Get 20M+ Full-Text Papers For Less Than $1.50/day. Start a 14-Day Trial for You or Your Team.

Learn More →

Around the agricultural and industrial exhibition in Lublin in 1901 year

Around the agricultural and industrial exhibition in Lublin in 1901 year DOI: 10.2478/v10068-011-0007-8 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 ANDRZEJ PRZEGALISKI Instytut Historii UMCS Wokól Wystawy Rolniczo-Przemyslowej w Lublinie w roku 1901 Nie ulega wtpliwoci, e jednym z najbardziej pamitnych wydarze w historii stojcego u progu XX wieku Lublina byla zorganizowana w roku 1901 gubernialna Wystawa Rolniczo-Przemyslowa, zwana równie Wystaw Lubelsk. Poniewa okazala si wydarzeniem, które dziki wysilkowi wielu spoleczników na stale wpisalo si w kulturaln histori miasta, wypada powici jej monograficzny artykul. Idea nie byla nowa. Pierwsze kroki zmierzajce do urzdzenia ekspozycji podjto w drugiej polowie lat siedemdziesitych. Jesieni 1878 roku zorganizowano wiele tzw. próbnych wystaw powiatowych, bdcych wstpem do projektowanej wystawy gubernialnej. Mialy one charakter edukacyjny, kierowano je z reszt przede wszystkim do spolecznoci wlociaskiej i o chlopskich wystawców zabiegano. Celem bylo wskazywanie przykladów do naladowania, zwrócenie uwagi na rodki pomocne w podniesieniu produkcyjnoci gospodarstw, promowanie przemyslu ludowego oraz nagradzanie de do postpu1. W latach póniejszych o urzdzenie pokazu zabiegal Boguslaw Wydga z Raciborowic w powiecie hrubieszowskim, który w roku 1885 proponowal, by rokrocznie w kadym miecie gubernialnym organizowa wystawy rolniczo-przemyslowe. Wyliczajc zalety takich przedsiwzi, pisal, i zapewnilyby one miastom do1 ,,Gazeta Lubelska", 25 IX (7 X) 1878, nr 116, s. 2; ibid., 4 (16) X 1878, nr 120, s. 2. ANDRZEJ PRZEGALISKI skonal promocj, sprzyjalyby oywieniu ruchu i plyncej std szansie zarobku dla kupców i hotelarzy, stanowilyby wreszcie okazj dla ziemian, przemyslowców i wlocian do zawarcia korzystnych transakcji finansowych2. Podejmowane co jaki czas starania i pojawiajce si glosy ,,za" nie przynosily jednak oczekiwanych rezultatów. Z jednej strony, oponowaly zapewne carskie wladze, z drugiej, nie potrafiono chyba mielej forsowa rysujcych si koncepcji. Jedynym w zasadzie przejawem aktywnoci na tym polu byly dozwolone przez zaborc doroczne pokazy koni wlociaskich na placu za rogatk warszawsk organizowane przez Antoniego Bobrowskiego ze Snopkowa w powiecie lubelskim i hr. Wojciecha Poletyll z Kraniczyna w powiecie krasnostawskim3. W miar uplywu lat lublinianie z uznaniem i pewnie zazdroci obserwowali mniejsze i wiksze wystawy w Królestwie i pozostalych zaborach ­ mam tu na myli przede wszystkim cykliczne wystawy przy Muzeum Przemyslu i Rolnictwa, wystaw lwowsk z roku 1877, wystawy w Radomiu i Warszawie z roku 1885 oraz zorganizowane dwa lata póniej pokazy: krakowski i wileski. Ziemianie i przemyslowcy uczestniczyli zreszt w wikszoci tego typu imprez, skd przywozili liczne nagrody i dowiadczenia przenoszone nastpnie na ,,lubelskie podwórko"4. W ostatniej dekadzie XIX wieku o wystawie zaczto mówi czciej i mielej. Mona domniemywa, e silnym impulsem byla tu wspaniala wystawa lwowska z roku 1894, uwietniona ekspozycj Panoramy Raclawickiej pdzla Styki i Kossaka, oraz otwarta we wrzeniu 1899 roku (ju w trakcie przygotowa do lubelskiego pokazu) wystawa w Radomiu. Odwaniejszemu artykulowaniu zamierze sprzyjal równie polityczny klimat doby generalów-gubernatorów ­ Pawla Szuwalowa, a zwlaszcza Aleksandra Imeretyskiego, realizujcych Mikolajowski program ograniczonej liberalizacji w stosunku do Królestwa Polskiego. Z tego nurtu wyrosly ukazy wydane w latach 1897­1898, zezwalajce na tworzenie spólek i gubernialnych stowarzysze rolniczych (syndykatów) oraz organizowanie narad, konkursów i wystaw5. Ibid., 4 (16) VI 1897, nr 128, s. 2. A. Przegaliski, Z dziejów opiekuczej i owiatowej aktywnoci ziemiastwa lubelskiego po powstaniu styczniowym, [w:] Dwór a spolecznoci lokalne na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, M. Przenioslo, Kielce 2008, s. 202. 4 I. Krasiska, S. Maj, Wystawy rolniczo-przemyslowe w guberni radomskiej w latach 1885­ 1913. W 90. rocznic wystawy staszowskiej, Kielce 2002, s. 6­7; szerzej zob. A. Przegaliski, Spoleczna dzialalno ziemiastwa lubelskiego w latach 1864­1914, Lublin 2009, passim. 