Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Association of Fighters for Freedom and Democracy after the period of Polish Thaw, 1956-1959

Association of Fighters for Freedom and Democracy after the period of Polish Thaw, 1956-1959 DOI: 10.2478/v10068-011-0016-7 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 LUKASZ BEDNARSKI Instytut Historii UMCS Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj w okresie popadziernikowej odwily w latach 1956­1959 Ogólna charakterystyka weryfikacji w województwie lubelskim Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj (ZBoWiD) byla to organizacja kombatancka utworzona w 1949 roku, w wyniku zjednoczenia dzialajcych na terenie Polski od roku 1945 jedenastu organizacji kombatanckich. Do roku 1989 ZBoWiD byl politycznie i organizacyjnie uzaleniony od PZPR. W swoich szeregach skupial cz bylych olnierzy polskich regularnych formacji wojskowych, organizacji zbrojnych walczcych w okresie odbudowy niepodleglego pastwa polskiego i podczas II wojny wiatowej, winiów obozów hitlerowskich, jak równie olnierzy Wojska Polskiego, funkcjonariuszy Urzdu Bezpieczestwa i Milicji Obywatelskiej uczestniczcych w obronie i tworzeniu ustroju komunistycznego. Zadaniem ZBoWiD-u bylo m.in. potwierdzanie uprawnie socjalnych czlonków Zwizku, opieka nad rodzinami po poleglych ,,bojownikach" czy te weryfikowanie kandydatów na czlonków Zwizku. ZBoWiD liczyl kilkaset tysicy czlonków: w roku 1970 okolo 330 tysicy, natomiast w roku 1986 a 800 tysicy1. Istotnym elementem funkcjonowania ZBoWiD-u byla weryfikacja kandydatów na czlonków Zwizku, która oparta byla na okrelonych zasadach 1 Nowa encyklopedia powszechna PWN, red. B. Petrozolin-Skowroska, t. 6, Warszawa 1997, s. 1050­1051. LUKASZ BEDNARSKI wytyczonych przez Zarzd Glówny ZBoWiD dla komisji weryfikacyjnych dzialajcych w poszczególnych województwach i powiatach. Po 1956 roku nastpila odnowa organizacji, zarówno na szczeblu centralnym, jak i wojewódzkim. Podjte zostaly dzialania majce na celu wyeliminowanie bldów z dzialalnoci Zwizku z okresu stalinowskiego. W okresie tym pojawialy si glosy w organizacji, aby Zwizek zlikwidowa. Jego dzialalno w dobie stalinizmu byla ograniczana równie przez samych dzialaczy ZBoWiD, m.in. przez Grzegorza Wajskopa, czlonka lubelskiej organizacji, który stopniowo dyl do likwidacji Zwizku. Sprawy te doglbnie byly poruszane na zjedzie wojewódzkim ZBoWiD-u w Lublinie2. W zwizku z reorganizacj ZBoWiD-u po 1956 roku (dziki uchwalom Rady Naczelnej ZBoWiD z 19­20 grudnia 1956 roku) dochodzilo na terenie województwa lubelskiego do powolania wladz wojewódzkich i powiatowych Zwizku, jak równie do zjazdu wojewódzkiego ZBoWiD-u, który mial miejsce 11 listopada 1956 roku. Do wladz wojewódzkich i powiatowych powolywani byli ludzie wartociowi, ale niekiedy zdarzaly si sytuacje, e do Zwizku byli przyjmowani reprezentanci odmiennej linii politycznej, ni ta która zostala wytyczona na VIII Plenum KC PZPR, jak równie osoby, które podczas okupacji wspólpracowaly z niemieckim okupantem. W ZBoWiD-zie bowiem nie bylo miejsca dla osób dzialajcych w latach 1944­1956 w polskim pastwie podziemnym, w szczególnoci dla czlonków organizacji niepodleglociowych, takich jak WiN czy NSZ, jak równie dla olnierzy AK3. Archiwum Pastwowe w Lublinie [dalej: APL], Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj Zarzd Wojewódzki [dalej: ZBoWiD ZW], sygn. 87. Protokól z wojewódzkiego zjazdu ZBoWiD odbytego w dniu 11 listopada 1956 roku w Okrgowym Domu Oficera w Lublinie przy ul. wirki i Wigury, k. 64­115. 3 Dla glbszego przedstawienia stosunku ZBoWiD-u do czlonków pastwa podziemnego z lat 1944­1956 przytocz fragment uchwaly przyjtej na Plenum Zarzdu ZBoWiD w Lublinie z dnia 26 listopada 1957 roku, który dobitnie obrazuje postaw Zwizku m.in. do dzialaczy polskiego pastwa podziemnego: ,,Nie ma i nie moe by miejsca w ZBoWiD dla zdrajców sprawy wolnoci i niepodlegloci, dla tych którzy w okresie niewoli narodowej wspólpracowali z okupantem hitlerowskim, dla tych którzy maj rce zbrukane krwi w bratobójczych lub skrytobójczych mordach, dokonywanych na dzialaczach antyhitlerowskiego Ruchu Oporu, dla tych którzy prowadzili zbrodnicz dzialalno po odzyskaniu niepodlegloci, którzy po dzi dzie s wrogami Polski Ludowej, budujcej socjalizm i dzialajc na jej szkod. ZBoWiD jest organizacj patriotów ­ olnierzy wczoraj walczcych o Niepodleglo Ojczyzny, dzi ­ rzeteln prac dla Polski Ludowej t niepodleglo umacniajcych. Dlatego jednoczc si w nasze szeregi, usuwamy poza nawias ZBoWiD tych, którzy plami dobre imi czlonka naszego Zwizku, dlatego odgradzamy si od polityków zbankrutowanych, wstecznych koncepcji politycznych. Dlatego z calym zdecydowaniem potpiamy usilowania antysocjalistycznych, reakcyjnych, warcholskich elementów, które pra2 ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... Sprawa AK byla poruszona na spotkaniu delegacji ZBoWiD-u z Egzekutyw KW PZPR w Lublinie, podczas którego ówczesny sekretarz KW PZPR w Lublinie Stanislaw Szot4 negatywnie odniósl si do kandydatów ubiegajcych si o czlonkostwo w ZBoWiD-zie, szczególnie do tych którzy wywodzili si ze rodowiska AK, stwierdzajc, e: ,,nie moe by w tej chwili ogólnego popdu do przyjani z calym ruchem AK-owskim, bo niejeden z nich trzyma bro w zanadrzu i mog przeciw nam j skierowa". Dodal równie, e ,,zarzd ZBoWiD winien okreli, kto moe by czlonkiem ZBoWiD"5. Wladze ZBoWiD-u swoje struktury dla czlonków AK zaczly otwiera po 1956 roku, kiedy rozpoczla si dyskusja na temat rehabilitacji akowców. Prób wyeksponowania problemu AK byl opublikowany na lamach ,,Po prostu" artykul pod tytulem Na spotkanie ludziom z AK autorstwa Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego. Autorzy w artykule wyranie opowiadali si za rehabilitacj bylych czlonków AK, stwierdzajc: [...] ludzie ci [czlonkowie AK] wstydzili si swojej walki z okupantem, dlatego tylko, e stoczyli j w szeregach AK, traktowali j jako plam na yciorysie, jedynie sluszny wybór ­ walk ­ uznali za bld, niektórzy wyparli si swojej przeszloci. Pitno akowskiej przeszloci stawialo niej od tych, którzy w czasie okupacji tchórzliwie stronili od walki. Ci mieli ,,jasn" przeszlo gn znale w ZBoWiD, w szeregach czlonkowskich bazy dla swej dzialalnoci". Por.: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 234. Uchwala Plenum Zarzdu ZBoWiD z dnia 26 listopada 1957 roku w sprawie niektórych zagadnie sytuacji i aktualnych zada ZBoWiD na terenie województwa lubelskiego, k. 124. Czlonkowie podziemia antykomunistycznego przez lata okrelani byli przez wladz jako ,,bandy dzialajce podczas okupacji hitlerowskiej". Polskie podziemne niepodleglociowe w pierwszych latach rzdów komunistycznych bylo ich najwikszym wrogiem. W jego tlumienie zaangaowane byly jednostki NKWD oraz aparat bezpieczestwa, który byl tworzony przez polskich komunistów. W wyniku ,,odwily" w 1956 roku wielu czlonków pastwa podziemnego zostalo zrehabilitowanych i wyszlo z wizie na wolno, lecz pomimo to i tak byli okrelani ,,bandytami" lub ,,reakcjonistami", a ponadto inwigilowani byli przez SB. Innej postawy co do WiN i NSZ nie mógl przyj ZBoWiD, w którego szeregach nie bylo miejsca dla ,,zdrajców". Zob. szerzej: Atlas polskiego podziemia niepodleglociowego 1944­1956, red. R. Wnuk, Warszawa­Lublin 2007. 4 Stanislaw Szot, pseud. ,,Kot" ­ ur. 12 kwietnia 1917 roku w Opoce (województwo lubelskie, powiat Kranik); jako robotnik pracowal w kopalni fosforytów i kamieniolomów na terenie Annopola, gdzie w roku 1935 zorganizowal zwizki zawodowe i pelnil w nich funkcj sekretarza; w latach 1935­1938 naleal do KZMP; w 1942 roku zostal czlonkiem KW PPR w Lublinie i zastpc dowódcy obwodu GL i AL w Lublinie; w roku 1943 zostal czlonkiem Komitetu Obwodowego PPR; od padziernika 1956 roku do stycznia 1957 roku pelnil funkcj sekretarza KW PZPR w Lublinie; w roku 1957 zostal wybrany poslem na Sejm II kadencji. Por.: AAN, Akta osobowe, sygn. 8135. yciorys i ankieta personalna Stanislawa Szota, k. 1­4. 5 APL, KW PZPR, sygn. 216. Protokól nr 37/56 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Lublinie z dnia 5 grudnia 1956 roku, k. 117. LUKASZ BEDNARSKI bez plam i obcie. Tamci za z ludzi walki zmienili si w biernych obserwatorów ycia. Smutne dowiadczenia stpily w nich aktywn postaw, pozbawily nas takiego ich udzialu w budowie nowego ycia, na jaki bylo ich sta. Wyrzdzilimy tym ludziom wielk krzywd, wyrzdzilimy moe jeszcze wiksz krzywd naszej sprawie. T krzywd trzeba jak najszybciej naprawi, trzeba dokona moralnej rehabilitacji wielkiej czci ludzi naszego pokolenia, bylych olnierzy AK6. Kolejnym krokiem w kierunku rehabilitacji AK bylo przemówienie sekretarza KC PZPR Zenona Kliszki wygloszone po IV zjedzie PZPR, 31 lipca 1964 roku, podczas wspólorganizowanych przez ZBoWiD obchodów dwudziestej rocznicy powstania warszawskiego, podczas którego mówil: [...] nie wiem, gdzie jest i co robi pulkownik Mieczyslaw Niedzielski ,,ywiciel"7. Z tej trybuny ówczesny porucznik, czlonek dowództwa oliborskiego AL, przesyla mu slowa olnierskiego pozdrowienia. Fragmenty tego przemówienia zostaly opublikowane w organie prasowym ZBoWiD-u ,,Za wolno i lud" pod znamiennym tytulem Nic ju nas nie dzieli8. 6 J. Ambroziewicz, W. Namiotkiewicz, J. Olszewski, Na spotkanie ludziom z AK, ,,Po prostu", 11 marca 1956, nr 11, s. 123. Po 1956 roku do redakcji czasopisma ,,Po Prostu" naplywalo wiele listów. Do czasopisma pisali glównie ludzie skrzywdzeni przez system stalinowski. Skarono si na arogancj, korupcj i niekompetencj wladzy. Narzekano na brak mieszka i niedobór towarów. W listach skierowanych do redakcji mówiono równie o lamaniu praworzdnoci. Jeeli autorzy listów pisali ju o ,,lamaniu praworzdnoci" w okresie stalinowskim, to nie wykraczali poza przyjte w ,,Padzierniku" ramy publicznych komentarzy na ten temat. Listów, które dotycz osób bezporednio przeladowanych politycznie, bylo bardzo malo. Jeeli ju takie naplywaly, to dotyczyly np. szykan czy zwalniania z pracy. Na przyklad: byly pracownik Wyszej Szkoly Pedagogicznej w Opolu przeslal do redakcji czasopisma apel do studentów teje szkoly, aby zostal przywrócony w szeregi czlonków PZPR byly dziekan wydzialu filologicznego, za którego wykluczeniem kilka lat wczeniej glosowal. Dziekan byl w czasie wojny powiatowym komendantem AK w Pultusku. Por.: A. Leszczyski, Sprawy do zalatwienia. Listy do ,,Po Prostu" 1955­1957, przedmowa M. Kula, Warszawa 2000, s. 104, 107. 7 Mieczyslaw Roman Niedzielski, pseud. ,,ywiciel" ­ ur. 9 sierpnia 1897 roku w Jeziornej k. Warszawy. Od stycznia 1919 roku byl w WP. W konspiracji dzialal od 1940 roku, natomiast od wiosny 1940 roku pelnil funkcj komendanta Obwodu oliborz Okrgu Warszawa ­ Miasto ZWZ, a nastpnie Okrgu Warszawskiego AK w stopniu majora. Na podpulkownika zostal mianowany 11 stycznia 1942 roku. Po utworzeniu warszawskiego korpusu AK p.o. dowódcy 8. Dyw. im. Romualda Traugutta. Po wojnie pozostal na emigracji w Stanach Zjednoczonych, gdzie pracowal jako robotnik. Zmarl 18 maja 1980 roku w Chicago. Por.: Kronika powsta polskich 1794­1944, opracowanie caloci pod kierunkiem M. Michalika, Warszawa 1994, s. 457. 8 J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pami II wojny wiatowej 1949­1969, Warszawa 2009, s. 269­270. Czasopismo Zwizkowe ,,Za wolno i lud" bylo przeznaczone dla czlonków ZBoWiD-u. Na lamach prasy pojawialy si artykuly dotyczce m.in. antysemityzmu. Por.: M. Mazur, Propagandowy obraz wiata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956­1980, Warszawa 2003, s. 90. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... W drugim pólroczu 1957 roku pojawila si koncepcja opracowania zasad weryfikacyjnych kandydatów, którzy zglaszali si do ZBoWiD-u. Bylo to zwizane przede wszystkim z masowym naplywem kandydatów, którzy ubiegali si o legitymacje ZBoWiD-u, ale i dotyczylo to osób, które ju dzialaly w Zwizku i nie zostaly zweryfikowane. Masowy naplyw kandydatów do organizacji wynikal z korzyci z czlonkostwa w ZBoWiD-zie (szczególnie w latach szedziesitych)9. Czlonkowie Zwizku mieli prawo ubiega si o renty, poyczki finansowe, zapewnione mieli wiadczenia lekarskie i wyjazdy do sanatoriów, rozpatrzenie podania o przyznanie statusu inwalidy (w sklad wojewódzkich komisji do spraw zatrudnienia i inwalidztwa wchodzili lekarze nalecy do ZBoWiD-u), otrzymywali zapomogi z wydzialu zdrowia i opieki spolecznej prezydium rady narodowej czy chociaby mieli zapewniony przydzial materialów budowlanych. Osoby starsze, które byly pozbawione opieki i rodziny, mialy pierwszestwo w przyjmowaniu do domów starców prowadzonych przez wydzialy zdrowia. ZBoWiD rozpoczl równie budow wlasnych domów opieki ­ pierwszy byl dom weterana otwarty na warszawskich Bielanach (1966 roku). Czlonek organizacji mial równie zagwarantowane pierwszestwo w ubieganiu si o koncesj na prowadzenie kiosku z gazetami, napojami, punktu gier itp.10 Naley równie zauway, e ZBoWiD byl ,,grup nacisku" na organy wladzy administracyjnej PRL. wiadczy o tym m.in. projekt uchwaly Zarzdu Oddzialu ZBoWiD w Zamociu, w ramach którego Wojewódzka Rada Narodowa miala zwróci si do poszczególnych instytucji pastwowych w województwie lubelskim, aby zwolnienia z przedsibiorstw, zakladów pracy i przenoszenie na gorzej platne stanowiska nie obejmowaly czlonków ZBoWiD-u. Czlonkowie Zwizku w wietle projektu mieli pierwszestwo w przyjmowaniu do pracy11. 