnie ulegl argumentom Robertsona, w sferze domniema musi zatem pozosta nasuwajce si pytanie, czy nie byly one dla Smutsa jedynie dogodn wymówk. Generalowi zrcznie udalo si utrzyma stanowisko na tyle neutralne, e nie rzutowalo na jego dalsz wspólprac z obiema stronami. Po wojnie z alem powiedzial: ,,Wkroczy do Jerozolimy! Co za wspomnienie!"; jeeli jednak zestawi niepewn karier wojskow z czlonkostwem w Gabinecie Wojennym, gdzie wszedl do grona najpotniejszych ludzi w obozie Ententy, i wybitn rol w pracach nad tworzeniem Ligi Narodów45, staje si oczywiste, e cieka, któr Smuts obral w maju 1917 roku okazala si dla jego kariery najlepsza z moliwych. SUMMARY When in 1916 it became obvious that western front would be very hard to breach, British high authorities divided into two rival factions. Westerners represented by the generals were convinced that Germans could be beaten only on the Western front and operations on other fronts would be mere "sideshows". Easterners led by the Prime Minister Lloyd George opposed that point of view. They claimed that the enemy should be attacked in the weakest point, namely Turkey. Lloyd George wanted general Jan Smuts to lead the offensive in Palestine. The latter seemed to be the adequate person for the task. He came to England just two months earlier, but enjoyed high esteem owed to his successful campaign in East Africa and enthusiastically acclaimed speeches. He also wrote report where he has evaluated all of the fronts and upheld to Easterner arguments. When the proposition was made, Smuts spoke to some Westerner representatives, like general Robertson, and learned from them, that no commander of Egyptian Expeditionary Forces could count on any reinforcements or supplies. Taking that into account, Smuts decided to turn down Prime Ministers offer. Fear of being stranded in Palestine as well as his ambitions to remain in England, the core of all events, comprised to his decision. Nevertheless Smuts managed to remain in good relations with both factions. J. Smuts to S. M. Smuts, 26 May 1917, Selections from..., s. 525. W. Hancock, op. cit., s. 435. 45 J-B. Duroselle, Wielka Wojna Francuzów 1914­1918, Warszawa 2006, s. 272.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.