5 Zob. J. Barty, Kólka rolnicze w Królestwie Polskim, Warszawa 1974, s. 35­37; S. Dziciolowski, Centralne Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim i jego polityka agrarna 1906­1918, Warszawa 1981, s. 28. W marcu 1899 roku, dwa miesice po zalegalizowaniu Lubelskiego Stowarzyszenia Rolniczego (LSR), czlonkowie Dyrekcji Szczególowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (TKZ): prezes Eustachy wieawski z Lykoszyna w powiecie tomaszowskim, Gustaw Wiercieski z Garbatówki w powiecie chelmskim, Wladyslaw Graf z podlubelskich Tatar oraz przemyslowiec August Vetter, zloyli gubernatorowi lubelskiemu Wlodzimierzowi Tchórzowskiemu plany wystawy rolniczo-przemyslowej, planowanej pocztkowo na czerwiec lub wrzesie 1900 roku6. W styczniu 1900 roku wyloniono komitet, w którego skladzie znaleli si: z urzdu prezydent miasta Lublina Jewgraf Stiepanow (nie udzielal si w pracach), ziemianie ­ wspomniani wyej wieawski, Wiercieski, Graf oraz Antoni Budny z Bychawy Podzamcza, Maksymilian Dobrski z Chmielnika, Tadeusz Rojowski z Bystrzycy w powiecie lubelskim, Tadeusz Kowalski z Olbicina w powiecie janowskim, Leon Przanowski z Krasnego w powiecie chelmskim, przemyslowcy August Vetter, Mieczyslaw Wolski, Emilian Domaski, Józef elislawski i lekarz Tadeusz Grimm. Dwa miesice póniej sporód nich wybrano czlonków zarzdu: wieawskiego jako prezesa, Grafa jako zastpc prezesa i Wiercieskiego jako gospodarza referenta. Do prac zostali take zaproszeni: profesor Lubelskiego Gimnazjum Mskiego bibliofil Hieronim Lopaciski oraz Stanislaw liwiski z Antopola kolo Nalczowa7. Trzeba tutaj doda, e organizatorzy wystawy byli ludmi w stolicy guberni znanymi i szanowanymi. Od lat angaowali si w dzialalno spoleczn i charytatywn, uczestniczyli w pracach Dyrekcji Szczególowej TKZ oraz zrzesze kredytowych i przemyslowych. Niekwestionowan pozycj w wiecie lubelskiej nauki zajmowal Lopaciski. W lutym 1900 roku, po otrzymaniu urzdowego pozwolenia na urzdzenie pokazu, komitet, zgodnie z wol hodowców inwentarzy, zdecydowal, e wystawa odbdzie si w czerwcu 1901 roku8. 8 lipca Gustaw Wiercieski w gmachu Dyrekcji Szczególowej wyglosil odczyt o lubelskiej ekspozycji. Prelegent skrelil historyczny rys wystaw zagranicznych, wspomnial o krajowych, przedstawil wreszcie cele organizatorów: ,,Gazeta Lubelska", 20 III (1 IV) 1899, nr 73, s. 2; ,,Gazeta Rolnicza", 15 (27) I 1900, nr 4, s. III. ,,Gazeta Lubelska", 24 I (5 II) 1900, nr 27, s. 2; ibid., 22 III (4 IV) 1900, nr 77, s. 2; Ksiga Pamitkowa Wystaw Lubelskich, Warszawa 1902, s. 2; Druga Wystawa Rolniczo-Przemyslowa w Lublinie, wspomnienia i notatki zebrali J. Radwan i W. K., Lublin 1901, s. 6; J. Smolarz, Hieronim R. Lopaciski ­ czlowiek, uczony, regionalista, ,,Region Lubelski", R. 6­8 (1994­1996), Lublin 1998, s. 114. 8 ,,Gazeta Rolnicza", 19 II (3 III) 1900, nr 9, s. II. ANDRZEJ PRZEGALISKI Celem wic idealnym wystawy ­ mówil ­ jest przedstawienie ogólowi tych rezultatów pracy, do których jednostki wyjtkowo energiczne i zdolne ju doszly, i danie bodca wszystkim, którzy maj wiele dobrych chci do pracy produkcyjnej, lecz nie znaj dróg praktycznych9. W tym samym miesicu, w celu zachcenia wystawców, w dziewiciu powiatach powolano delegatów komitetu. W powiecie chelmskim Tadeusza Moraczewskiego z Czulczyc i Henryka Zaluskiego z Kulika, w powiecie lubartowskim Kazimierza Chromiskiego z Palecznicy, w powiecie lubelskim Gustawa Mazurkiewicza z Niedrzwicy Kocielnej, Kazimierza Rojewskiego z Sobjanowic i hr. Edmunda Scipio del Campo z Brzezic, w powiecie janowskim Stefana Kazimierza Kowerskiego z Kowerska, Leona Hempla ze Skorczyc i Antoniego Hempla z Wglina, w powiecie krasnostawskim Józefa Florkowskiego z Fajslawic, Eustachego Suchodolskiego z Wielkopola i Augusta Janislawskiego z Woli ólkiewskiej, w powiecie pulawskim Mieczyslawa Dbrowskiego z Opola i Tadeusza Kossaka z Komina, w powiecie tomaszowskim Czeslawa wieawskiego z Lykoszyna i Stanislawa Kowerskiego z Duba, w powiecie hrubieszowskim Stefana Wydg z Raciborowic i Stefana wieawskiego z Dolhobyczowa oraz w powiecie