9 W wyniku wydarze padziernikowych 1956 roku lubelski ZBoWiD odrodzil si dziki bylym olnierzom AK. Na przelomie 1956/1957 roku organizacja brala udzial w licznych uroczystociach i akcjach masowych. Zob. szerzej I. Main, Trudne witowanie. Konflikty wokól obchodów wit pastwowych i kocielnych w Lublinie (1944­1989), Warszawa 2004, s. 127. 10 J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pami..., s. 250. 11 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Projekt uchwaly Prezydium WRN w Lublinie w sprawie zwolnienia z pracy weteranów walk wyzwoleczych, k. 106. Po centralizacji Zwizku w okresie stalinowskim nastpowala jego stopniowa likwidacja. Z liczcej w roku 1949 ok. 260 tys. czlonków organizacji Zwizek skurczyl si do 55 tys. na pocztku 1956 roku. Likwidacji ulegl prawie caly majtek Zwizku, w tym rodki przeznaczone na opiek socjaln. Wikszo nieruchomoci, które nalealy do Zwizku, byly przekazywane rónym resortom pastwowym. Od 1951 roku ródlem dochodów Zwizku byly dotacje Urzdu Rady Ministrów. Dofinansowanie bylo jednak znikome, w efekcie likwidowano etaty i biura w powiatowych i okrgowych zarzdach ZBoWiD-u oraz wyranie zmniejszano wydatki socjalne. Do 1972 roku, kiedy zostal powolany Urzd ds. Kombatantów, ZBoWiD byl wanym porednikiem, dziki któ- LUKASZ BEDNARSKI Poszczególne zasady weryfikacyjne zostaly ujte w regulaminach weryfikacyjnych, a mianowicie: w instrukcji i regulaminie weryfikacyjnym z dnia 15 lipca 1957 roku (byly to wstpne dokumenty regulujce zasady weryfikacyjne) i regulaminie weryfikacyjnym z dnia 15 grudnia 1959 roku. Zarzd Glówny Zwizku zobligowal wszystkie organizacje terenowe do zintensyfikowania werbunku czlonków na podstawie tych regulaminów, jak i do pomocy okrgowym komisjom weryfikacyjnym w ich pracach12. W pocztkowym okresie weryfikacja byla malo efektywna, gdy wiele osób uprawnionych do czlonkostwa w ZBoWiD-zie nie znalazlo si w jego szeregach. Województwo lubelskie na tle innych województw w dziedzinie weryfikacji wypadlo najslabiej, co ilustruje ponisza tabela. Tabela 1. Liczba zweryfikowanych kandydatów ubiegajcych si o czlonkostwo w ZBoWiD-zie w poszczególnych województwach Województwo Warszawskie Kieleckie Krakowskie Lubelskie Liczba osób zweryfikowanych w tysicach 34 200 10 369 10 226 7 271 ródlo: opracowanie wlasne autora na podstawie: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego ZBoWiD. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 196. Jak wskazuje tabela 1, pod wzgldem weryfikacji najlepiej wypadlo województwo warszawskie, a najgorzej lubelskie. Województwo warszawskie wypadlo najlepiej prawdopodobnie dlatego, e znajdowala si tam siedziba Glównej remu kombatanci mogli otrzyma zasilki, bezzwrotne zapomogi, nieoprocentowane poyczki, skierowania do sanatoriów, doplaty do lekarstw. Zwizek byl te instytucj lobbujc za ustaw o szczególnych uprawnieniach dla kombatantów, która zostala uchwalona ostatecznie w 1982 roku. Por.: J. Wawrzyniak, Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj ­ ewolucja ideologii a wi grupowa, [w:] PRL ­ trwanie i zmiana, red. D. Stola i M. Zaremba, Warszawa 2003, s. 356, 357. Zob. równie: Ustawa z dnia 16 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów, w: Dz.U., nr 16, poz. 123, 1982 r. 12 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 195. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... Komisji Weryfikacyjnej i praca na tym odcinku szla sprawnie. Przyczyn slabej pozycji województwa lubelskiego, nawet w stosunku do województw kieleckiego i krakowskiego, mona doszukiwa si w slabej strukturze organizacyjnej lubelskiego Zwizku, jak równie w opieszaloci Zarzdu Glównego, który zwlekal z opracowaniem regulaminu weryfikacyjnego. By moe problemem byla te dua liczba osób, które nalealo zweryfikowa, zwaywszy na fakt, e Lubelszczyzna byla istotnym centrum dziala partyzanckich w okresie II wojny wiatowej13. Wanym etapem dzialalnoci Zwizku byla weryfikacja stopni wojskowych oraz nadawanie odznacze za dzialalno bojow. Przy Komisjach Weryfikacyjnych wszystkich zarzdów ZBoWiD-u w pocztku 1957 roku zostaly powolane specjalne Komisje Weryfikacyjno-Odznaczeniowe, których glównym zadaniem bylo regulowanie spraw stopni wojskowych i odznacze za dzialalno podczas II wojny wiatowej. Komisje te zebraly okolo 99 359 spraw. Pod dokonaniu wstpnej analizy wniosków przeslaly one do Zarzdu Glównego ZBoWiD a 77 014 wniosków. Wnioski, które dotyczyly weryfikacji stopni oficerskich, rozpatrywala Komisja Weryfikacyjna Ministerstwa Obrony Narodowej, a w pracach tej Komisji bral udzial przedstawiciel Zarzdu Glównego ZBoWiD. Komisja ta w swojej pracy natrafiala na mas problemów. Wiele skladanych wniosków nie bylo naleycie udokumentowanych, w efekcie przyczynialo si to do przedluania prac Komisji przez zbieranie dodatkowych dokumentów w postaci np. zezna wiadków. Aby rozwiza ten problem, w listopadzie 1957 roku. Plenum Zarzdu Glównego powolalo Glówn Komisj Odznaczeniow, której glównym celem i zadaniem bylo opiniowanie, weryfikowanie spraw i wniosków przed przedloeniem ich Radzie Pastwa14. Poza wyej opisanym problemem przy analizie wniosków odznaczeniowych okazalo si równie, e Komisje terenowe zweryfikowaly wiele wniosków wtpliwych pod wzgldem merytorycznym, a mianowicie nieslusznych lub nieuzasadnionych. W niektórych przypadkach zakwalifikowane zostaly osoby, które w wietle kryteriów weryfikacyjnych nie posiadaly adnego prawa przynalenoci do ZBoWiD-u. Na przyklad w okrgu katowickim o odznaczenie ubiegala si osoba, która po 1950 roku zostala skazana na dwa lata wizienia za nielegalne przekroczenie granicy, a w roku 1954 na cztery i pól roku wizienia za nielegalne posiadanie broni i ucieczk z przymusowego orodka pracy. Zaniedbania te powodowaly opónienia w pracach Komisji, która zmuszona Ibid., k. 196. Ibidem. LUKASZ BEDNARSKI byla zwraca wnioski komisjom terenowym. Musialy one uzupelnia dokumentacj, by wydawa solidne wnioski oparte na rzetelnej dokumentacji15. Weryfikacje odznacze za zaslugi i patriotyczn postaw podczas II wojny wiatowej byly równie dokonywane przez Glówn Komisj Weryfikacyjn. Znaczna liczba wniosków (bylo ich a 32 000!) dotyczyla przede wszystkim przyznania medali i odznak pamitkowych, jak Medal Zwycistwa i Wolnoci za Warszaw, Odznaka Grunwaldzka. Do 3 wrzenia 1957 roku wrczono 21 575 odznacze teje kategorii, natomiast w Radzie Pastwa ubiegano si o przyznanie ponad 16 000 Wielkopolskich i lskich Krzyy Powstaczych weteranom tych powsta. Liczb przyznanych odznacze przez Rad Pastwa przedstawia tabela 2. Calkowite zakoczenie akcji nadawania odznacze bojowych zaplanowano na rok 195916. Tabela 2. Liczba i rodzaj przyznanych odznacze przez Rad Pastwa w skali kraju Rodzaj odznaczenia Partyzanckie Order zaslugi PRL Odrodzenia Polski (rónych klas) Virtuti Militari Krzy Grunwaldu Liczba 721 287 133 2 1 ródlo: opracowanie wlasne autora na podstawie: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego ZBoWiD. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 196. Problemy weryfikacyjne byly poruszane w dyskusjach i naradach na wyszych szczeblach Zwizku. Przykladem zainteresowania weryfikacj byla narada przewodniczcych zespolów partyjnych przy Zarzdach Oddzialów ZBoWiD i sekretarzy zarzdów oddzialów przy Zarzdzie Okrgu ZBoWiD w Lublinie. Narada zostala zorganizowana przez Wydzial Propagandy KW PZPR w Lublinie i miala na celu ocen dzialalnoci ZBoWiD-u za okres od listopada 1956 roku do 30 czerwca 1960 roku. Dzialalno Zwizku omówil Sekretarz Okrgu Ibidem. Ibid., k. 197. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... ZBoWiD w Lublinie Jan Litko, natomiast prac Zespolów Partyjnych przy Zarzdzie Okrgu Zwizku omówil Stefan Kamiski. Zwracal on uwag na zmiany, jakie zaszly po padzierniku 1956 roku, kiedy to do ZBoWiD-u przyjmowano ludzi, którzy nie byli zwizani z panujcym w PRL ustrojem17. Stwierdzil, e sprawa weryfikacji jest powanym problemem, gdy do Zwizku przyjmowani byli ludzie, którzy kierowali si pobudkami materialnymi18. W celu wyeliminowania czlonków, którzy nie powinny znale si w ZBoWiD-zie, zostala powolana Komisja Weryfikacyjna przy oddziale ZBoWiD-u w Lublinie. Ukonstytuowala si ona w dniu 1 grudnia 1956 roku w skladzie: Czeslaw Szymaski jako przewodniczcy Komisji, Zygmunt Mazurek, jako zastpca przewodniczcego, i sekretarze Komisji: Stanislaw Jabloski, Józef Radajewski i Zygmunt Twarog. Komisja w tym skladzie odbyla pierwsze posiedzenie 24 stycznia 1957 roku19. Dzialalno Komisji w jej pocztkowej pracy byla malo wydajna. Przyjla ona od sekretarza 43 kwestionariusze kandydatów na czlonków, które nie S. Kamiski w swojej wypowiedzi zwracal uwag przede wszystkim na czlonków WiN i NSZ. APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Protokól z narady przewodniczcych Zespolów Partyjnych przy Zarzdach Oddzialów ZBoWiD oraz Prezesów lub Sekretarzy Zarzdów Oddzialów czlonków Partii ­ z udzialem czlonków Zespolu Partyjnego przy Zarzdzie Okrgu ZBoWiD w Lublinie, zorganizowanej przez Wydzial Propagandy KW PZPR w Lublinie, k. 2­4. 19 Czlonkowie komisji wywodzili si przede wszystkim ze skrajnie lewicowych organizacji konspiracyjnych, takich jak AL i GL, po wojnie zwizani byli z PPR, a po 1949 roku dzialali w PZPR. W sklad Komisji nie wchodzili byli czlonkowie AK. Oto wybrane sylwetki czlonków Komisji: Jabloski Stanislaw pseud. ,,Stach", ,,Toporski", syn Józefa, ur. 25 lutego 1909 roku. Podczas okupacji wstpil do GL­AL, a nastpnie PPR. Wspólpracowal m.in. z Franciszkiem Jówiakiem ,,Witoldem". Odznaczony m.in. Krzyem Oficerskim OOP; Radajewski Józef pseud. ,,Warta", syn Józefa, ur. 7 grudnia 1911 roku w Lipniku, pow. Lubartów. Na pocztku okupacji hitlerowskiej zwizal si z konspiracj w KOP i ZWZ, a 27 czerwca 1942 roku zostal czlonkiem PPR i GL. Pelnil obowizki zastpcy dowódcy lubelskiego garnizonu AL­GL, bdc jednoczenie dowódc grupy dywersyjno-bojowej na lubelskim wle kolejowym. Przeprowadzil wiele akcji sabotaowych i dywersyjno-bojowych w obiektach i urzdzeniach kolejowych oraz na szlakach komunikacyjnych, wyrzdzajc okupantowi powane straty i powodujc zaklócenia w systemie komunikacji, zaopatrzenia i lcznoci. Zmarl w Lublinie w czerwcu 1974 roku; Mazurek Zygmunt pseud. ,,Sokól", syn Jana i Rozalii, ur. 9 sierpnia 1913 roku w Wandzinie, pow. Lublin. W 1942 roku wstpil do PPR na terenie Urszulina, a nastpnie do GL­AL. Organizowal komórki PPR w Urszulinie, Olszance, Woli Galzowskiej. Od kwietnia 1943 roku pelnil funkcj komendanta garnizonu GL w poludniowej czci pow. lubelskiego, a na pocztku roku 1944 zostal powolany na stanowisko dowódcy AL w tym rejonie. Bral udzial w walkach z Niemcami i w akcjach sabotaowych, m.in. w 1943 roku na drodze Wysokie­Lublin i k. Piotrkowa, za w 1944 na drodze Turobin­Bychawa. W czerwcu 1944 na posiedzeniu KP PPR podokrgu wszedl w sklad KP jako technik. Odznaczony Krzyami Walecznych, Partyzanckim, Odznak Grunwaldzk. Por.: Ksiga partyzantów Lubelszczyzny. Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa i Armia Ludowa, red. E. Olszewski, t. I, cz. 2, Lublin 2002, s. 8, 223, 148. LUKASZ BEDNARSKI posiadaly wszystkich wymaganych dokumentów i byly wypelnione niedbale ­ niektóre kwestionariusze nie byly podpisane i zaopatrzone dat zloenia ­ w efekcie zadanie Komisji ograniczalo si do wzywania zainteresowanych osób w celu uzupelnienia dokumentacji, a nie koncentrowala si na weryfikowaniu. Stan ten wplywal ujemnie na dzialalno Komisji i weryfikacj czlonków, a liczba spraw nierozpatrzonych rosla w miar naplywania nowych kwestionariuszy. Komisja ogólnie w okresie sprawozdawczym odbyla 5 posiedze. Na posiedzeniach tych rozpatrzyla pozytywnie 147 kwestionariuszy, z tego wydano 106 legitymacji, w tym 15 podopiecznym i 3 sierotom (zadaniem ZBoWiD-u byla równie troska o dzieci po poleglych bojownikach). Ogólna liczba zgloszonych kwestionariuszy wynosila 227. W trzech wypadkach odmówiono weryfikacji, poniewa zgloszone osoby nie spelnialy warunków zawartych w statucie. Komisja zwrócila równie uwag na postanowienia rozdzialu I str. 2 punkty 2 i 3 okólnika Zarzdu Glównego ZBoWiD z dnia 8 marca 1957 roku, wedlug którego do czasu otrzymania regulaminu weryfikacyjnego oraz powolania nowych okrgowych komisji weryfikacyjnych oddzial powinien ograniczy si do przyjmowania i ewidencjonowania kwestionariuszy i przesylania ich do Zarzdu Okrgu20. Czy Zarzd Glówny zakwestionowal istnienie Komisji Weryfikacyjnej? Czy Komisja mogla dziala nielegalnie? Uwaam, e jest to wykluczone, poniewa Komisja wielokrotnie interweniowala w Zarzdzie Glównym w sprawie regulaminu weryfikacyjnego i zapewne ZG ZBoWiD byl poinformowany o jej dzialalnoci21. Ale faktem jest, e Komisja rozpoczla swoj dzialalno, nie czekajc na adne instrukcje ani wytyczne dotyczce weryfikacji (rozpoczla dzialalno 1 grudnia 1956 roku, a pierwsza instrukcja weryfikacyjna zostala wydana przez Zarzd Glówny ZBoWiD 15 lipca 1957 roku) z Zarzdu Glównego ZBoWiD w Warszawie. Pocztkowa dzialalno Komisji Weryfikacyjnej byla malo efektywna. Zaniedbania Zarzdu Glównego ZBoWiD w sprawie wytyczenia regulaminu, jak równie braki w organizacji pracy w samej Komisji, która nie zawsze zbierala si w komplecie (Radajewski i Mazurek w pierwszych tygodniach wykazywali si du aktywnoci w dzialaniach Komisji, lecz póniej ograniczyli swój udzial w jej pracach), doprowadzily do dostosowania si Komisji do okólnika z 8 marca 1957 roku Zarzdu Glównego ZBoWiD i ograniczenia si do wstpnych bada APL, ZBoWiD ZW, sygn. 172. Sprawozdanie z dotychczasowej dzialalnoci Komisji Weryfikacyjnej przy oddziale ZBoWiD w Lublinie powolanej do ycia w dniu 1 grudnia 1956 roku, k. 172. 