zamojskim Grzegorza Lipczyskiego z Krynic, Ludwika Sajkiewicza z Hyego i Romana widziskiego z Lazisk10. Pod przewodnictwem malonki prezesa wieawskiego Emmy z Jeewskich zostal sformowany Dzial Pracy Kobiet, tzw. Komitet Pa, którego zadaniem bylo zgromadzenie godnych uwagi wyrobów pracy kobiecej. W Komitecie znalazly si m.in.: ziemianki Teresa Wladyslawowa Grafowa, Maria Kleniewska z Kluczkowic w powiecie pulawskim, Irena Ciwicka z Rudnika, Romualdowa Nowakowska z Lemszczyzny, Wanda Mazurkiewiczowa z Ciecierzyna w powiecie lubelskim, Tekla Sonnenbergowa z Kijan w powiecie lubartowskim, przedstawicielki lubelskiej inteligencji ­ np. malonka znanego w miecie lekarza i spolecznika Mieczyslawa Biernackiego, Zofia z Wejsflogów, a take panie ze rodowiska przemyslowców ­ np. ona Mieczyslawa Wolskiego, Stanislawa z Beryskich. Do pomocy damom delegowano Tadeusza Rojowskiego i Augusta Vettera11. Wybranym miejscem zbliajcej si wystawy byl plac wojskowy za rogatk warszawsk udostpniony, podobnie jak w roku 1860 ­ tj. w czasie zorganizowanej wówczas wystawy rolniczej ­ przez wladze wojskowe. W Ksidze Pamitkowej Wystaw Lubelskich z dum napisano: Ibid., 8 (21) VII 1900, nr 29, s. 411. ,,Gazeta Lubelska", 3 (16) VII 1900, nr 155, s. 2; Ksiga Pamitkowa..., s. 2­3. 11 Ksiga Pamitkowa..., s. 2; ,,Kalendarz Lubelski" na rok 1902, Lublin 1901, s. 3. Bylimy w posiadaniu najpikniejszego terenu, jaki tu obok miasta znale bylo mona. Plac wprawdzie niezadrzewiony, pusty, lecz od strony szosy mial alej do zacienion, która wielce si przyczynila w czasie czerwcowych upalów do uprzyjemnienia zwiedzajcym pobytu na wystawie12. Na placu oznaczono miejsca dla maszyn i inwentarzy, prywatnych pawilonów i tych majcych powsta staraniem zarzdu. Jesieni zostala wybrana picioosobowa komisja budowlana oraz przewodniczcy czternastu sekcji, m.in.: reprezentacyjnej ­ Eustachy wieawski, gospodarczej ­ Gustaw Wiercieski, zabaw i urozmaice ­ Antoni Budny, koni i lenictwa ­ Leon Przanowski, bydla i owiec ­ Tadeusz Rojowski, rolnictwa i konkursu gospodarstw chlopskich ­ Maksymilian Dobrski, rolniczo-przyrodniczej ­ Stanislaw liwiski, ogrodniczej ­ August Vetter, przemyslu fabrycznego ­ Mieczyslaw Wolski13. Na czele sekcji mieszkaniowej, której zadaniem bylo przygotowanie lokali dla majcych przyby do Lublina goci, stanl Wladyslaw Graf. Ziemianin urzdzil biuro w kancelarii Towarzystwa Wycigów Konnych, mieszczcej si w gmachu Teatru Wielkiego przy ul. Namiestnikowskiej, i tam przyjmowal zapisy. Oferta Komitetu byla atrakcyjna: rozporzdzal on tanimi mieszkaniami w cenie 1 rubla 25 kopiejek od osoby na caly czas pobytu w stolicy guberni14. Jak czytamy dalej w Ksidze Pamitkowej...: W jesieni i zimie [1900/1901] robiono w dalszym cigu stosowne przygotowania. Rozpisano kilkaset wezwa nie tylko do wybitniejszych mieszkaców naszej guberni, lecz i do osób poza granicami jej mieszkajcych oraz do wikszych zakladów przemyslowych w kraju o przyjcie udzialu w wystawie15. Kwestiami tymi zajmowal si Antoni Budny, który przyjl na siebie sprawy dzialu reklamy, czynil równie starania w instytucjach rzdowych i prywatnych o przyznanie organizatorom odpowiedniej liczby przeznaczonych do wrczenia nagród pieninych i medali16. W lutym 1901 roku ,,Gazeta Rolnicza" zamiecila szczególowe Przepisy wystawy rolniczo-przemyslowej w Lublinie 1901 roku zawarte w 21 punktach. Ksiga Pamitkowa..., s. 6. ,,Kalendarz Lubelski"..., s. 2; ,,Gazeta Rolnicza", 4 (17) XI 1900, nr 46, s. 707. 14 Ksiga Pamitkowa..., s. 14­15; ,,Biesiada Literacka", 14 VI 1901, nr 24, s. 498. 15 Ksiga Pamitkowa..., s. 6. 