21 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... prawidlowoci wypelnionych kwestionariuszy, w celu odcienia sekretariatu22. Niedocignicia i due ulomnoci w dzialaniu Komisji doprowadzily do jej malej efektywnoci i by moe bylo to powodem, e do ZBoWiD-u dostawaly si osoby, które kolaborowaly z niemieckim okupantem lub nie posiadaly adnych formalnych praw do ubiegania si o czlonkostwo. Instrukcja i regulamin weryfikacyjny z 15 lipca 1957 roku Sytuacja w weryfikowaniu kandydatów na czlonków ZBoWiD-u zmienila si dopiero po wydaniu instrukcji Zarzdu Glównego ZBoWiD z dnia 15 lipca 1957 roku dla komisji weryfikacyjnych. Instrukcja okrelala, kto i na jakich zasadach moe ubiega si o czlonkostwo w Zwizku, a kto nie. Podstaw do weryfikacji byl statut Zwizku, który rozrónial czlonków zwyczajnych i czlonków biernych. Czlonkiem zwyczajnym Zwizku mógl zosta kady obywatel Polski, który na terenie kraju lub poza jego granicami bral udzial w walce czynnej z faszyzmem o ,,wolno i demokracj" lub byl przeladowany i wiziony za sw dzialalno przez rzdy okupacyjne i sanacyjne. Czlonkiem biernym mogly zosta wdowy i sieroty, matki i ojcowie po poleglych bojownikach, którzy posiadaliby uprawnienia czlonków ZBoWiD-u i byli jedynymi ywicielami rodziny ubiegajcymi si o weryfikacj23. Za osoby uprawnione do zweryfikowania i przyjcia do Zwizku w charakterze czlonków zwyczajnych Zarzd Glówny uznawal: weteranów walk rewolucyjnych z lat 1905­1907 i Wielkiej Rewolucji Padziernikowej, weteranów powstania wielkopolskiego 1918­1919, weteranów powsta lskich, uczestników walk o wolno Hiszpanii w latach 1936­1939, czlonków antyfaszystowskich organizacji i antyfaszystowskich winiów okresu midzywojennego, czlonków organizacji antyhitlerowskiego ruchu oporu, którzy walczyli w latach 1939­1945, winiów politycznych hitlerowskich obozów koncentracyjnych, którzy co najmniej przez okres trzech miesicy byli wizieni za antyfaszystowsk dzialalno polityczn ze wzgldów narodowociowych czy te rasowych, kombatantów polskich sil zbrojnych oraz obywateli polskich z armii alianckich, którzy w latach 1939­1945 walczyli z faszyzmem i hitleryzmem24. Ibidem. APL, ZBoWiD ZW, sygn. 77. Instrukcja Zarzdu Glównego Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 lipca 1957 roku dla Komisji Weryfikacyjnych Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj, k. 78. 24 Ibidem. LUKASZ BEDNARSKI Czlonkami Zwizku nie mogly zosta osoby, które zostaly osadzone przez wladze okupacyjne w wizieniach lub obozach koncentracyjnych za przestpstwa natury kryminalnej, zhabily w okresie okupacji hitlerowskiej godno Polaka lub dzialaly na szkod narodu polskiego, a po wyzwoleniu byly czlonkami ,,nielegalnych" organizacji prowadzcych walk przeciwko wladzy i ustrojowi Polski Ludowej, np. WiN25 i NSZ26. O czlonkostwo nie mogly si ubiega równie osoby, które po 1945 roku zostaly skazane prawomocnymi wyrokami sdowymi PRL. Zasady postpowania weryfikacyjnego zostaly okrelone przez Zarzd Glówny dokladnie, aczkolwiek instrukcja przewidywala wyjtki przyjcia osób, które po wyzwoleniu popadly w konflikt z ksztaltujcym si systemem politycznym i wskutek tego zostaly skazane przez sdy PRL. Mogly by one przyjte do Zwizku, o ile posiadaly istotne zaslugi w walce z hitlerowskim okupantem, przestpstwa popelnione przeciwko tzw. wladzy ludowej nie byly cikie, postawa ich w stosunku do PZPR bez zarzutu. Natomiast kandydaci, którzy w okresie okupacji odstpili od obywatelstwa polskiego, mogli zosta przyjci do Zwizku, jeeli uczynili to pod przymusem, a ich dzialalno w ruchu oporu byla wiadectwem patriotyzmu. Zastrzeono jednak, e rozpatrywanie takich kanLikwidacja Delegatury Sil Zbrojnych 8 sierpnia 1945 roku nie oznaczala zarzucenia dziala konspiracyjnych, o czym wiadczylo powolanie stowarzyszenia WiN (,,Wolno i Niezawislo") 2 wrzenia 1945 roku przez bylego delegata plk. Jana Rzepeckiego i dowódców obszarów DSZ. Struktury WiN stanowily przedluenie Delegatury Sil Zbrojnych i byly najwiksz organizacj konspiracyjn. WiN domagal si, aby Armia Czerwona i NKWD opucily obszar Polski, i nie zgadzal si z ksztaltem granicy wschodniej ustalonej na konferencji w Jalcie, jak równie przeciwstawial si wszelkim represjom politycznym. Glównym celem tej organizacji mialo by gromadzenie informacji o sytuacji spoleczno-politycznej w kraju, a take prowadzenie wród spoleczestwa propagandy niepodleglociowej. Zob. szerzej: Atlas polskiego..., s. 8. 26 Kiedy tworzylo si wojsko Pastwa Podziemnego, wiele partii nie chcialo podporzdkowa si Komendzie Glównej ZWZ. Stronnictwo Narodowe uchylalo si od przekazania pod komend ZWZ Narodowej Organizacji Wojskowej, a SL ,,Roch" w sierpniu 1940 roku zaczlo organizowa Bataliony Chlopskie. Przelom w organizacji wojska Pastwa Podziemnego nastpil w momencie przemianowania ZWZ w Armi Krajow (AK­14 lutego 1942), a w szczególnoci po rozkazie z 15 sierpnia 1942 roku nakazujcym wszystkim organizacjom wojskowym podporzdkowanie si Komendantowi Glównemu AK. Najbardziej znanym przypadkiem byla odmowa podporzdkowania si w znacznej czci Narodowej Organizacji Wojskowej. Jednostki zbuntowane przeciwko politycznej decyzji polczyly si ze Zwizkiem Jaszczurczym grupy ,,Szaca" (byle ONR­ABC) i utworzyly 20 wrzenia 1942 roku Narodowe Sily Zbrojne, których tylko cz w marcu 1944 roku wlczono do AK. Zob. szerzej: Atlas polskiego..., s. 10. W instrukcji w celu propagandowym NSZ zaliczono do organizacji, które wspólpracowaly z Niemcami hitlerowskimi podczas II wojny wiatowej, co jest niezgodne z faktami, poniewa dzialalno tej organizacji skierowana byla glównie na walk z okupantem niemieckim, a po wyzwoleniu dzialala przeciw wladzy komunistycznej i glównie z tego powodu jej byli czlonkowie nie mogli nalee do ZBoWiD-u ani ubiega si o czlonkostwo. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... dydatur naley do wylcznej kompetencji Glównej Komisji Weryfikacyjnej27. O wyjtkach tych mówily punkty 5 i 6 instrukcji weryfikacyjnej. Z punktami tymi nie do koca zgadzal si lubelski ZBoWiD, o czym wiadczy uchwala plenum Zarzdu Okrgu z 3 sierpnia 1957 roku: [...] rozpatrywanie i decydowanie w sprawach takich kandydatów naley do wylcznej kompetencji Glównej Komisji Weryfikacyjnej w ten sposób, aby rozpatrywanie i decydowanie w sprawach takich kandydatów pozostawi Komisjom Weryfikacyjnym Zarzdów Oddzialów i Okrgów w oparciu o opini rodowiskow [chodzilo o opini Komisji rodowiskowej na temat danego kandydata, jeeli taka zostala powolana przy Zarzdzie Oddzialu ZBoWiD28] w ZboWiD. Plenum Zarzdu Okrgu ZboWiD w Lublinie wnosi o uchylenie punktu szóstego w omawianej instrukcji, w którym jest mowa o wyjtkowych wypadkach przyjcia na czlonków ZboWiD obywateli, którzy w okresie okupacji odstpili od obywatelstwa polskiego ­ Plenum stwierdza, e nazwa ,,Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj" sprzeciwia si przyjmowaniu obywateli, którzy w krytycznej dla ojczyzny chwili wyrzekli si mienia Polaka29. Dane, które uprawnialy do zweryfikowania, nalealo udowodni oryginalnymi dokumentami, odpisami lub pisemnymi owiadczeniami dwóch wiarygodnych wiadków uwierzytelnionych przez wladze administracyjne lub zwizkowe. Kandydat na czlonka Zwizku byl wprowadzany przez dwóch czlonków ZBoWiD-u, którzy brali na siebie odpowiedzialno za oryginalno przedstawionych przez kandydata dokumentów do celów weryfikacyjnych. Jeeli osoba APL, ZBoWiD ZW, sygn. 77. Instrukcja Zarzdu Glównego Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 lipca 1957 roku dla Komisji Weryfikacyjnych Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj, k. 78. 28 Uchwaly Rady Naczelnej ZBoWiD z dnia 19­20 grudnia 1956 roku przewidzialy istnienie komisji rodowiskowych, których zadaniem miala by pomoc Zarzdom ZBoWiD-u w opiniowaniu przy weryfikowaniu kandydatów, gromadzeniu dokumentacji historycznej. W poszczególnych województwach zostaly powolane przy Zarzdach Okrgów ZBoWiD nastpujce komisje: weteranów walk rewolucyjnych, weteranów powstania wielkopolskiego, weteranów powsta lskich, ,,Dbrowszczaków", uczestników ruchu oporu, kombatantów II wojny wiatowej. Natomiast w skali krajowej dzialaly powolane przez Zarzd Glówny ZBoWiD komisje weteranów walki rewolucyjnej, weteranów powstania wielkopolskiego, weteranów powsta lskich oraz komisja ,,Dbrowszczaków". Dziki istnieniu tych komisji Zarzdy ZBoWiD uzyskaly wiksze moliwoci dotarcia do danych rodowisk kombatanckich i ich weryfikacji. Por.: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego ZBoWiD. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 194. 29 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 77. Uchwala powzita na drugim rozszerzonym Plenum Zarzdu Okrgu Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj w Lublinie w dniu 3 sierpnia 1957 roku, k. 67. LUKASZ BEDNARSKI wprowadzajca niezgodnie z prawd potwierdzila wiarygodno dokumentów przedstawionych przez kandydata, ubiegajcy si o czlonkostwo mógl zosta pocignity do odpowiedzialnoci karnej, co grozilo sankcj, a nawet wykluczeniem ze Zwizku wlcznie30. Wraz z instrukcj weryfikacyjn wydany zostal przez Prezydium Zarzdu Glównego ZBoWiD regulamin weryfikacyjny z dnia 15 lipca 1957 roku. Wedlug niego, za czlonka Zwizku uwaana byla osoba, która zostala przyjta przez Zarzd Oddzialu (wzgldnie zarzd kola) na wniosek Okrgowej Komisji Weryfikacyjnej lub Glównej Komisji Weryfikacyjnej. Osoba ubiegajca si o czlonkostwo w Zwizku ­ zarówno na czlonka czynnego, jak i biernego ­ zobligowana byla do zloenia deklaracji w dwóch jednobrzmicych egzemplarzach wraz z jedn fotografi i potrzebnymi dokumentami, które stwierdzaly jego prawa do czlonkostwa. Kandydat skladal dokumenty do Zarzdu Oddzialu (mógl do zrobi równie za porednictwem zarzdu kola) wedlug wlaciwego miejsca zamieszkania. Zarzd Oddzialu mial prawo uzyska pisemn opini na temat danego kandydata we wlaciwej Komisji rodowiskowej Oddzialu (jeeli taka istniala), nastpnie przekazywal dokumenty do Komisji Weryfikacyjnej Okrgu, która po otrzymaniu wniosku weryfikacyjnego miala dwa tygodnie na rozpatrzenie sprawy danego kandydata i przesylala odpowiedni wniosek Zarzdowi Oddzialu. Zarzd Oddzialu z kolei byl zobowizany w cigu tygodnia od daty otrzymania pozytywnej decyzji Komisji Weryfikacyjnej Okrgu poda do wiadomoci publicznej, poprzez wywieszenie w miejscu przeznaczonym do oglaszania zarzdze: imi i nazwisko, dat i miejsce urodzenia ubiegajcego si o czlonkostwo w Zwizku. W przypadku kiedy Zarzd Oddzialu odwolywal si od pozytywnej decyzji Okrgowej Komisji Weryfikacyjnej, postanowienie to nie obowizywalo do czasu podjcia decyzji przez Glówn Komisj Weryfikacyjn. Jeeli po uplywie dwóch tygodni od daty ogloszenia kandydata nie wplynlo adne uzasadnione zastrzeenie, Zarzd Oddzialu podejmowal decyzj ostateczn i wydawal kandydatowi legitymacj czlonkowsk w cigu tygodnia. Jeeli wplynlo zastrzeenie co do kandydata, sprawa podlegala ponownemu rozpatrzeniu przez Komisj Weryfikacyjn Okrgu. W przypadku nieprzyjcia kandydata na czlonka Zwizku na skutek negatywnej decyzji Okrgowej Komisji Weryfikacyjnej lub uzasadnionych pisemnych zastrzee osób zainteresowanych Zarzd Oddzialu mial obowizek zawiadomi o tym ubiegajcego si o czlonkostwo z podaniem uzasadnienia podjcia negatywnej decyzji. Kandydat, który nie zostal przyjty do Zwizku na skutek nega30 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... tywnego postpowania weryfikacyjnego, mial prawo odwolania si od decyzji Komisji Weryfikacyjnej Okrgu za porednictwem Zarzdu Oddzialu Okrgu w terminie trzydziestodniowym od daty otrzymania decyzji do Glównej Komisji Weryfikacyjnej. Takie samo prawo przyslugiwalo Zarzdowi Oddzialu, który mógl si odwola do Glównej Komisji Weryfikacyjnej i Komisji Weryfikacyjnej Okrgu, jeeli nie zgadzal si z decyzj wyej wymienionych komisji. Zarzd Oddzialu po kadym posiedzeniu mial obowizek przesylania wykazów przyjtych czlonków do Zarzdu Okrgu ZBoWiD, który zobowizany byl do wysylania raz w miesicu wykazu nowo przyjtych czlonków do Zarzdu Glównego ZBoWiD w Warszawie31. Przedstawiona za pomoc schematu procedura weryfikacyjna to tzw. weryfikacja przez okrgowe komisje weryfikacyjne. Rycina 1. Schemat procesu weryfikacyjnego ródlo: opracowanie wlasne na podstawie: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulaminy weryfikacyjne ZBoWiD z dnia 15 lipca 1957 i 15 grudnia 1959 roku, k. 76­79, 70­77. 