16 ,,Kalendarz Lubelski" na rok 1902. ANDRZEJ PRZEGALISKI Okrelono w nich zasady dotyczce przysylania zglosze i deklaracji uczestnictwa, przyjmowania eksponatów, oplat na placu wystawowym, wznoszenia prywatnych pawilonów, warunków sprzeday eksponowanych towarów, asekuracji i ubezpiecze, a nawet praw autorskich (punkt 14). Zgodnie z punktami 1 i 18 jedynie wystawcom z guberni lubelskiej przyznano prawo do nagród w postaci medali. Pozostali uczestnicy, zgodnie z regulaminem, pokazujcy swój dorobek poza konkursem, mieli otrzymywa dowody uznania, zaszczytne wiadectwa lub pisemne podzikowania17. Wystawa przygotowana z tak duym rozmachem organizacyjnym zostala otwarta 9 (22) czerwca 1901 roku. Po uprzednim powiceniu wszystkich pawilonów przez ks. rektora Kamiskiego w poludnie uroczycie przecito wstg. Wieczorem, w celu uczczenia tego wanego wydarzenia, w sali balowej Teatru Wielkiego odbyl si wielki bal18. Wystawa przedstawiala si imponujco. Zwiedzajcych witala okazala, ozdobiona emblematami przemyslu i rolnictwa brama glówna, w której po obu stronach znajdowaly si dwa osobne wejcia z krzyami zamiast turnikietów. Na dwóch polczonych ze sob czworobocznych placach o powierzchni ponad 17 morgów, tworzcych figur w ksztalcie ósemki, wzniesiono okolo stu rónych budowli, m.in.: szopy, stajnie, parterowy budynek dzialu higienicznego, pawilony LSR, Towarzystwa Osad Rolnych i Przytulków Rzemielniczych, ogrodniczy, przemyslowy oraz liczne pawilony prywatne, np. Kleniewskich z Kluczkowic, Fudakowskich z Uhra w powiecie chelmskim i Krasnobrodu w powiecie zamojskim, wieawskich z Palikijów w powiecie lubelskim, Ordynacji Zamojskiej czy stylowy pawilon in. Albrychta z Pulaw przypominajcy kazimierskie spichlerze. Obok siebie postawiono pawilony lubelskich przemyslowców, m.in.: Vetterów, Wolskiego, Kraussego, fabryki cementu ,,Firlej" oraz cenionego w Kongresówce skladu narzdzi rolniczych pod firm ,,Kowalski i Trylski"19. Mówic o budynkach wystawowych ­ pisano ­ naley wspomnie, e wszyscy przemyslowcy tutejsi bez wyjtku poczuli si prawdziwymi obywatelami. Nie poalowali znacznych nakladów, aby godnie firmy swe przedstawi [...] wszystkie ich pawilony byly nie tylko kosztowne, lecz wcale pikne i nie ma wtpliwoci, e przyczynily si wielce do uwietnienia wystawy20. ,,Gazeta Rolnicza", 1901, nr 5, s. 79­80. ,,Gazeta Lubelska", 7 (20) VI 1901, nr 133, s. 2; ibid., 9 (25) VI 1901, nr 135, s. 1. 19 Ksiga Pamitkowa..., s. 10; Druga Wystawa..., s. 9. 20 Ksiga Pamitkowa..., s. 11. Za bram glówn, na rodku placu, znajdowala si okolona laweczkami fontanna. Dziki Ordynatowi Maurycemu Zamoyskiemu przywieziono i zasadzono 35 gatunków drzew liciastych i 18 gatunków drzew iglastych w liczbie 15 000 oraz przeszlo 3000 okazów drzewek owocowych, w tym 25 odmian gruszy i jabloni. Przy zacienionej drzewami spacerowej alei ulokowano jedn z restauracji oraz ozdobiony werand pawilon cukierni A. K. Semadeniego21. W budynku mleczarni przez caly czas trwania imprezy Jadwiga Boduszyska z Pliszczyna w powiecie lubelskim, Wanda Mazurkiewiczowa i Tekla Sonnenbergowa sprzedawaly zwiedzajcym wiee pieczywo. Uzyskany przychód w wysokoci okolo 500 rubli zostal przeznaczony na cele dobroczynne. Z inicjatywy lubelskiego policmajstra Dymitra Merlinowa, w porozumieniu z miejscowym Kuratorium Trzewoci, urzdzono take tani kuchni. Na osobnym placu, obok stajen, stworzono aren dla popisów hippicznych. Przy jednym z jego boków zostala zbudowana widownia z osiemnastoma loami i umieszczonymi z tylu podwójnymi lawkami. Organizatorzy nie zapomnieli o rozrywkowym charakterze wystawy. Na specjalnie wzniesionej estradzie graly na zmian, od godziny 16 do 20, tj. do czasu zamykania ekspozycji, dwie wojskowe orkiestry: orkiestra 65. Moskiewskiego Pulku Piechoty z Chelma i orkiestra 72. Tulskiego Pulku Piechoty z Pulaw. Trzecia, cywilna, umilala czas na placu inwentarzy podczas popisów hippicznych i corsa. Niestety, tylko raz odbylo si przedstawienie teatralne wystawione na jednej z muzycznych scen. Spowodowane bylo to tym, i aktorzy, wobec braku odpowiedniego pomieszczenia, przygotowywali si do wystpów w prowizorycznych garderobach urzdzonych w ssiadujcych ze sob prywatnych pawilonach. Obowizki honorowych kasjerów pelnili uznani przedstawiciele sfer kupieckich i inteligenckich: Apolinary Zarbski ­ wlaciciel skladu lamp i naczy kuchennych, skarbnik Lubelskiego Towarzystwa Muzycznego, starszy Zgromadzenia Kupców miasta Lublina, oraz Lucjan Wagner ­ lubelski aptekarz, wieloletni kasjer Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynnoci22. Ostateczny ksztalt i powodzenie wystawy ­ czytamy w Ksidze Pamitkowej... ­ w znacznej czci zawdzicza naley jej gospodarzowi panu Gustawowi Wiercieskiemu, którego usilna praca nadala jej wietny wygld i zapewnila korzystne rezultaty finansowe23. ,,Gazeta Lubelska", 24 IV ( 7 V) 1901, nr 100, s. 2; Druga Wystawa..., s. 9. Lista odznacze przyznanych na Wystawie Rolniczo-Przemyslowej w Lublinie w roku 1901, Dodatek bezplatny do ,,Gazety Rolniczej" z dnia 15 (28) IX 1901, nr 39, s. 20; A. Wojtkowski, Bibliografia historii województwa lubelskiego, Lublin 2000, s. 540, 561. 