31 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulamin weryfikacyjny Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj uchwalony przez Prezydium ZG ZBoWiD w dniu 15 lipca 1957 roku, k. 76­77. LUKASZ BEDNARSKI Uchwaly Komisji Weryfikacyjnych co do kandydatów ubiegajcych si o przyjcie do Zwizku w trybie odwolania zapadaly wikszoci glosów. W przypadku gdy wniosek Komisji zostal uchwalony niejednoglonie, przewodniczcy Komisji na danie mniejszoci zobowizany byl do przekazania sprawy do Glównej Komisji Weryfikacyjnej, która na rozpatrzenie wszelkiego rodzaju odwola miala trzydzieci dni32. Regulamin weryfikacyjny okrelal równie cele i zadania Glównej Komisji Weryfikacyjnej, której siedziba znajdowala si w Warszawie. Przede wszystkim byla to instancja odwolawcza i ostatecznie decydujca w przypadkach indywidualnych kandydatów ubiegajcych si o czlonkostwo w ZBoWiD-zie. Komisja ta sprawowala nadzór nad Komisjami Weryfikacyjnymi dzialajcymi w okrgach, rozpatrywala odwolania pod wzgldem merytorycznym i formalnym. Wznowienie postpowania weryfikacyjnego przez Glówn Komisj bylo moliwe tylko w przypadkach, kiedy pojawialy si nowe okolicznoci, które nie byly znane w poprzedniej procedurze weryfikacyjnej, jak np. nowe dokumenty czy te wiadkowie powiadczajcy prawo kandydata do ubiegania si o czlonkostwo w Zwizku. Do zada Komisji nalealo równie rozpatrywanie wniosków weryfikacyjnych okrgów, spraw przekazywanych przez Glówny Sd Koleeski, jak równie rozpatrywanie spraw kandydatów, którzy po wyzwoleniu popadli w konflikt z wladzami komunistycznymi i w zwizku z tym byli skazani przez sdy PRL33. Do kompetencji Komisji nalealo te rozpatrywanie spraw osób, które w czasie okupacji zrzekly si obywatelstwa polskiego. W wietle regulaminu Komisja zwolywana byla przez jej przewodniczcego lub zastpc. Nadeslane sprawy rozpatrywala w skladzie trzech czlonków Komisji wyznaczonych przez przewodniczcego. W przypadku rozpatrywania sprawy pojedynczego kandydata w sklad Komisji wchodzil czlonek reprezentujcy rodowisko ubiegajcego si o czlonkowstwo w Zwizku (AK, BCh, GL, AL). Uchwaly Glównej Komisji Weryfikacyjnej zapadaly jednoglonie i byly ostateczne, natomiast w przypadku gdy zespól orzekajcy nie uzgodnil jednolitego stanowiska w danej sprawie, rozpatrywalo j plenum Glównej Komisji Weryfikacyjnej wikszoci glosów. W sprawach weryfikacyjnych o charakterze szczególnym zainteresowani mogli indywidualnie wystpowa z wnioskiem bezporednio do Komisji, z pominiciem Komisji Weryfikacyjnych Okrgów, uzasadniajc to konkretnymi przyczynami34. Ibid., k. 77. Ibidem. 34 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... Komisje Weryfikacyjne Okrgów powolywane byly w trybie przewidzianym przez statut Zwizku. Wszelkiego rodzaju uchwaly Komisji byly redagowane w taki sposób, aby w sytuacji braku jednomylnoci bylo z nich wiadome, jakie kryteria zostaly przyjte za podstaw do podjcia danej decyzji przez komisj weryfikacyjn. Dokladno w uzasadnieniu danej decyzji, np. nieprzyjcia kandydata na czlonka Zwizku, ulatwiala prac Glównej Komisji Weryfikacyjnej, która przy rozpatrywaniu sprawy opierala si na wysylanych dokumentach przez Okrgowe Komisje Weryfikacyjne, bez koniecznoci korespondowania z dan okrgow komisj. Niewtpliwie ulatwialo to prace Glównej Komisji Weryfikacyjnej, ale i mialo znaczcy wplyw na efektywno weryfikacyjn kandydatów35. Regulamin weryfikacyjny z dnia 15 grudnia 1959 roku Najbardziej precyzyjnym i konkretnym dokumentem okrelajcym zasady weryfikacyjne byl regulamin weryfikacyjny z dnia 15 grudnia 1959 roku. Byl on pewnego rodzaju uzupelnieniem instrukcji i regulaminu weryfikacyjnego z 1957 roku. Zmiany zawarte w regulaminie zostaly zatwierdzone przez Prezydium Rady Naczelnej ZBoWiD. Regulamin okrelal, kto i na jakich zasadach mógl zosta przyjty na czlonka ZBoWiD-u. Regulamin rozrónial czlonków zwyczajnych i nadzwyczajnych (w instrukcji weryfikacyjnej z 15 lipca 1957 roku czlonkowie nadzwyczajni nazwani byli czlonkami biernymi). Wedlug regulaminu czlonkiem zwyczajnym Zwizku mógl zosta kady obywatel RP, który podczas okupacji bral czynny udzial w walce z Niemcami na terenie RP lub poza jej granicami czy te byl wiziony za swoje pogldy polityczne przez wladze okupacyjne. Status czlonka nadzwyczajnego mogly uzyska wdowy, sieroty, matki i ojcowie po poleglych olnierzach, którzy posiadali uprawnienia czlonków zwyczajnych w ZBoWiD-zie. W chwili mierci czlonka zwyczajnego Zwizku o czlonkostwo nadzwyczajne mogly ubiega si wyej wymienieni czlonkowie rodziny, jeeli ubiegajcy si byl jedynym jej ywicielem. Uprawnienia czlonka nadzwyczajnego wygasaly w momencie wstpienia wdowy po poleglym czlonku ZBoWiD-u ponownie w zwizek maleski, natomiast sierota po poleglym ,,bojowniku" tracila uprawnienia czlonka nadzwyczajnego w momencie uzyskania pelnoletnoci lub w chwili wstpienia w zwizek maleski. W przypadku gdy sierota po uzyska35 Ibidem. LUKASZ BEDNARSKI niu pelnoletnoci kontynuowala nauk szkoln lub studia wysze, utrzymywala prawo czlonkostwa nadzwyczajnego do momentu ukoczenia nauki, czyli do 24. roku ycia wlcznie. Czlonkowie zwyczajni i nadzwyczajni byli przyjmowani przez Zarzd Kola (lub oddzialu) Zwizku. Wymagane bylo od nich przestrzeganie zasad ideowych Zwizku zawartych w statucie36. Za uprawnionych do zweryfikowania w charakterze czlonka zwyczajnego Zwizku regulamin uznawal: a) weteranów walk rewolucyjnych z lat 1905­1917, rewolucji padziernikowej i wojny domowej w Zwizku Radzieckim, b) olnierzy walczcych o wolno narodow Wielkopolski, lska, Gdaska, Warmii, Mazur, ziemi lubuskiej i Pomorza, c) winiów politycznych okresu midzywojennego 1918­1939, d) walczcych poza granicami kraju, w szczególnoci w obronie republiki w Hiszpanii (udzial w wojnie domowej w Hiszpanii 1936­1939), e) czlonków organizacji antyhitlerowskiego ruchu oporu, f) winiów obozów koncentracyjnych, g) olnierzy walczcych w armiach alianckich, h) walczcych z podziemiem polskim po wyzwoleniu kraju37. Postpowanie weryfikacyjne wymuszalo na kandydacie ubiegajcym si o przyjcie do Zwizku zloenie odpowiednich dokumentów (mogly by te odpisy, jeli niemoliwe bylo przedstawienie oryginalnych dokumentów) lub przedstawienie pisemnych owiadcze dwóch wiarygodnych wiadków, które powinny by potwierdzone przez wladze administracyjne. Jeeli skladano jakiekolwiek zeznania czy te zawiadczenia, które wplywaly na korzy ubiegajcego si o przyjcie do Zwizku, a byly niezgodne z faktami, wycigane byly konsekwencje karne okrelone w Kodeksie Karnym PRL38. Weryfikacja olnierzy i oficerów zawodowych Wojska Polskiego, Korpusu Bezpieczestwa Wewntrznego, Wojskowej Ochrony Pogranicza potwierdzana byla przez jednostki administracyjne Ministerstwa Obrony Narodowej lub Ministerstwa Spraw Wewntrznych. W potwierdzeniach tych stwierdzano przede APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulamin Weryfikacyjny Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 grudnia 1959 roku, uzupelniony zmianami zatwierdzonymi przez Prezydium Rady Naczelnej ZBoWiD, k. 70. 37 Ibidem. Punkt ten doprowadzal do kuriozalnych sytuacji w Zwizku, gdy w jednych szeregach kombatanckich mogli si znale kaci i ich ofiary. Mam tu na myli przede wszystkim funkcjonariuszy UBP, MO, KBW, którzy w wietle tego punktu mogli by przyjci ­ i byli przyjmowani ­ do Zwizku, gdy w latach 1944­1956 walczyli z ,,reakcyjnym podziemiem". 38 Ibid., k. 71. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... wszystkim zgodno z danymi w aktach personalnych kandydatów na czlonka Zwizku39. Zadaniem Okrgowych Komisji Weryfikacyjnych bylo rozpatrywanie kandydatur ubiegajcych si o przyjcie do ZBoWiD-u nie tylko pod ktem ich walki na frontach II wojny wiatowej, lecz brano take pod uwag caly yciorys kandydata i caloksztalt jego dzialalnoci. Czlonkami Zwizku nie mogly zosta osoby, które w latach okupacji braly w walce tylko formalny udzial lub poprzez swoj nikl dzialalno w walce z Niemcami nie nabyly wystarczajcych uprawnie do zweryfikowania, pomimo e istnialy fakty, na podstawie których spelnione byly warunki weryfikacyjne. Na przyklad nie mógl zosta zweryfikowany kandydat na czlonka Zwizku, który zostal zmobilizowany lub byl ochotnikiem w 1939 roku, lecz nie bral udzialu w walce obronnej, a po jej zakoczeniu wystpil z armii i pozostawal bierny w okresie okupacji hitlerowskiej40. Regulamin z 1959 roku w swej treci zwracal szczególn uwag na kandydatów którzy ubiegali si o przyjcie do ZBoWiD-u, a nie mieli takiego prawa. W punkcie tym nie rónil si on od regulaminów weryfikacyjnych z 1957 roku. Do osób niemajcych prawa ubiega si o czlonkowstwo (poza czlonkami WiN i NSZ) zaliczyl jeszcze dzialaczy organizacji Miecz i Plug41, jak i osoby, które po 22 lipca 1944 roku zostaly skazane prawomocnymi wyrokami sdów PRL42 (punkt ten eliminowal udzial i dzialalno w ZBoWiD-zie olnierzy podziemia niepodleglociowego). Opisane zasady jasno okrelaly, kto nie mógl zosta przyjty do Zwizku, lecz pomimo to regulamin przewidywal wyjtki dla osób, które mogly zosta przyjte do ZBoWiD-u, ale spelniaj pewne warunki: Ibidem. Ibidem. 41 Miecz i Plug (Ruch ,,Miecz i Plug") ­ byla to konspiracyjna organizacja polityczno-wojskowa, utworzona w 1939 roku w Warszawie przez dzialaczy chrzecijasko-narodowych, m.in. ks. Leona Poeplau (ps. Wolan) i A. Bialobrzeskiego. W 1939 roku organizacja zostala rozbita przez gestapo, a od roku 1941 byla odbudowywana. Wchlonla wiele grup i organizacji konspiracyjnych, m.in. cz tajnej organizacji wojskowej ,,Gryf Pomorski". MiP zmienil nazw na Zjednoczone Organizacje Ruchu ,,Miecz i Plug" i wylonil pion wojskowy pod nazw Armia Podziemna. Najsilniejsze ogniwa dzialaly w Warszawie i okolicy, na Podlasiu, Pomorzu, w Krakowskiem (lcznie w organizacji bylo kilka tys. osób). W MiP dzialal wywiad antyniemiecki i antykomunistyczny (siatka wywiadowcza okrgu pomorskiego zdobyla informacje o niemieckim dowiadczalnym orodku rakietowym w Peenemünde). W 1943 roku kontrwywiad AK zdemaskowal kilku dzialaczy kierownictwa jako agentów gestapo i 18 wrzenia 1943 roku przeprowadzono akcj likwidacyjn. Por.: Nowa encyklopedia..., t. 4, Warszawa 1996, s. 195. 42 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulamin Weryfikacyjny Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 grudnia 1959 roku, k. 71­72. LUKASZ BEDNARSKI maj powane zaslugi w walce z faszyzmem i hitlerowskim okupantem, przestpstwa ich popelnione przeciwko narodowi i PRL nie byly szczególnie cikie, a obecna postawa moralna i stosunek do Polski Ludowej jest bez zarzutu43. Decyzj w tej sprawie podejmowala wylcznie Glówna Komisja Weryfikacyjna po wstpnym zaopiniowaniu przez Okrgow Komisj Weryfikacyjn. Kandydat ubiegajcy si o czlonkostwo zwyczajne czy te nadzwyczajne wprowadzany byl do Zwizku przez dwóch czlonków zwyczajnych, poniewa czlonkowie nadzwyczajni, tzw. podopieczni, nie posiadali takiego prawa. Czlonek wprowadzajcy kandydata na czlonka zwyczajnego czy te nadzwyczajnego bral na siebie odpowiedzialno za ,,obywatelsk postaw i poziom moralny kandydata, co winno by stwierdzone podpisami wprowadzajcych"44. Wobec osób, które naruszaly regulamin weryfikacyjny ­ w szczególnoci chodzilo o wprowadzajcych czlonków Okrgowych Komisji Weryfikacyjnych i Zarzdów ­ stosowane mogly by sankcje organizacyjne, jak np. wykluczenie ze Zwizku45. W mojej ocenie przelomowym momentem w dzialalnoci weryfikacyjnej ZBoWiD-u, nie tylko w skali województwa, lecz równie w skali kraju, bylo wydanie instrukcji i regulaminów weryfikacyjnych, które konkretnie okrelaly, kto mógl przynalee do Zwizku, a kto nie. Pomimo to osoby, które ubiegaly si o przyjcie do Zwizku, dostawaly si w jego szeregi, mimo e nie posiadaly prawa przynalenoci. Zdarzaly si przypadki, e przyjmowani byli na podstawie sfalszowanych dokumentów lub nieprawdziwych owiadcze czlonków wprowadzajcych danego kandydata. Weryfikacja miala istotny wplyw na sklad rodowiskowy ZBoWiD-u, poniewa do Zwizku nie byli przyjmowani czlonkowie AK (do 1956 roku). W strukturach organizacji w ogóle nie bylo miejsca dla bylych czlonków WiN, NSZ i MiP, z powodu ich dzialalnoci w politycznym i zbrojnym podziemiu niepodleglociowym, które formowalo si po 22 lipca 1944 roku. Ibid., k. 72. Ibidem. 45 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... SUMMARY A solid historical monograph on The Society of Fighters for Freedom and Democracy (Polish: ZBoWiD) characterizing its development and activities during the period of PRL (People's Republic of Poland) has not been written as yet. Except for the work of Joanna Warzywniak titled: "ZBoWiD i pami drugiej wojny wiatowej 1949­1969" ("ZBoWiD and the Memories of the Second World War 1949­1969") there is little that is known about its central operation as well local operation in particular voivodeships. One should also bear in mind that the dissertation mentioned above focuses mostly on sociological aspect and does not exhaust the topic. The process of internal verification of the prospective members of the association, which still has not been analysed, also constitutes a problem. This article attempts to make the analysis as well as to make the reader acquainted with the criteria for affiliation with the association. Apart from the interpretation of the regulations of acceptation issued by the Management Board of ZBoWiD, I also present the capacity of the Main Verification Board. Furthermore, I researched the operation of the district verification board in the Board of Voivodeship ZBoWiD in Lublin in order to present the mechanisms of operation of such a mass organization as ZBoWiD was, in the context of the process of verification of the members. http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Association of Fighters for Freedom and Democracy after the period of Polish Thaw, 1956-1959