23 Ksiga Pamitkowa..., s. 12, 93. ANDRZEJ PRZEGALISKI Wystawa stanowila niezwykle interesujcy przegld osigni Lubelszczyzny we wszystkich niemale dziedzinach ówczesnej produkcji rolniczej i przemyslowej. Ekspozycja skladala si z piciu duych dzialów oznaczonych rzymskimi cyframi, które podzielono na dzialy mniejsze i oddzialy, oraz dwóch dzialów bez numerycznych oznacze: Dzial I A. Zboa. Dzial I B. Lenictwo. Dzial I C. Ogrodnictwo, Dzial II. Inwentarz ywy, Dzial III. Przemyslowo-fabryczny, Dzial IV. Ogólnoprzemyslowy, Dzial V. Naukowy, Dzial Wojskowy, Dzial Pracy kobiet24. Urzdzeniem poszczególnych dzialów oraz opracowaniem szczególowych programów, które nastpnie znalazly si w oficjalnym Katalogu Wystawy Rolniczo-Przemyslowej, zajli si ziemianie i przemyslowcy: Maksymilian Dobrski ­ Dzialem I, Leon Przanowski i Antoni Budny ­ Dzialem Inwentarza ywego, Mieczyslaw Wolski, Wladyslaw Domaski i Teofil Lakiewicz ­ Dzialem Przemyslowo-fabrycznym, Stanislaw Brzeziski wspóltworzyl oddzial drobnego przemyslu wlociaskiego w ramach Dzialu IV. Na podkrelenie zasluguje postawa Hieronima Lopaciskiego, który zorganizowal znaczn cz Dzialu V, tj. Dzialy Etnograficzny i Szkolny. Najmocniej zaangaowal si chyba w przygotowanie pierwszego z nich. W tym celu konsultowal si z etnografem, archeologiem i historykiem Zygmuntem Glogerem oraz przyrodnikiem Erazmem Majewskim. Wartociowe eksponaty i opisy zebral dziki opracowanemu wraz z nimi kwestionariuszowi ludoznawczemu, rozeslanemu do wielu osób (w tym ziemian) pasjonujcych si histori i kultur Lubelszczyzny. Ankieta wraz z wyjanieniami i szczególowymi zagadnieniami zostala równie zamieszczona w ,,Wile" oraz ,,Gazecie Lubelskiej". Swój udzial przy wspóltworzeniu Dzialu V mial take Stanislaw liwiski, który zorganizowal Oddzial Rolniczo-przyrodniczy i sprawowal nad nim piecz25. Ocenianiem potnej ekspozycji zajmowalo si stu siedmiu sdziów reprezentujcych róne profesje. W wikszoci byli to specjalici przybyli na zaproszeLista odznacze..., s. 1­3, 9, 12, 14, 17, 18. A. Uljasz, Hieronim Lopaciski 1860­1906. Czlowiek, dzielo, pami, Lublin 2006, s. 55­57; G. Jakimiska, Wklad Hieronima Lopaciskiego w przygotowanie wystaw: Przedmiotów Sztuki i Staroytnoci i Rolniczo-Przemyslowej w 1901 roku oraz w organizacj Muzeum Lubelskiego, [w:] Hieronim Lopaciski epoka, ludzie, region, red. Z. Biele, Lublin 2006, s. 95­96. nie komitetu z rónych stron Królestwa Polskiego. Byli wród nich take przedstawiciele Lubelszczyzny, m.in.: ksidz Wladyslaw Biernacki, Hieronim Lopaciski, lekarze Karol Benni i Jan Lutoslawski, przemyslowcy Emilian Domaski, Mieczyslaw Wolski i August Vetter, a take ziemianie: Stanislaw liwiski, Tadeusz Kowalski, Tadeusz Kossak, Józef Nowicki z Luszczowa, Zofia z Przewlockich Kowerska z Józwowa, Adam Michalski z Trawnik w powiecie lubelskim, Józef Trzebiski z Hniszowa w powiecie chelmskim oraz hr. August Zamoyski z Róanki26. W celu uprzyjemnienia czasu sdziów oraz przybylych do Lublina delegacji rónych stowarzysze i syndykatów, a take goci z zagranicy wyprawiono dwa bale, oficjalny bankiet i kilka uczt w mniejszych gronach, zorganizowano trzydniowe wycigi konne, wspomniane ju corso kwiatowe, konkurs hippiczny oraz ,,inne lune rozrywki"27. Dla lubelskich ziemian wystawa miala niewtpliwie wymiar prestiowy, dla wielu stanowila doskonal okazj do pokazania swojego dorobku w dziedzinie wzorowej gospodarki rolno-przemyslowej. O kondycji wielkiej wlasnoci i rónorodnoci poczyna wiadczyly przyznane wyrónienia. Na przyklad: w Dziale I A (Zboa) wielki medal srebrny za pszenic pulawk dakowsk i jczmie hanna otrzymal Ludwik Poplawski z Lysolajów w powiecie lubelskim. Jan Kleniewski z Kluczkowic za yto krzyca hiszpaska zostal nagrodzony medalem brzowym, a Leon Hempel za jczmie hanna i miejscowy medalem wielkim srebrnym. W Dziale I B (Lenictwo) medal zloty za wzorowe prowadzenie szkólek