Annales UMCS, Historia , Volume 65 (2) – Jan 1, 2010

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/association-of-fighters-for-freedom-and-democracy-after-the-period-of-M7z5OWOVJH
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0016-7
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068-011-0016-7 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 LUKASZ BEDNARSKI Instytut Historii UMCS Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj w okresie popadziernikowej odwily w latach 1956­1959 Ogólna charakterystyka weryfikacji w województwie lubelskim Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj (ZBoWiD) byla to organizacja kombatancka utworzona w 1949 roku, w wyniku zjednoczenia dzialajcych na terenie Polski od roku 1945 jedenastu organizacji kombatanckich. Do roku 1989 ZBoWiD byl politycznie i organizacyjnie uzaleniony od PZPR. W swoich szeregach skupial cz bylych olnierzy polskich regularnych formacji wojskowych, organizacji zbrojnych walczcych w okresie odbudowy niepodleglego pastwa polskiego i podczas II wojny wiatowej, winiów obozów hitlerowskich, jak równie olnierzy Wojska Polskiego, funkcjonariuszy Urzdu Bezpieczestwa i Milicji Obywatelskiej uczestniczcych w obronie i tworzeniu ustroju komunistycznego. Zadaniem ZBoWiD-u bylo m.in. potwierdzanie uprawnie socjalnych czlonków Zwizku, opieka nad rodzinami po poleglych ,,bojownikach" czy te weryfikowanie kandydatów na czlonków Zwizku. ZBoWiD liczyl kilkaset tysicy czlonków: w roku 1970 okolo 330 tysicy, natomiast w roku 1986 a 800 tysicy1. Istotnym elementem funkcjonowania ZBoWiD-u byla weryfikacja kandydatów na czlonków Zwizku, która oparta byla na okrelonych zasadach 1 Nowa encyklopedia powszechna PWN, red. B. Petrozolin-Skowroska, t. 6, Warszawa 1997, s. 1050­1051. LUKASZ BEDNARSKI wytyczonych przez Zarzd Glówny ZBoWiD dla komisji weryfikacyjnych dzialajcych w poszczególnych województwach i powiatach. Po 1956 roku nastpila odnowa organizacji, zarówno na szczeblu centralnym, jak i wojewódzkim. Podjte zostaly dzialania majce na celu wyeliminowanie bldów z dzialalnoci Zwizku z okresu stalinowskiego. W okresie tym pojawialy si glosy w organizacji, aby Zwizek zlikwidowa. Jego dzialalno w dobie stalinizmu byla ograniczana równie przez samych dzialaczy ZBoWiD, m.in. przez Grzegorza Wajskopa, czlonka lubelskiej organizacji, który stopniowo dyl do likwidacji Zwizku. Sprawy te doglbnie byly poruszane na zjedzie wojewódzkim ZBoWiD-u w Lublinie2. W zwizku z reorganizacj ZBoWiD-u po 1956 roku (dziki uchwalom Rady Naczelnej ZBoWiD z 19­20 grudnia 1956 roku) dochodzilo na terenie województwa lubelskiego do powolania wladz wojewódzkich i powiatowych Zwizku, jak równie do zjazdu wojewódzkiego ZBoWiD-u, który mial miejsce 11 listopada 1956 roku. Do wladz wojewódzkich i powiatowych powolywani byli ludzie wartociowi, ale niekiedy zdarzaly si sytuacje, e do Zwizku byli przyjmowani reprezentanci odmiennej linii politycznej, ni ta która zostala wytyczona na VIII Plenum KC PZPR, jak równie osoby, które podczas okupacji wspólpracowaly z niemieckim okupantem. W ZBoWiD-zie bowiem nie bylo miejsca dla osób dzialajcych w latach 1944­1956 w polskim pastwie podziemnym, w szczególnoci dla czlonków organizacji niepodleglociowych, takich jak WiN czy NSZ, jak równie dla olnierzy AK3. Archiwum Pastwowe w Lublinie [dalej: APL], Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj Zarzd Wojewódzki [dalej: ZBoWiD ZW], sygn. 87. Protokól z wojewódzkiego zjazdu ZBoWiD odbytego w dniu 11 listopada 1956 roku w Okrgowym Domu Oficera w Lublinie przy ul. wirki i Wigury, k. 64­115. 3 Dla glbszego przedstawienia stosunku ZBoWiD-u do czlonków pastwa podziemnego z lat 1944­1956 przytocz fragment uchwaly przyjtej na Plenum Zarzdu ZBoWiD w Lublinie z dnia 26 listopada 1957 roku, który dobitnie obrazuje postaw Zwizku m.in. do dzialaczy polskiego pastwa podziemnego: ,,Nie ma i nie moe by miejsca w ZBoWiD dla zdrajców sprawy wolnoci i niepodlegloci, dla tych którzy w okresie niewoli narodowej wspólpracowali z okupantem hitlerowskim, dla tych którzy maj rce zbrukane krwi w bratobójczych lub skrytobójczych mordach, dokonywanych na dzialaczach antyhitlerowskiego Ruchu Oporu, dla tych którzy prowadzili zbrodnicz dzialalno po odzyskaniu niepodlegloci, którzy po dzi dzie s wrogami Polski Ludowej, budujcej socjalizm i dzialajc na jej szkod. ZBoWiD jest organizacj patriotów ­ olnierzy wczoraj walczcych o Niepodleglo Ojczyzny, dzi ­ rzeteln prac dla Polski Ludowej t niepodleglo umacniajcych. Dlatego jednoczc si w nasze szeregi, usuwamy poza nawias ZBoWiD tych, którzy plami dobre imi czlonka naszego Zwizku, dlatego odgradzamy si od polityków zbankrutowanych, wstecznych koncepcji politycznych. Dlatego z calym zdecydowaniem potpiamy usilowania antysocjalistycznych, reakcyjnych, warcholskich elementów, które pra2 ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... Sprawa AK byla poruszona na spotkaniu delegacji ZBoWiD-u z Egzekutyw KW PZPR w Lublinie, podczas którego ówczesny sekretarz KW PZPR w Lublinie Stanislaw Szot4 negatywnie odniósl si do kandydatów ubiegajcych si o czlonkostwo w ZBoWiD-zie, szczególnie do tych którzy wywodzili si ze rodowiska AK, stwierdzajc, e: ,,nie moe by w tej chwili ogólnego popdu do przyjani z calym ruchem AK-owskim, bo niejeden z nich trzyma bro w zanadrzu i mog przeciw nam j skierowa". Dodal równie, e ,,zarzd ZBoWiD winien okreli, kto moe by czlonkiem ZBoWiD"5. Wladze ZBoWiD-u swoje struktury dla czlonków AK zaczly otwiera po 1956 roku, kiedy rozpoczla si dyskusja na temat rehabilitacji akowców. Prób wyeksponowania problemu AK byl opublikowany na lamach ,,Po prostu" artykul pod tytulem Na spotkanie ludziom z AK autorstwa Jerzego Ambroziewicza, Walerego Namiotkiewicza i Jana Olszewskiego. Autorzy w artykule wyranie opowiadali si za rehabilitacj bylych czlonków AK, stwierdzajc: [...] ludzie ci [czlonkowie AK] wstydzili si swojej walki z okupantem, dlatego tylko, e stoczyli j w szeregach AK, traktowali j jako plam na yciorysie, jedynie sluszny wybór ­ walk ­ uznali za bld, niektórzy wyparli si swojej przeszloci. Pitno akowskiej przeszloci stawialo niej od tych, którzy w czasie okupacji tchórzliwie stronili od walki. Ci mieli ,,jasn" przeszlo gn znale w ZBoWiD, w szeregach czlonkowskich bazy dla swej dzialalnoci". Por.: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 234. Uchwala Plenum Zarzdu ZBoWiD z dnia 26 listopada 1957 roku w sprawie niektórych zagadnie sytuacji i aktualnych zada ZBoWiD na terenie województwa lubelskiego, k. 124. Czlonkowie podziemia antykomunistycznego przez lata okrelani byli przez wladz jako ,,bandy dzialajce podczas okupacji hitlerowskiej". Polskie podziemne niepodleglociowe w pierwszych latach rzdów komunistycznych bylo ich najwikszym wrogiem. W jego tlumienie zaangaowane byly jednostki NKWD oraz aparat bezpieczestwa, który byl tworzony przez polskich komunistów. W wyniku ,,odwily" w 1956 roku wielu czlonków pastwa podziemnego zostalo zrehabilitowanych i wyszlo z wizie na wolno, lecz pomimo to i tak byli okrelani ,,bandytami" lub ,,reakcjonistami", a ponadto inwigilowani byli przez SB. Innej postawy co do WiN i NSZ nie mógl przyj ZBoWiD, w którego szeregach nie bylo miejsca dla ,,zdrajców". Zob. szerzej: Atlas polskiego podziemia niepodleglociowego 1944­1956, red. R. Wnuk, Warszawa­Lublin 2007. 4 Stanislaw Szot, pseud. ,,Kot" ­ ur. 12 kwietnia 1917 roku w Opoce (województwo lubelskie, powiat Kranik); jako robotnik pracowal w kopalni fosforytów i kamieniolomów na terenie Annopola, gdzie w roku 1935 zorganizowal zwizki zawodowe i pelnil w nich funkcj sekretarza; w latach 1935­1938 naleal do KZMP; w 1942 roku zostal czlonkiem KW PPR w Lublinie i zastpc dowódcy obwodu GL i AL w Lublinie; w roku 1943 zostal czlonkiem Komitetu Obwodowego PPR; od padziernika 1956 roku do stycznia 1957 roku pelnil funkcj sekretarza KW PZPR w Lublinie; w roku 1957 zostal wybrany poslem na Sejm II kadencji. Por.: AAN, Akta osobowe, sygn. 8135. yciorys i ankieta personalna Stanislawa Szota, k. 1­4. 5 APL, KW PZPR, sygn. 216. Protokól nr 37/56 z posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Lublinie z dnia 5 grudnia 1956 roku, k. 117. LUKASZ BEDNARSKI bez plam i obcie. Tamci za z ludzi walki zmienili si w biernych obserwatorów ycia. Smutne dowiadczenia stpily w nich aktywn postaw, pozbawily nas takiego ich udzialu w budowie nowego ycia, na jaki bylo ich sta. Wyrzdzilimy tym ludziom wielk krzywd, wyrzdzilimy moe jeszcze wiksz krzywd naszej sprawie. T krzywd trzeba jak najszybciej naprawi, trzeba dokona moralnej rehabilitacji wielkiej czci ludzi naszego pokolenia, bylych olnierzy AK6. Kolejnym krokiem w kierunku rehabilitacji AK bylo przemówienie sekretarza KC PZPR Zenona Kliszki wygloszone po IV zjedzie PZPR, 31 lipca 1964 roku, podczas wspólorganizowanych przez ZBoWiD obchodów dwudziestej rocznicy powstania warszawskiego, podczas którego mówil: [...] nie wiem, gdzie jest i co robi pulkownik Mieczyslaw Niedzielski ,,ywiciel"7. Z tej trybuny ówczesny porucznik, czlonek dowództwa oliborskiego AL, przesyla mu slowa olnierskiego pozdrowienia. Fragmenty tego przemówienia zostaly opublikowane w organie prasowym ZBoWiD-u ,,Za wolno i lud" pod znamiennym tytulem Nic ju nas nie dzieli8. 6 J. Ambroziewicz, W. Namiotkiewicz, J. Olszewski, Na spotkanie ludziom z AK, ,,Po prostu", 11 marca 1956, nr 11, s. 123. Po 1956 roku do redakcji czasopisma ,,Po Prostu" naplywalo wiele listów. Do czasopisma pisali glównie ludzie skrzywdzeni przez system stalinowski. Skarono si na arogancj, korupcj i niekompetencj wladzy. Narzekano na brak mieszka i niedobór towarów. W listach skierowanych do redakcji mówiono równie o lamaniu praworzdnoci. Jeeli autorzy listów pisali ju o ,,lamaniu praworzdnoci" w okresie stalinowskim, to nie wykraczali poza przyjte w ,,Padzierniku" ramy publicznych komentarzy na ten temat. Listów, które dotycz osób bezporednio przeladowanych politycznie, bylo bardzo malo. Jeeli ju takie naplywaly, to dotyczyly np. szykan czy zwalniania z pracy. Na przyklad: byly pracownik Wyszej Szkoly Pedagogicznej w Opolu przeslal do redakcji czasopisma apel do studentów teje szkoly, aby zostal przywrócony w szeregi czlonków PZPR byly dziekan wydzialu filologicznego, za którego wykluczeniem kilka lat wczeniej glosowal. Dziekan byl w czasie wojny powiatowym komendantem AK w Pultusku. Por.: A. Leszczyski, Sprawy do zalatwienia. Listy do ,,Po Prostu" 1955­1957, przedmowa M. Kula, Warszawa 2000, s. 104, 107. 7 Mieczyslaw Roman Niedzielski, pseud. ,,ywiciel" ­ ur. 9 sierpnia 1897 roku w Jeziornej k. Warszawy. Od stycznia 1919 roku byl w WP. W konspiracji dzialal od 1940 roku, natomiast od wiosny 1940 roku pelnil funkcj komendanta Obwodu oliborz Okrgu Warszawa ­ Miasto ZWZ, a nastpnie Okrgu Warszawskiego AK w stopniu majora. Na podpulkownika zostal mianowany 11 stycznia 1942 roku. Po utworzeniu warszawskiego korpusu AK p.o. dowódcy 8. Dyw. im. Romualda Traugutta. Po wojnie pozostal na emigracji w Stanach Zjednoczonych, gdzie pracowal jako robotnik. Zmarl 18 maja 1980 roku w Chicago. Por.: Kronika powsta polskich 1794­1944, opracowanie caloci pod kierunkiem M. Michalika, Warszawa 1994, s. 457. 8 J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pami II wojny wiatowej 1949­1969, Warszawa 2009, s. 269­270. Czasopismo Zwizkowe ,,Za wolno i lud" bylo przeznaczone dla czlonków ZBoWiD-u. Na lamach prasy pojawialy si artykuly dotyczce m.in. antysemityzmu. Por.: M. Mazur, Propagandowy obraz wiata. Polityczne kampanie prasowe w PRL 1956­1980, Warszawa 2003, s. 90. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... W drugim pólroczu 1957 roku pojawila si koncepcja opracowania zasad weryfikacyjnych kandydatów, którzy zglaszali si do ZBoWiD-u. Bylo to zwizane przede wszystkim z masowym naplywem kandydatów, którzy ubiegali si o legitymacje ZBoWiD-u, ale i dotyczylo to osób, które ju dzialaly w Zwizku i nie zostaly zweryfikowane. Masowy naplyw kandydatów do organizacji wynikal z korzyci z czlonkostwa w ZBoWiD-zie (szczególnie w latach szedziesitych)9. Czlonkowie Zwizku mieli prawo ubiega si o renty, poyczki finansowe, zapewnione mieli wiadczenia lekarskie i wyjazdy do sanatoriów, rozpatrzenie podania o przyznanie statusu inwalidy (w sklad wojewódzkich komisji do spraw zatrudnienia i inwalidztwa wchodzili lekarze nalecy do ZBoWiD-u), otrzymywali zapomogi z wydzialu zdrowia i opieki spolecznej prezydium rady narodowej czy chociaby mieli zapewniony przydzial materialów budowlanych. Osoby starsze, które byly pozbawione opieki i rodziny, mialy pierwszestwo w przyjmowaniu do domów starców prowadzonych przez wydzialy zdrowia. ZBoWiD rozpoczl równie budow wlasnych domów opieki ­ pierwszy byl dom weterana otwarty na warszawskich Bielanach (1966 roku). Czlonek organizacji mial równie zagwarantowane pierwszestwo w ubieganiu si o koncesj na prowadzenie kiosku z gazetami, napojami, punktu gier itp.10 Naley równie zauway, e ZBoWiD byl ,,grup nacisku" na organy wladzy administracyjnej PRL. wiadczy o tym m.in. projekt uchwaly Zarzdu Oddzialu ZBoWiD w Zamociu, w ramach którego Wojewódzka Rada Narodowa miala zwróci si do poszczególnych instytucji pastwowych w województwie lubelskim, aby zwolnienia z przedsibiorstw, zakladów pracy i przenoszenie na gorzej platne stanowiska nie obejmowaly czlonków ZBoWiD-u. Czlonkowie Zwizku w wietle projektu mieli pierwszestwo w przyjmowaniu do pracy11. 