i kultur lenych przypadl Józefowi Piaseckiemu z Popkowic w powiecie janowskim, wielki medal srebrny za, za umiejtn i racjonaln eksploatacj len, Kazimierzowi Fudakowskiemu z Krasnobrodu. W Dziale I C (Ogrodnictwo) medal srebrny maly za ,,wyborowe okazy drzewek owocowych i zbiór krzewów ozdobnych" przyznano spólce ogrodniczej Stefana Drojeckiego i Jana Wilkoskiego ze Stryjny w powiecie krasnostawskim. W Dziale II (Inwentarza ywego) w Oddziale I (Konie) wyróniono m.in.: Ludwika Grabowskiego z Sernik w powiecie lubartowskim wielkim zlotym medalem za ,,tyloletni wyjtkowo dodatni wplyw ogólny w kierunku polepszenia hodowli konia pólkrwi", medalami zlotymi: Antoniego Budnego za grup koni wierzchowych pólkrwi i staranne prowadzenie stajni, Kazimierza Piaszczyskiego (zicia Antoniego Bobrowskiego) ze Snopkowa za grup koni wierzchowych pólkrwi angielskiej oraz postp w uszlachetnianiu i wyrównywaniu typu, a take hr. Franciszka Poletyllo z Wojslawic w powiecie chelmskim ,,za grup koni pólkrwi an26 27 Lista odznacze..., s. 19. ,,Biesiada Literacka", 5 VII 1901, nr 27, s. 15. ANDRZEJ PRZEGALISKI gielskiej, uszlachetnionych, zdatnych do kadego uytku i w jednolitym typie". W Oddziale II (Bydla rogatego) medale zlote otrzymali: Ignacy Budny z Niemiec w powiecie lubelskim za znakomity dobór krów rasy oldenburskiej, jego syn Józefat Budny z Rejowca w powiecie chelmskim za hodowl krów rasy simmenthal, Tadeusz Kossak za okazy rasy fryzyjskiej czerwono-srokatej, hr. Franciszek Poletyllo za bydlo rasy simmenthal o cechach wysokiej mlecznoci oraz hr. Konstanty Zamoyski z Kozlówki w powiecie lubartowskim za zarodowe krowy rasy oldenburskiej. W Oddziale III (Owiec) wród owczarni zarodowych triumfowaly owczarnie Tadeusza Moraczewskiego z Czulczyc w powiecie chelmskim i Stanislawa Brzeziskiego ze Strzeszkowic w powiecie lubelskim. Obu wystawców uhonorowano zlotymi medalami. W Oddziale IV (Trzody chlewnej) zlote medale przyznano Kazimierzowi Piaszczyskiemu za grup wielkiej rasy bialej i grup tamworthów oraz Antoniemu Budnemu za grup wielkiej rasy bialej. Maria Florkowska z Fajslawic w powiecie krasnostawskim, zamilowany hodowca, za pojedyncze okazy rasy bialej angielskiej zostala nagrodzona wielkim medalem srebrnym. W Oddziale V (Drobiu) medale brzowe otrzymali: hr. Maria Grabowska z Gutanowa w powiecie pulawskim za kury rasy la fléche i Kazimierz Piaszczyski za grup kur malajskich i golbie. W Oddziale VI (Ryb) najwysze wyrónienie (medal srebrny wielki) przypadlo janowskim dobrom Potoczek Wojciecha Przanowskiego. Tego szczególnego wyrónienia nie doczekal twórca wzorowego gospodarstwa Adam Przanowski, który zmarl w styczniu 1901 roku. W Oddziale VII (Pszczól i pszczelnictwa) medal srebrny wielki za racjonalne prowadzenie dwóch duych pasiek i udogodnienie ula systemu Lewickiego dostal Roman widziski. W Dziale III (Przemyslowo-fabrycznym) medalem zlotym uhonorowano m.in. Cukrowni ,,Lublin" ,,za wzorowe urzdzenie techniczne, wielki przerób i dobro wystawionego produktu", medalem srebrnym wielkim ­ m.in. Kazimierza Fudakowskiego za materialy drzewne i patyczki do zapalek. W Dziale IV (Ogólnoprzemyslowym) medale srebrne male za maslo, sery i powidla otrzymali m.in.: Stefan Dobiecki z Radostowa w powiecie hrubieszowskim, Aleksander Dziewicki z Chojna w powiecie chelmskim i Michalina Dobrska z Chmielnika w powiecie lubelskim. W Dziale V (Naukowym) dyplom zaslugi przyznano Maksymilianowi Dobrskiemu ,,za naukow i praktyczn dzialalno rolnicz". Henryk Wiercieski z Nalczowa otrzymal dyplom uznania za napisany w celu uwietnienia wystawy doskonaly Opis statystyczny guberni lubelskiej28. 