9 W wyniku wydarze padziernikowych 1956 roku lubelski ZBoWiD odrodzil si dziki bylym olnierzom AK. Na przelomie 1956/1957 roku organizacja brala udzial w licznych uroczystociach i akcjach masowych. Zob. szerzej I. Main, Trudne witowanie. Konflikty wokól obchodów wit pastwowych i kocielnych w Lublinie (1944­1989), Warszawa 2004, s. 127. 10 J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pami..., s. 250. 11 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Projekt uchwaly Prezydium WRN w Lublinie w sprawie zwolnienia z pracy weteranów walk wyzwoleczych, k. 106. Po centralizacji Zwizku w okresie stalinowskim nastpowala jego stopniowa likwidacja. Z liczcej w roku 1949 ok. 260 tys. czlonków organizacji Zwizek skurczyl si do 55 tys. na pocztku 1956 roku. Likwidacji ulegl prawie caly majtek Zwizku, w tym rodki przeznaczone na opiek socjaln. Wikszo nieruchomoci, które nalealy do Zwizku, byly przekazywane rónym resortom pastwowym. Od 1951 roku ródlem dochodów Zwizku byly dotacje Urzdu Rady Ministrów. Dofinansowanie bylo jednak znikome, w efekcie likwidowano etaty i biura w powiatowych i okrgowych zarzdach ZBoWiD-u oraz wyranie zmniejszano wydatki socjalne. Do 1972 roku, kiedy zostal powolany Urzd ds. Kombatantów, ZBoWiD byl wanym porednikiem, dziki któ- LUKASZ BEDNARSKI Poszczególne zasady weryfikacyjne zostaly ujte w regulaminach weryfikacyjnych, a mianowicie: w instrukcji i regulaminie weryfikacyjnym z dnia 15 lipca 1957 roku (byly to wstpne dokumenty regulujce zasady weryfikacyjne) i regulaminie weryfikacyjnym z dnia 15 grudnia 1959 roku. Zarzd Glówny Zwizku zobligowal wszystkie organizacje terenowe do zintensyfikowania werbunku czlonków na podstawie tych regulaminów, jak i do pomocy okrgowym komisjom weryfikacyjnym w ich pracach12. W pocztkowym okresie weryfikacja byla malo efektywna, gdy wiele osób uprawnionych do czlonkostwa w ZBoWiD-zie nie znalazlo si w jego szeregach. Województwo lubelskie na tle innych województw w dziedzinie weryfikacji wypadlo najslabiej, co ilustruje ponisza tabela. Tabela 1. Liczba zweryfikowanych kandydatów ubiegajcych si o czlonkostwo w ZBoWiD-zie w poszczególnych województwach Województwo Warszawskie Kieleckie Krakowskie Lubelskie Liczba osób zweryfikowanych w tysicach 34 200 10 369 10 226 7 271 ródlo: opracowanie wlasne autora na podstawie: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego ZBoWiD. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 196. Jak wskazuje tabela 1, pod wzgldem weryfikacji najlepiej wypadlo województwo warszawskie, a najgorzej lubelskie. Województwo warszawskie wypadlo najlepiej prawdopodobnie dlatego, e znajdowala si tam siedziba Glównej remu kombatanci mogli otrzyma zasilki, bezzwrotne zapomogi, nieoprocentowane poyczki, skierowania do sanatoriów, doplaty do lekarstw. Zwizek byl te instytucj lobbujc za ustaw o szczególnych uprawnieniach dla kombatantów, która zostala uchwalona ostatecznie w 1982 roku. Por.: J. Wawrzyniak, Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj ­ ewolucja ideologii a wi grupowa, [w:] PRL ­ trwanie i zmiana, red. D. Stola i M. Zaremba, Warszawa 2003, s. 356, 357. Zob. równie: Ustawa z dnia 16 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów, w: Dz.U., nr 16, poz. 123, 1982 r. 12 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 195. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... Komisji Weryfikacyjnej i praca na tym odcinku szla sprawnie. Przyczyn slabej pozycji województwa lubelskiego, nawet w stosunku do województw kieleckiego i krakowskiego, mona doszukiwa si w slabej strukturze organizacyjnej lubelskiego Zwizku, jak równie w opieszaloci Zarzdu Glównego, który zwlekal z opracowaniem regulaminu weryfikacyjnego. By moe problemem byla te dua liczba osób, które nalealo zweryfikowa, zwaywszy na fakt, e Lubelszczyzna byla istotnym centrum dziala partyzanckich w okresie II wojny wiatowej13. Wanym etapem dzialalnoci Zwizku byla weryfikacja stopni wojskowych oraz nadawanie odznacze za dzialalno bojow. Przy Komisjach Weryfikacyjnych wszystkich zarzdów ZBoWiD-u w pocztku 1957 roku zostaly powolane specjalne Komisje Weryfikacyjno-Odznaczeniowe, których glównym zadaniem bylo regulowanie spraw stopni wojskowych i odznacze za dzialalno podczas II wojny wiatowej. Komisje te zebraly okolo 99 359 spraw. Pod dokonaniu wstpnej analizy wniosków przeslaly one do Zarzdu Glównego ZBoWiD a 77 014 wniosków. Wnioski, które dotyczyly weryfikacji stopni oficerskich, rozpatrywala Komisja Weryfikacyjna Ministerstwa Obrony Narodowej, a w pracach tej Komisji bral udzial przedstawiciel Zarzdu Glównego ZBoWiD. Komisja ta w swojej pracy natrafiala na mas problemów. Wiele skladanych wniosków nie bylo naleycie udokumentowanych, w efekcie przyczynialo si to do przedluania prac Komisji przez zbieranie dodatkowych dokumentów w postaci np. zezna wiadków. Aby rozwiza ten problem, w listopadzie 1957 roku. Plenum Zarzdu Glównego powolalo Glówn Komisj Odznaczeniow, której glównym celem i zadaniem bylo opiniowanie, weryfikowanie spraw i wniosków przed przedloeniem ich Radzie Pastwa14. Poza wyej opisanym problemem przy analizie wniosków odznaczeniowych okazalo si równie, e Komisje terenowe zweryfikowaly wiele wniosków wtpliwych pod wzgldem merytorycznym, a mianowicie nieslusznych lub nieuzasadnionych. W niektórych przypadkach zakwalifikowane zostaly osoby, które w wietle kryteriów weryfikacyjnych nie posiadaly adnego prawa przynalenoci do ZBoWiD-u. Na przyklad w okrgu katowickim o odznaczenie ubiegala si osoba, która po 1950 roku zostala skazana na dwa lata wizienia za nielegalne przekroczenie granicy, a w roku 1954 na cztery i pól roku wizienia za nielegalne posiadanie broni i ucieczk z przymusowego orodka pracy. Zaniedbania te powodowaly opónienia w pracach Komisji, która zmuszona Ibid., k. 196. Ibidem. LUKASZ BEDNARSKI byla zwraca wnioski komisjom terenowym. Musialy one uzupelnia dokumentacj, by wydawa solidne wnioski oparte na rzetelnej dokumentacji15. Weryfikacje odznacze za zaslugi i patriotyczn postaw podczas II wojny wiatowej byly równie dokonywane przez Glówn Komisj Weryfikacyjn. Znaczna liczba wniosków (bylo ich a 32 000!) dotyczyla przede wszystkim przyznania medali i odznak pamitkowych, jak Medal Zwycistwa i Wolnoci za Warszaw, Odznaka Grunwaldzka. Do 3 wrzenia 1957 roku wrczono 21 575 odznacze teje kategorii, natomiast w Radzie Pastwa ubiegano si o przyznanie ponad 16 000 Wielkopolskich i lskich Krzyy Powstaczych weteranom tych powsta. Liczb przyznanych odznacze przez Rad Pastwa przedstawia tabela 2. Calkowite zakoczenie akcji nadawania odznacze bojowych zaplanowano na rok 195916. Tabela 2. Liczba i rodzaj przyznanych odznacze przez Rad Pastwa w skali kraju Rodzaj odznaczenia Partyzanckie Order zaslugi PRL Odrodzenia Polski (rónych klas) Virtuti Militari Krzy Grunwaldu Liczba 721 287 133 2 1 ródlo: opracowanie wlasne autora na podstawie: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego ZBoWiD. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 196. Problemy weryfikacyjne byly poruszane w dyskusjach i naradach na wyszych szczeblach Zwizku. Przykladem zainteresowania weryfikacj byla narada przewodniczcych zespolów partyjnych przy Zarzdach Oddzialów ZBoWiD i sekretarzy zarzdów oddzialów przy Zarzdzie Okrgu ZBoWiD w Lublinie. Narada zostala zorganizowana przez Wydzial Propagandy KW PZPR w Lublinie i miala na celu ocen dzialalnoci ZBoWiD-u za okres od listopada 1956 roku do 30 czerwca 1960 roku. Dzialalno Zwizku omówil Sekretarz Okrgu Ibidem. Ibid., k. 197. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... ZBoWiD w Lublinie Jan Litko, natomiast prac Zespolów Partyjnych przy Zarzdzie Okrgu Zwizku omówil Stefan Kamiski. Zwracal on uwag na zmiany, jakie zaszly po padzierniku 1956 roku, kiedy to do ZBoWiD-u przyjmowano ludzi, którzy nie byli zwizani z panujcym w PRL ustrojem17. Stwierdzil, e sprawa weryfikacji jest powanym problemem, gdy do Zwizku przyjmowani byli ludzie, którzy kierowali si pobudkami materialnymi18. W celu wyeliminowania czlonków, którzy nie powinny znale si w ZBoWiD-zie, zostala powolana Komisja Weryfikacyjna przy oddziale ZBoWiD-u w Lublinie. Ukonstytuowala si ona w dniu 1 grudnia 1956 roku w skladzie: Czeslaw Szymaski jako przewodniczcy Komisji, Zygmunt Mazurek, jako zastpca przewodniczcego, i sekretarze Komisji: Stanislaw Jabloski, Józef Radajewski i Zygmunt Twarog. Komisja w tym skladzie odbyla pierwsze posiedzenie 24 stycznia 1957 roku19. Dzialalno Komisji w jej pocztkowej pracy byla malo wydajna. Przyjla ona od sekretarza 43 kwestionariusze kandydatów na czlonków, które nie S. Kamiski w swojej wypowiedzi zwracal uwag przede wszystkim na czlonków WiN i NSZ. APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Protokól z narady przewodniczcych Zespolów Partyjnych przy Zarzdach Oddzialów ZBoWiD oraz Prezesów lub Sekretarzy Zarzdów Oddzialów czlonków Partii ­ z udzialem czlonków Zespolu Partyjnego przy Zarzdzie Okrgu ZBoWiD w Lublinie, zorganizowanej przez Wydzial Propagandy KW PZPR w Lublinie, k. 2­4. 19 Czlonkowie komisji wywodzili si przede wszystkim ze skrajnie lewicowych organizacji konspiracyjnych, takich jak AL i GL, po wojnie zwizani byli z PPR, a po 1949 roku dzialali w PZPR. W sklad Komisji nie wchodzili byli czlonkowie AK. Oto wybrane sylwetki czlonków Komisji: Jabloski Stanislaw pseud. ,,Stach", ,,Toporski", syn Józefa, ur. 25 lutego 1909 roku. Podczas okupacji wstpil do GL­AL, a nastpnie PPR. Wspólpracowal m.in. z Franciszkiem Jówiakiem ,,Witoldem". Odznaczony m.in. Krzyem Oficerskim OOP; Radajewski Józef pseud. ,,Warta", syn Józefa, ur. 7 grudnia 1911 roku w Lipniku, pow. Lubartów. Na pocztku okupacji hitlerowskiej zwizal si z konspiracj w KOP i ZWZ, a 27 czerwca 1942 roku zostal czlonkiem PPR i GL. Pelnil obowizki zastpcy dowódcy lubelskiego garnizonu AL­GL, bdc jednoczenie dowódc grupy dywersyjno-bojowej na lubelskim wle kolejowym. Przeprowadzil wiele akcji sabotaowych i dywersyjno-bojowych w obiektach i urzdzeniach kolejowych oraz na szlakach komunikacyjnych, wyrzdzajc okupantowi powane straty i powodujc zaklócenia w systemie komunikacji, zaopatrzenia i lcznoci. Zmarl w Lublinie w czerwcu 1974 roku; Mazurek Zygmunt pseud. ,,Sokól", syn Jana i Rozalii, ur. 9 sierpnia 1913 roku w Wandzinie, pow. Lublin. W 1942 roku wstpil do PPR na terenie Urszulina, a nastpnie do GL­AL. Organizowal komórki PPR w Urszulinie, Olszance, Woli Galzowskiej. Od kwietnia 1943 roku pelnil funkcj komendanta garnizonu GL w poludniowej czci pow. lubelskiego, a na pocztku roku 1944 zostal powolany na stanowisko dowódcy AL w tym rejonie. Bral udzial w walkach z Niemcami i w akcjach sabotaowych, m.in. w 1943 roku na drodze Wysokie­Lublin i k. Piotrkowa, za w 1944 na drodze Turobin­Bychawa. W czerwcu 1944 na posiedzeniu KP PPR podokrgu wszedl w sklad KP jako technik. Odznaczony Krzyami Walecznych, Partyzanckim, Odznak Grunwaldzk. Por.: Ksiga partyzantów Lubelszczyzny. Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa i Armia Ludowa, red. E. Olszewski, t. I, cz. 2, Lublin 2002, s. 8, 223, 148. LUKASZ BEDNARSKI posiadaly wszystkich wymaganych dokumentów i byly wypelnione niedbale ­ niektóre kwestionariusze nie byly podpisane i zaopatrzone dat zloenia ­ w efekcie zadanie Komisji ograniczalo si do wzywania zainteresowanych osób w celu uzupelnienia dokumentacji, a nie koncentrowala si na weryfikowaniu. Stan ten wplywal ujemnie na dzialalno Komisji i weryfikacj czlonków, a liczba spraw nierozpatrzonych rosla w miar naplywania nowych kwestionariuszy. Komisja ogólnie w okresie sprawozdawczym odbyla 5 posiedze. Na posiedzeniach tych rozpatrzyla pozytywnie 147 kwestionariuszy, z tego wydano 106 legitymacji, w tym 15 podopiecznym i 3 sierotom (zadaniem ZBoWiD-u byla równie troska o dzieci po poleglych bojownikach). Ogólna liczba zgloszonych kwestionariuszy wynosila 227. W trzech wypadkach odmówiono weryfikacji, poniewa zgloszone osoby nie spelnialy warunków zawartych w statucie. Komisja zwrócila równie uwag na postanowienia rozdzialu I str. 2 punkty 2 i 3 okólnika Zarzdu Glównego ZBoWiD z dnia 8 marca 1957 roku, wedlug którego do czasu otrzymania regulaminu weryfikacyjnego oraz powolania nowych okrgowych komisji weryfikacyjnych oddzial powinien ograniczy si do przyjmowania i ewidencjonowania kwestionariuszy i przesylania ich do Zarzdu Okrgu20. Czy Zarzd Glówny zakwestionowal istnienie Komisji Weryfikacyjnej? Czy Komisja mogla dziala nielegalnie? Uwaam, e jest to wykluczone, poniewa Komisja wielokrotnie interweniowala w Zarzdzie Glównym w sprawie regulaminu weryfikacyjnego i zapewne ZG ZBoWiD byl poinformowany o jej dzialalnoci21. Ale faktem jest, e Komisja rozpoczla swoj dzialalno, nie czekajc na adne instrukcje ani wytyczne dotyczce weryfikacji (rozpoczla dzialalno 1 grudnia 1956 roku, a pierwsza instrukcja weryfikacyjna zostala wydana przez Zarzd Glówny ZBoWiD 15 lipca 1957 roku) z Zarzdu Glównego ZBoWiD w Warszawie. Pocztkowa dzialalno Komisji Weryfikacyjnej byla malo efektywna. Zaniedbania Zarzdu Glównego ZBoWiD w sprawie wytyczenia regulaminu, jak równie braki w organizacji pracy w samej Komisji, która nie zawsze zbierala si w komplecie (Radajewski i Mazurek w pierwszych tygodniach wykazywali si du aktywnoci w dzialaniach Komisji, lecz póniej ograniczyli swój udzial w jej pracach), doprowadzily do dostosowania si Komisji do okólnika z 8 marca 1957 roku Zarzdu Glównego ZBoWiD i ograniczenia si do wstpnych bada APL, ZBoWiD ZW, sygn. 172. Sprawozdanie z dotychczasowej dzialalnoci Komisji Weryfikacyjnej przy oddziale ZBoWiD w Lublinie powolanej do ycia w dniu 1 grudnia 1956 roku, k. 172. 