28 ,,Gazeta Lubelska", 11 (27) VI 1901, nr 137, s. 2; ,,Gazeta Rolnicza", 7 (20) VII 1901, nr 29, s. 503­504; Ksiga Pamitkowa..., s. 20, 26, 32; Lista odznacze..., s. 1­3, 6, 8­10,13, 16; A. Koprukowniak, Determinanty aktywnoci kulturalnej ziemian lubelskich w latach 1795­1939, Przemyslowcy stworzyli ekspozycj w Dziale III (Przemyslowo-fabrycznym). Zlote medale otrzymali nestorzy lubelskiego przemyslu: Emilian i Wladyslaw bracia Domascy za doskonalej jakoci wyroby garbarskie, Wilhelm Hess za ,,ogól produkcji oraz ulepszenie konstrukcji wag wszelakiego rodzaju", Adolf i Henryk bracia Krausse za rozwój mlynarstwa oraz produkty wysokiej jakoci, a take E. Plage i T. Lakiewicz ,,za ogól produkcji, postp w fabrykacji, dokladno w wykonaniu kotlów parowych oraz aparatów gorzelniczych". Firma ,,K. R. Vetter" z Lublina jako jedyna zostala uhonorowana medalem srebrnym wielkim Ministerium Finansów za slód, Waclaw Moritz za medalem srebrnym za pokazane narzdzia rolnicze. W sumie w obrbie Dzialu III przyznano sto siedemnacie medali, dyplomów zaslugi, listów pochwalnych, dowodów uznania, zaszczytnych wzmianek i podzikowa. Zgodnie z regulaminem, trzy ostatnie rodzaje wyrónie przypadly przede wszystkim wystawcom spoza Lubelszczyzny i Królestwa Polskiego, m.in.: fabryce ,,N. Clausse & Co" z Warszawy za cementowe posadzki, zakladom wapiennym ,,Kadzielnia" z Kielc za ich produkty, Towarzystwu Akcyjnemu H. Cegielski z Poznania za kolekcj narzdzi rolniczych oraz M. Hümfnerowi z Frankfurtu nad Menem za przyrzdy mechaniczne do ostrzenia29. Obok ziemian i przemyslowców swoje wyroby przedstawiali rkodzielnicy, rzemielnicy, cenieni w Lublinie wlaciciele zakladów i firm fotograficznych (Wiktoria Sierociska, firma ,,A. Stepanoff " Zofii Grzybowskiej i Stanislawa Zawadzkiego), litograficznych (zaklad Józefa Pietrzykowskiego), ksigarze (Wiktor i Wladyslaw Kiesewetterowie), producenci instrumentów muzycznych (Stefan Romaski i Adolf Wolny) oraz znakomici dekoratorzy wntrz (Edward Chmielewski). Wszyscy wymienieni zaprezentowali wyroby wysokiej jakoci i zostali nagrodzeni medalami oraz listami pochwalnymi30. Na wystawie nie zabraklo wlocian, którzy stworzyli ekspozycje w Dzialach: Inwentarza ywego, Ogólnoprzemyslowym i Naukowym. W Dziale Inwentarza ywego, w Oddziale I, nagrodzono jedenastu hodowców koni. Pierwsze miejsce (list pochwalny od Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Pastwa oraz nagroda pienina w wysokoci 28 rubli) przypadlo Antoniemu Bialemu z Krzesimowa w powiecie lubelskim za klacz nr 383. W Dziale Ogólnoprzemyslowym mniejsza wlasno [w:] Ziemiastwo na Lubelszczynie II, red. R. Maliszewska, Kozlówka 2003, s. 18; T. Epsztein, Midzy wsi a miastem. Dzialalno spoleczna i kulturalna ziemianek z Lubelszczyzny w II polowie XIX i w XX wieku, [w:] Ziemiastwo na Lubelszczynie III. Panie z dworów i palaców, t. II, red. H. Laszkiewicz, Lublin 2007, s. 158. 29 Lista odznacze..., s. 9­12. 30 H. Gawarecki, O dawnym Lublinie, Lublin 1974, s. 241­242; I. J. Kamiski, ycie artystyczne w Lublinie 1901­1926, Lublin 2000, s. 36. ANDRZEJ PRZEGALISKI przedstawiala swój dorobek w Oddziale IV (Drobnego przemyslu wlociaskiego). Pokazano m.in.: wyroby tkackie, bednarskie, koszykarskie, gontarskie, tokarskie, snycerskie, kolodziejskie oraz instrumenty muzyczne przyslane z powiatów: bilgorajskiego, chelmskiego, janowskiego, krasnostawskiego, lubelskiego i zamojskiego. Listami pochwalnymi oraz premiami finansowymi wyróniono trzydzieci dziewi osób. Wród nagrodzonych znaleli si m.in. Franciszek Mazur z Siennicy Róanej w powiecie krasnostawskim i Jakub Mazurek z Goraja w powiecie zamojskim, którzy otrzymali listy pochwalne od komitetu i po 15 rubli ­ pierwszy za wyroby tkackie, drugi za sukna i dery, oraz Jan Walczak z Woli Galzowskiej w powiecie lubelskim nagrodzony listem pochwalnym za opraw ksiek. Nagrody pienine dostali m.in. Jan Ambroy z Orlowa Murowanego w powiecie krasnostawskim ­ 10 rubli za wyrób skrzypiec, i Michal Bury z Terespola w powiecie hrubieszowskim ­ 5 rubli ­ za wyrób lasek. W opinii komitetu wyrónialy si take prace z wzorowej kluczkowickej szwalni zaloonej przez Kleniewsk w latach dziewidziesitych. Doceniajc wklad ziemianki w dzialalno na rzecz propagowania ludowego przemyslu, uhonorowano j dyplomem zaslugi ,,za szczególn i wielostronn dzialalno skierowan ku rozwojowi drobnego przemyslu wród ludu oraz za umiejtny wybór galzi tego przemyslu". Równie czynnie pracowali na tym polu Jan Brandt ze Smorynia w powiecie bilgorajskim, który otrzymal podzikowanie ,,za usilowania w celu podwignicia drobnego przemyslu ludowego i dostarczenie okazów tego przemyslu na wystaw", oraz Leon Hempel wyróniony dyplomem uznania ,,za popieranie rozwoju drobnego przemyslu ludowego i dostarczenie okazów tego