21 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... prawidlowoci wypelnionych kwestionariuszy, w celu odcienia sekretariatu22. Niedocignicia i due ulomnoci w dzialaniu Komisji doprowadzily do jej malej efektywnoci i by moe bylo to powodem, e do ZBoWiD-u dostawaly si osoby, które kolaborowaly z niemieckim okupantem lub nie posiadaly adnych formalnych praw do ubiegania si o czlonkostwo. Instrukcja i regulamin weryfikacyjny z 15 lipca 1957 roku Sytuacja w weryfikowaniu kandydatów na czlonków ZBoWiD-u zmienila si dopiero po wydaniu instrukcji Zarzdu Glównego ZBoWiD z dnia 15 lipca 1957 roku dla komisji weryfikacyjnych. Instrukcja okrelala, kto i na jakich zasadach moe ubiega si o czlonkostwo w Zwizku, a kto nie. Podstaw do weryfikacji byl statut Zwizku, który rozrónial czlonków zwyczajnych i czlonków biernych. Czlonkiem zwyczajnym Zwizku mógl zosta kady obywatel Polski, który na terenie kraju lub poza jego granicami bral udzial w walce czynnej z faszyzmem o ,,wolno i demokracj" lub byl przeladowany i wiziony za sw dzialalno przez rzdy okupacyjne i sanacyjne. Czlonkiem biernym mogly zosta wdowy i sieroty, matki i ojcowie po poleglych bojownikach, którzy posiadaliby uprawnienia czlonków ZBoWiD-u i byli jedynymi ywicielami rodziny ubiegajcymi si o weryfikacj23. Za osoby uprawnione do zweryfikowania i przyjcia do Zwizku w charakterze czlonków zwyczajnych Zarzd Glówny uznawal: weteranów walk rewolucyjnych z lat 1905­1907 i Wielkiej Rewolucji Padziernikowej, weteranów powstania wielkopolskiego 1918­1919, weteranów powsta lskich, uczestników walk o wolno Hiszpanii w latach 1936­1939, czlonków antyfaszystowskich organizacji i antyfaszystowskich winiów okresu midzywojennego, czlonków organizacji antyhitlerowskiego ruchu oporu, którzy walczyli w latach 1939­1945, winiów politycznych hitlerowskich obozów koncentracyjnych, którzy co najmniej przez okres trzech miesicy byli wizieni za antyfaszystowsk dzialalno polityczn ze wzgldów narodowociowych czy te rasowych, kombatantów polskich sil zbrojnych oraz obywateli polskich z armii alianckich, którzy w latach 1939­1945 walczyli z faszyzmem i hitleryzmem24. Ibidem. APL, ZBoWiD ZW, sygn. 77. Instrukcja Zarzdu Glównego Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 lipca 1957 roku dla Komisji Weryfikacyjnych Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj, k. 78. 24 Ibidem. LUKASZ BEDNARSKI Czlonkami Zwizku nie mogly zosta osoby, które zostaly osadzone przez wladze okupacyjne w wizieniach lub obozach koncentracyjnych za przestpstwa natury kryminalnej, zhabily w okresie okupacji hitlerowskiej godno Polaka lub dzialaly na szkod narodu polskiego, a po wyzwoleniu byly czlonkami ,,nielegalnych" organizacji prowadzcych walk przeciwko wladzy i ustrojowi Polski Ludowej, np. WiN25 i NSZ26. O czlonkostwo nie mogly si ubiega równie osoby, które po 1945 roku zostaly skazane prawomocnymi wyrokami sdowymi PRL. Zasady postpowania weryfikacyjnego zostaly okrelone przez Zarzd Glówny dokladnie, aczkolwiek instrukcja przewidywala wyjtki przyjcia osób, które po wyzwoleniu popadly w konflikt z ksztaltujcym si systemem politycznym i wskutek tego zostaly skazane przez sdy PRL. Mogly by one przyjte do Zwizku, o ile posiadaly istotne zaslugi w walce z hitlerowskim okupantem, przestpstwa popelnione przeciwko tzw. wladzy ludowej nie byly cikie, postawa ich w stosunku do PZPR bez zarzutu. Natomiast kandydaci, którzy w okresie okupacji odstpili od obywatelstwa polskiego, mogli zosta przyjci do Zwizku, jeeli uczynili to pod przymusem, a ich dzialalno w ruchu oporu byla wiadectwem patriotyzmu. Zastrzeono jednak, e rozpatrywanie takich kanLikwidacja Delegatury Sil Zbrojnych 8 sierpnia 1945 roku nie oznaczala zarzucenia dziala konspiracyjnych, o czym wiadczylo powolanie stowarzyszenia WiN (,,Wolno i Niezawislo") 2 wrzenia 1945 roku przez bylego delegata plk. Jana Rzepeckiego i dowódców obszarów DSZ. Struktury WiN stanowily przedluenie Delegatury Sil Zbrojnych i byly najwiksz organizacj konspiracyjn. WiN domagal si, aby Armia Czerwona i NKWD opucily obszar Polski, i nie zgadzal si z ksztaltem granicy wschodniej ustalonej na konferencji w Jalcie, jak równie przeciwstawial si wszelkim represjom politycznym. Glównym celem tej organizacji mialo by gromadzenie informacji o sytuacji spoleczno-politycznej w kraju, a take prowadzenie wród spoleczestwa propagandy niepodleglociowej. Zob. szerzej: Atlas polskiego..., s. 8. 26 Kiedy tworzylo si wojsko Pastwa Podziemnego, wiele partii nie chcialo podporzdkowa si Komendzie Glównej ZWZ. Stronnictwo Narodowe uchylalo si od przekazania pod komend ZWZ Narodowej Organizacji Wojskowej, a SL ,,Roch" w sierpniu 1940 roku zaczlo organizowa Bataliony Chlopskie. Przelom w organizacji wojska Pastwa Podziemnego nastpil w momencie przemianowania ZWZ w Armi Krajow (AK­14 lutego 1942), a w szczególnoci po rozkazie z 15 sierpnia 1942 roku nakazujcym wszystkim organizacjom wojskowym podporzdkowanie si Komendantowi Glównemu AK. Najbardziej znanym przypadkiem byla odmowa podporzdkowania si w znacznej czci Narodowej Organizacji Wojskowej. Jednostki zbuntowane przeciwko politycznej decyzji polczyly si ze Zwizkiem Jaszczurczym grupy ,,Szaca" (byle ONR­ABC) i utworzyly 20 wrzenia 1942 roku Narodowe Sily Zbrojne, których tylko cz w marcu 1944 roku wlczono do AK. Zob. szerzej: Atlas polskiego..., s. 10. W instrukcji w celu propagandowym NSZ zaliczono do organizacji, które wspólpracowaly z Niemcami hitlerowskimi podczas II wojny wiatowej, co jest niezgodne z faktami, poniewa dzialalno tej organizacji skierowana byla glównie na walk z okupantem niemieckim, a po wyzwoleniu dzialala przeciw wladzy komunistycznej i glównie z tego powodu jej byli czlonkowie nie mogli nalee do ZBoWiD-u ani ubiega si o czlonkostwo. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... dydatur naley do wylcznej kompetencji Glównej Komisji Weryfikacyjnej27. O wyjtkach tych mówily punkty 5 i 6 instrukcji weryfikacyjnej. Z punktami tymi nie do koca zgadzal si lubelski ZBoWiD, o czym wiadczy uchwala plenum Zarzdu Okrgu z 3 sierpnia 1957 roku: [...] rozpatrywanie i decydowanie w sprawach takich kandydatów naley do wylcznej kompetencji Glównej Komisji Weryfikacyjnej w ten sposób, aby rozpatrywanie i decydowanie w sprawach takich kandydatów pozostawi Komisjom Weryfikacyjnym Zarzdów Oddzialów i Okrgów w oparciu o opini rodowiskow [chodzilo o opini Komisji rodowiskowej na temat danego kandydata, jeeli taka zostala powolana przy Zarzdzie Oddzialu ZBoWiD28] w ZboWiD. Plenum Zarzdu Okrgu ZboWiD w Lublinie wnosi o uchylenie punktu szóstego w omawianej instrukcji, w którym jest mowa o wyjtkowych wypadkach przyjcia na czlonków ZboWiD obywateli, którzy w okresie okupacji odstpili od obywatelstwa polskiego ­ Plenum stwierdza, e nazwa ,,Zwizek Bojowników o Wolno i Demokracj" sprzeciwia si przyjmowaniu obywateli, którzy w krytycznej dla ojczyzny chwili wyrzekli si mienia Polaka29. Dane, które uprawnialy do zweryfikowania, nalealo udowodni oryginalnymi dokumentami, odpisami lub pisemnymi owiadczeniami dwóch wiarygodnych wiadków uwierzytelnionych przez wladze administracyjne lub zwizkowe. Kandydat na czlonka Zwizku byl wprowadzany przez dwóch czlonków ZBoWiD-u, którzy brali na siebie odpowiedzialno za oryginalno przedstawionych przez kandydata dokumentów do celów weryfikacyjnych. Jeeli osoba APL, ZBoWiD ZW, sygn. 77. Instrukcja Zarzdu Glównego Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 lipca 1957 roku dla Komisji Weryfikacyjnych Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj, k. 78. 28 Uchwaly Rady Naczelnej ZBoWiD z dnia 19­20 grudnia 1956 roku przewidzialy istnienie komisji rodowiskowych, których zadaniem miala by pomoc Zarzdom ZBoWiD-u w opiniowaniu przy weryfikowaniu kandydatów, gromadzeniu dokumentacji historycznej. W poszczególnych województwach zostaly powolane przy Zarzdach Okrgów ZBoWiD nastpujce komisje: weteranów walk rewolucyjnych, weteranów powstania wielkopolskiego, weteranów powsta lskich, ,,Dbrowszczaków", uczestników ruchu oporu, kombatantów II wojny wiatowej. Natomiast w skali krajowej dzialaly powolane przez Zarzd Glówny ZBoWiD komisje weteranów walki rewolucyjnej, weteranów powstania wielkopolskiego, weteranów powsta lskich oraz komisja ,,Dbrowszczaków". Dziki istnieniu tych komisji Zarzdy ZBoWiD uzyskaly wiksze moliwoci dotarcia do danych rodowisk kombatanckich i ich weryfikacji. Por.: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 181. Plenum Zarzdu Glównego ZBoWiD. Sprawozdanie z dzialalnoci ZBoWiD (grudzie 1956­padziernik 1958), k. 194. 29 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 77. Uchwala powzita na drugim rozszerzonym Plenum Zarzdu Okrgu Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj w Lublinie w dniu 3 sierpnia 1957 roku, k. 67. LUKASZ BEDNARSKI wprowadzajca niezgodnie z prawd potwierdzila wiarygodno dokumentów przedstawionych przez kandydata, ubiegajcy si o czlonkostwo mógl zosta pocignity do odpowiedzialnoci karnej, co grozilo sankcj, a nawet wykluczeniem ze Zwizku wlcznie30. Wraz z instrukcj weryfikacyjn wydany zostal przez Prezydium Zarzdu Glównego ZBoWiD regulamin weryfikacyjny z dnia 15 lipca 1957 roku. Wedlug niego, za czlonka Zwizku uwaana byla osoba, która zostala przyjta przez Zarzd Oddzialu (wzgldnie zarzd kola) na wniosek Okrgowej Komisji Weryfikacyjnej lub Glównej Komisji Weryfikacyjnej. Osoba ubiegajca si o czlonkostwo w Zwizku ­ zarówno na czlonka czynnego, jak i biernego ­ zobligowana byla do zloenia deklaracji w dwóch jednobrzmicych egzemplarzach wraz z jedn fotografi i potrzebnymi dokumentami, które stwierdzaly jego prawa do czlonkostwa. Kandydat skladal dokumenty do Zarzdu Oddzialu (mógl do zrobi równie za porednictwem zarzdu kola) wedlug wlaciwego miejsca zamieszkania. Zarzd Oddzialu mial prawo uzyska pisemn opini na temat danego kandydata we wlaciwej Komisji rodowiskowej Oddzialu (jeeli taka istniala), nastpnie przekazywal dokumenty do Komisji Weryfikacyjnej Okrgu, która po otrzymaniu wniosku weryfikacyjnego miala dwa tygodnie na rozpatrzenie sprawy danego kandydata i przesylala odpowiedni wniosek Zarzdowi Oddzialu. Zarzd Oddzialu z kolei byl zobowizany w cigu tygodnia od daty otrzymania pozytywnej decyzji Komisji Weryfikacyjnej Okrgu poda do wiadomoci publicznej, poprzez wywieszenie w miejscu przeznaczonym do oglaszania zarzdze: imi i nazwisko, dat i miejsce urodzenia ubiegajcego si o czlonkostwo w Zwizku. W przypadku kiedy Zarzd Oddzialu odwolywal si od pozytywnej decyzji Okrgowej Komisji Weryfikacyjnej, postanowienie to nie obowizywalo do czasu podjcia decyzji przez Glówn Komisj Weryfikacyjn. Jeeli po uplywie dwóch tygodni od daty ogloszenia kandydata nie wplynlo adne uzasadnione zastrzeenie, Zarzd Oddzialu podejmowal decyzj ostateczn i wydawal kandydatowi legitymacj czlonkowsk w cigu tygodnia. Jeeli wplynlo zastrzeenie co do kandydata, sprawa podlegala ponownemu rozpatrzeniu przez Komisj Weryfikacyjn Okrgu. W przypadku nieprzyjcia kandydata na czlonka Zwizku na skutek negatywnej decyzji Okrgowej Komisji Weryfikacyjnej lub uzasadnionych pisemnych zastrzee osób zainteresowanych Zarzd Oddzialu mial obowizek zawiadomi o tym ubiegajcego si o czlonkostwo z podaniem uzasadnienia podjcia negatywnej decyzji. Kandydat, który nie zostal przyjty do Zwizku na skutek nega30 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... tywnego postpowania weryfikacyjnego, mial prawo odwolania si od decyzji Komisji Weryfikacyjnej Okrgu za porednictwem Zarzdu Oddzialu Okrgu w terminie trzydziestodniowym od daty otrzymania decyzji do Glównej Komisji Weryfikacyjnej. Takie samo prawo przyslugiwalo Zarzdowi Oddzialu, który mógl si odwola do Glównej Komisji Weryfikacyjnej i Komisji Weryfikacyjnej Okrgu, jeeli nie zgadzal si z decyzj wyej wymienionych komisji. Zarzd Oddzialu po kadym posiedzeniu mial obowizek przesylania wykazów przyjtych czlonków do Zarzdu Okrgu ZBoWiD, który zobowizany byl do wysylania raz w miesicu wykazu nowo przyjtych czlonków do Zarzdu Glównego ZBoWiD w Warszawie31. Przedstawiona za pomoc schematu procedura weryfikacyjna to tzw. weryfikacja przez okrgowe komisje weryfikacyjne. Rycina 1. Schemat procesu weryfikacyjnego ródlo: opracowanie wlasne na podstawie: APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulaminy weryfikacyjne ZBoWiD z dnia 15 lipca 1957 i 15 grudnia 1959 roku, k. 76­79, 70­77. 31 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulamin weryfikacyjny Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj uchwalony przez Prezydium ZG ZBoWiD w dniu 15 lipca 1957 roku, k. 76­77. LUKASZ BEDNARSKI Uchwaly Komisji Weryfikacyjnych co do kandydatów ubiegajcych si o przyjcie do Zwizku w trybie odwolania zapadaly wikszoci glosów. W przypadku gdy wniosek Komisji zostal uchwalony niejednoglonie, przewodniczcy Komisji na danie mniejszoci zobowizany byl do przekazania sprawy do Glównej Komisji Weryfikacyjnej, która na rozpatrzenie wszelkiego rodzaju odwola miala trzydzieci dni32. Regulamin weryfikacyjny okrelal równie cele i zadania Glównej Komisji Weryfikacyjnej, której siedziba znajdowala si w Warszawie. Przede wszystkim byla to instancja odwolawcza i ostatecznie decydujca w przypadkach indywidualnych kandydatów ubiegajcych si o czlonkostwo w ZBoWiD-zie. Komisja ta sprawowala nadzór nad Komisjami Weryfikacyjnymi dzialajcymi w okrgach, rozpatrywala odwolania pod wzgldem merytorycznym i formalnym. Wznowienie postpowania weryfikacyjnego przez Glówn Komisj bylo moliwe tylko w przypadkach, kiedy pojawialy si nowe okolicznoci, które nie byly znane w poprzedniej procedurze weryfikacyjnej, jak np. nowe dokumenty czy te wiadkowie powiadczajcy prawo kandydata do ubiegania si o czlonkostwo w Zwizku. Do zada Komisji nalealo równie rozpatrywanie wniosków weryfikacyjnych okrgów, spraw przekazywanych przez Glówny Sd Koleeski, jak równie rozpatrywanie spraw kandydatów, którzy po wyzwoleniu popadli w konflikt z wladzami komunistycznymi i w zwizku z tym byli skazani przez sdy PRL33. Do kompetencji Komisji nalealo te rozpatrywanie spraw osób, które w czasie okupacji zrzekly si obywatelstwa polskiego. W wietle regulaminu Komisja zwolywana byla przez jej przewodniczcego lub zastpc. Nadeslane sprawy rozpatrywala w skladzie trzech czlonków Komisji wyznaczonych przez przewodniczcego. W przypadku rozpatrywania sprawy pojedynczego kandydata w sklad Komisji wchodzil czlonek reprezentujcy rodowisko ubiegajcego si o czlonkowstwo w Zwizku (AK, BCh, GL, AL). Uchwaly Glównej Komisji Weryfikacyjnej zapadaly jednoglonie i byly ostateczne, natomiast w przypadku gdy zespól orzekajcy nie uzgodnil jednolitego stanowiska w danej sprawie, rozpatrywalo j plenum Glównej Komisji Weryfikacyjnej wikszoci glosów. W sprawach weryfikacyjnych o charakterze szczególnym zainteresowani mogli indywidualnie wystpowa z wnioskiem bezporednio do Komisji, z pominiciem Komisji Weryfikacyjnych Okrgów, uzasadniajc to konkretnymi przyczynami34. Ibid., k. 77. Ibidem. 34 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... Komisje Weryfikacyjne Okrgów powolywane byly w trybie przewidzianym przez statut Zwizku. Wszelkiego rodzaju uchwaly Komisji byly redagowane w taki sposób, aby w sytuacji braku jednomylnoci bylo z nich wiadome, jakie kryteria zostaly przyjte za podstaw do podjcia danej decyzji przez komisj weryfikacyjn. Dokladno w uzasadnieniu danej decyzji, np. nieprzyjcia kandydata na czlonka Zwizku, ulatwiala prac Glównej Komisji Weryfikacyjnej, która przy rozpatrywaniu sprawy opierala si na wysylanych dokumentach przez Okrgowe Komisje Weryfikacyjne, bez koniecznoci korespondowania z dan okrgow komisj. Niewtpliwie ulatwialo to prace Glównej Komisji Weryfikacyjnej, ale i mialo znaczcy wplyw na efektywno weryfikacyjn kandydatów35. Regulamin weryfikacyjny z dnia 15 grudnia 1959 roku Najbardziej precyzyjnym i konkretnym dokumentem okrelajcym zasady weryfikacyjne byl regulamin weryfikacyjny z dnia 15 grudnia 1959 roku. Byl on pewnego rodzaju uzupelnieniem instrukcji i regulaminu weryfikacyjnego z 1957 roku. Zmiany zawarte w regulaminie zostaly zatwierdzone przez Prezydium Rady Naczelnej ZBoWiD. Regulamin okrelal, kto i na jakich zasadach mógl zosta przyjty na czlonka ZBoWiD-u. Regulamin rozrónial czlonków zwyczajnych i nadzwyczajnych (w instrukcji weryfikacyjnej z 15 lipca 1957 roku czlonkowie nadzwyczajni nazwani byli czlonkami biernymi). Wedlug regulaminu czlonkiem zwyczajnym Zwizku mógl zosta kady obywatel RP, który podczas okupacji bral czynny udzial w walce z Niemcami na terenie RP lub poza jej granicami czy te byl wiziony za swoje pogldy polityczne przez wladze okupacyjne. Status czlonka nadzwyczajnego mogly uzyska wdowy, sieroty, matki i ojcowie po poleglych olnierzach, którzy posiadali uprawnienia czlonków zwyczajnych w ZBoWiD-zie. W chwili mierci czlonka zwyczajnego Zwizku o czlonkostwo nadzwyczajne mogly ubiega si wyej wymienieni czlonkowie rodziny, jeeli ubiegajcy si byl jedynym jej ywicielem. Uprawnienia czlonka nadzwyczajnego wygasaly w momencie wstpienia wdowy po poleglym czlonku ZBoWiD-u ponownie w zwizek maleski, natomiast sierota po poleglym ,,bojowniku" tracila uprawnienia czlonka nadzwyczajnego w momencie uzyskania pelnoletnoci lub w chwili wstpienia w zwizek maleski. W przypadku gdy sierota po uzyska35 Ibidem. LUKASZ BEDNARSKI niu pelnoletnoci kontynuowala nauk szkoln lub studia wysze, utrzymywala prawo czlonkostwa nadzwyczajnego do momentu ukoczenia nauki, czyli do 24. roku ycia wlcznie. Czlonkowie zwyczajni i nadzwyczajni byli przyjmowani przez Zarzd Kola (lub oddzialu) Zwizku. Wymagane bylo od nich przestrzeganie zasad ideowych Zwizku zawartych w statucie36. Za uprawnionych do zweryfikowania w charakterze czlonka zwyczajnego Zwizku regulamin uznawal: a) weteranów walk rewolucyjnych z lat 1905­1917, rewolucji padziernikowej i wojny domowej w Zwizku Radzieckim, b) olnierzy walczcych o wolno narodow Wielkopolski, lska, Gdaska, Warmii, Mazur, ziemi lubuskiej i Pomorza, c) winiów politycznych okresu midzywojennego 1918­1939, d) walczcych poza granicami kraju, w szczególnoci w obronie republiki w Hiszpanii (udzial w wojnie domowej w Hiszpanii 1936­1939), e) czlonków organizacji antyhitlerowskiego ruchu oporu, f) winiów obozów koncentracyjnych, g) olnierzy walczcych w armiach alianckich, h) walczcych z podziemiem polskim po wyzwoleniu kraju37. Postpowanie weryfikacyjne wymuszalo na kandydacie ubiegajcym si o przyjcie do Zwizku zloenie odpowiednich dokumentów (mogly by te odpisy, jeli niemoliwe bylo przedstawienie oryginalnych dokumentów) lub przedstawienie pisemnych owiadcze dwóch wiarygodnych wiadków, które powinny by potwierdzone przez wladze administracyjne. Jeeli skladano jakiekolwiek zeznania czy te zawiadczenia, które wplywaly na korzy ubiegajcego si o przyjcie do Zwizku, a byly niezgodne z faktami, wycigane byly konsekwencje karne okrelone w Kodeksie Karnym PRL38. Weryfikacja olnierzy i oficerów zawodowych Wojska Polskiego, Korpusu Bezpieczestwa Wewntrznego, Wojskowej Ochrony Pogranicza potwierdzana byla przez jednostki administracyjne Ministerstwa Obrony Narodowej lub Ministerstwa Spraw Wewntrznych. W potwierdzeniach tych stwierdzano przede APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulamin Weryfikacyjny Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 grudnia 1959 roku, uzupelniony zmianami zatwierdzonymi przez Prezydium Rady Naczelnej ZBoWiD, k. 70. 37 Ibidem. Punkt ten doprowadzal do kuriozalnych sytuacji w Zwizku, gdy w jednych szeregach kombatanckich mogli si znale kaci i ich ofiary. Mam tu na myli przede wszystkim funkcjonariuszy UBP, MO, KBW, którzy w wietle tego punktu mogli by przyjci ­ i byli przyjmowani ­ do Zwizku, gdy w latach 1944­1956 walczyli z ,,reakcyjnym podziemiem". 38 Ibid., k. 71. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... wszystkim zgodno z danymi w aktach personalnych kandydatów na czlonka Zwizku39. Zadaniem Okrgowych Komisji Weryfikacyjnych bylo rozpatrywanie kandydatur ubiegajcych si o przyjcie do ZBoWiD-u nie tylko pod ktem ich walki na frontach II wojny wiatowej, lecz brano take pod uwag caly yciorys kandydata i caloksztalt jego dzialalnoci. Czlonkami Zwizku nie mogly zosta osoby, które w latach okupacji braly w walce tylko formalny udzial lub poprzez swoj nikl dzialalno w walce z Niemcami nie nabyly wystarczajcych uprawnie do zweryfikowania, pomimo e istnialy fakty, na podstawie których spelnione byly warunki weryfikacyjne. Na przyklad nie mógl zosta zweryfikowany kandydat na czlonka Zwizku, który zostal zmobilizowany lub byl ochotnikiem w 1939 roku, lecz nie bral udzialu w walce obronnej, a po jej zakoczeniu wystpil z armii i pozostawal bierny w okresie okupacji hitlerowskiej40. Regulamin z 1959 roku w swej treci zwracal szczególn uwag na kandydatów którzy ubiegali si o przyjcie do ZBoWiD-u, a nie mieli takiego prawa. W punkcie tym nie rónil si on od regulaminów weryfikacyjnych z 1957 roku. Do osób niemajcych prawa ubiega si o czlonkowstwo (poza czlonkami WiN i NSZ) zaliczyl jeszcze dzialaczy organizacji Miecz i Plug41, jak i osoby, które po 22 lipca 1944 roku zostaly skazane prawomocnymi wyrokami sdów PRL42 (punkt ten eliminowal udzial i dzialalno w ZBoWiD-zie olnierzy podziemia niepodleglociowego). Opisane zasady jasno okrelaly, kto nie mógl zosta przyjty do Zwizku, lecz pomimo to regulamin przewidywal wyjtki dla osób, które mogly zosta przyjte do ZBoWiD-u, ale spelniaj pewne warunki: Ibidem. Ibidem. 41 Miecz i Plug (Ruch ,,Miecz i Plug") ­ byla to konspiracyjna organizacja polityczno-wojskowa, utworzona w 1939 roku w Warszawie przez dzialaczy chrzecijasko-narodowych, m.in. ks. Leona Poeplau (ps. Wolan) i A. Bialobrzeskiego. W 1939 roku organizacja zostala rozbita przez gestapo, a od roku 1941 byla odbudowywana. Wchlonla wiele grup i organizacji konspiracyjnych, m.in. cz tajnej organizacji wojskowej ,,Gryf Pomorski". MiP zmienil nazw na Zjednoczone Organizacje Ruchu ,,Miecz i Plug" i wylonil pion wojskowy pod nazw Armia Podziemna. Najsilniejsze ogniwa dzialaly w Warszawie i okolicy, na Podlasiu, Pomorzu, w Krakowskiem (lcznie w organizacji bylo kilka tys. osób). W MiP dzialal wywiad antyniemiecki i antykomunistyczny (siatka wywiadowcza okrgu pomorskiego zdobyla informacje o niemieckim dowiadczalnym orodku rakietowym w Peenemünde). W 1943 roku kontrwywiad AK zdemaskowal kilku dzialaczy kierownictwa jako agentów gestapo i 18 wrzenia 1943 roku przeprowadzono akcj likwidacyjn. Por.: Nowa encyklopedia..., t. 4, Warszawa 1996, s. 195. 42 APL, ZBoWiD ZW, sygn. 183. Regulamin Weryfikacyjny Zwizku Bojowników o Wolno i Demokracj z dnia 15 grudnia 1959 roku, k. 71­72. LUKASZ BEDNARSKI maj powane zaslugi w walce z faszyzmem i hitlerowskim okupantem, przestpstwa ich popelnione przeciwko narodowi i PRL nie byly szczególnie cikie, a obecna postawa moralna i stosunek do Polski Ludowej jest bez zarzutu43. Decyzj w tej sprawie podejmowala wylcznie Glówna Komisja Weryfikacyjna po wstpnym zaopiniowaniu przez Okrgow Komisj Weryfikacyjn. Kandydat ubiegajcy si o czlonkostwo zwyczajne czy te nadzwyczajne wprowadzany byl do Zwizku przez dwóch czlonków zwyczajnych, poniewa czlonkowie nadzwyczajni, tzw. podopieczni, nie posiadali takiego prawa. Czlonek wprowadzajcy kandydata na czlonka zwyczajnego czy te nadzwyczajnego bral na siebie odpowiedzialno za ,,obywatelsk postaw i poziom moralny kandydata, co winno by stwierdzone podpisami wprowadzajcych"44. Wobec osób, które naruszaly regulamin weryfikacyjny ­ w szczególnoci chodzilo o wprowadzajcych czlonków Okrgowych Komisji Weryfikacyjnych i Zarzdów ­ stosowane mogly by sankcje organizacyjne, jak np. wykluczenie ze Zwizku45. W mojej ocenie przelomowym momentem w dzialalnoci weryfikacyjnej ZBoWiD-u, nie tylko w skali województwa, lecz równie w skali kraju, bylo wydanie instrukcji i regulaminów weryfikacyjnych, które konkretnie okrelaly, kto mógl przynalee do Zwizku, a kto nie. Pomimo to osoby, które ubiegaly si o przyjcie do Zwizku, dostawaly si w jego szeregi, mimo e nie posiadaly prawa przynalenoci. Zdarzaly si przypadki, e przyjmowani byli na podstawie sfalszowanych dokumentów lub nieprawdziwych owiadcze czlonków wprowadzajcych danego kandydata. Weryfikacja miala istotny wplyw na sklad rodowiskowy ZBoWiD-u, poniewa do Zwizku nie byli przyjmowani czlonkowie AK (do 1956 roku). W strukturach organizacji w ogóle nie bylo miejsca dla bylych czlonków WiN, NSZ i MiP, z powodu ich dzialalnoci w politycznym i zbrojnym podziemiu niepodleglociowym, które formowalo si po 22 lipca 1944 roku. Ibid., k. 72. Ibidem. 45 Ibidem. ZWIZEK BOJOWNIKÓW O WOLNO I DEMOKRACJ W OKRESIE... SUMMARY A solid historical monograph on The Society of Fighters for Freedom and Democracy (Polish: ZBoWiD) characterizing its development and activities during the period of PRL (People's Republic of Poland) has not been written as yet. Except for the work of Joanna Warzywniak titled: "ZBoWiD i pami drugiej wojny wiatowej 1949­1969" ("ZBoWiD and the Memories of the Second World War 1949­1969") there is little that is known about its central operation as well local operation in particular voivodeships. One should also bear in mind that the dissertation mentioned above focuses mostly on sociological aspect and does not exhaust the topic. The process of internal verification of the prospective members of the association, which still has not been analysed, also constitutes a problem. This article attempts to make the analysis as well as to make the reader acquainted with the criteria for affiliation with the association. Apart from the interpretation of the regulations of acceptation issued by the Management Board of ZBoWiD, I also present the capacity of the Main Verification Board. Furthermore, I researched the operation of the district verification board in the Board of Voivodeship ZBoWiD in Lublin in order to present the mechanisms of operation of such a mass organization as ZBoWiD was, in the context of the process of verification of the members.

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.