przemyslu na wystaw". Wymienieni ziemianie przywieli ze sob równie warsztaty tkackie czynne w czasie trwania pokazu. W Dziale Naukowym wlociaska ekspozycja stanowila znaczc cz dzialu etnograficznego. Nagrodzono czterdzieci cztery osoby. Wród nich m.in. Michala Szpota spod Bychawy, który za oltarzyk wlasnej roboty otrzymal list pochwalny i 20 rubli, Piotra aka ze Skorczyc ­ za przedmioty etnograficzne dostal 20 rubli, oraz Hanusi Bednarzówn ze Smorynia, która za wyrób pisanek i pomoc przy kompletowaniu ubiorów wlociaskich otrzymala 10 rubli. Równie i w tym dziale doceniono usilowania Kleniewskiej i Brandta. Ziemianka zostala uhonorowana podzikowaniem za dostarczone przedmioty etnograficzne (ozdoby wlociaskiej chalupy ­ pajczki i papierowe kwiaty), za wlaciciel Smorynia dyplomem uznania ,,za zgromadzenie bardzo znacznej iloci ubiorów ludowych i przedmiotów etnograficznych nie tylko wspólczesnych, lecz i z epok dawniejszych". Dyplomy uznania otrzymali take Wladyslaw Komian z Galzowa w powiecie lubelskim (przedstawil szczególow charakterystyk ludnoci z parafii krzczonowskiej) oraz Helena Morozewiczowa i ks. Antoni Chotyski z Lubartowa. Podzikowania za dostarczone przedmioty etnograficzne wrczono m.in.: Leonowi Hemplowi (w szczególnoci za pokazane dwadziecia cztery fotografie tzw. typów ludowych), Romanowi widziskiemu, Stanislawie Dbrowskiej z abna w powiecie krasnostawskim, Helenie Kielczewskiej z Wiszniowa i Karolowi Milowiczowi z Modryca w powiecie hrubieszowskim, Józefowi Lachmanowi z Czartowczyka i Wladyslawowi wieawskiemu z Holubia w powiecie tomaszowskim, Janinie Plewiskiej z Orchowca w powiecie krasnostawskim, Marii Skawiskiej z Bialki i Marii Gustawowej widowej z Wierzchowisk w powiecie janowskim (za napisan przez nie szczególow charakterystyk wsi Wierzchowiska), ksiom Antoniemu Gierasiskiemu z Nabroa, Antoniemu Gryczyskiemu z Krasnobrodu, Janowi Kureczko z Konopnicy, Andrzejowi Oldzkiemu z Wlostowic i Franciszkowi Mazurowi z Dysa oraz lekarzom Marcinowi Garbaczewskiemu z Turobina i Szymonowi Klarnerowi z Belyc. Podzikowania oraz listy pochwalne za pisemne odpowiedzi na kwestionariusze otrzymali ziemianie i wlocianie: Karol Milowicz, Roman widziski, Robert Przegaliski z Grabówki i Wincenty Dzikowski z Modliborzyc w powiecie janowskim, Tomasz Kleczyski z Krasnobrodu, Henryk Weychert z Szystowic, Antoni Jaroszek z Zaklikowa w powiecie janowskim, Józef Maj z Babina oraz Jan Poleszak z Radawczyka w powiecie lubelskim31. Wspomnijmy take o Oddziale Higienicznym stanowicym, poza Dzialami: Etnograficznym, Szkolnym i Rolniczo-przyrodniczym, czwart odslon Dzialu Naukowego. Dyplomami uznania i listami pochwalnymi uhonorowano tu przede wszystkim lekarzy: Stanislawa Dobruckiego, Kazimierza Jaczewskiego, Antoniego Radomyskiego, Aleksandra Staniszewskiego i Wladyslawa Tolwiskiego z Lublina za ich prac (równie spoleczn) oraz dorobek naukowo-badawczy, zwlaszcza na polu statystyki medycznej, oraz Szymona Klarnera z Belyc, Arkadiusza Pulawskiego z Nalczowa, Alfreda Michelisa z Chelma, Józefa Willaume ze Szczebrzeszyna i Stefana Serkowskiego z Lodzi za prowadzenie zakladów leczniczych i stosowanie postpowych metod leczenia. Zloty medal otrzymal zaklad hydropatyczny w Nalczowie ,,za nieustajce postpy w urzdzeniach higieniczno-leczniczych", medal srebrny wielki lubelskie laboratorium miejskie ,,za sumienne prowadzenie pracowni przy ograniczonych rodkach materialnych". Medale srebrne male przyznano lubelskim aptekarzom za wyrób sztucznych wód mineralnych oraz firmie braci Boczkowskich z Lublina za wykonanie stolów operacyjnych, szafek z narzdziami chirurgicznymi i in31 Lista odznacze..., s. 6, 14­16; Ksiga Pamitkowa..., s. 13­14, 79­80; ,,Kalendarz Lubelski" na rok 1903, Lublin 1902, s. 1. ANDRZEJ PRZEGALISKI nych przedmiotów dla sali operacyjnej Szpitala w. Wincentego Paulo. Jedno z dwóch podzikowa przypadlo Towarzystwu Lekarskiemu Lubelskiemu ,,za gorliwy wspóludzial w urzdzeniu Wystawy Przemyslowo-Rolniczej przez podjcie inicjatywy dzialu lekarsko-higienicznego i ogólny kierunek tego dzialu"32. Interesujco, cho jak pisano ubogo, przedstawialo si stanowisko Komitetu Pa. Wyrónialy si sery i masla Karoliny Dobrskiej z Chmielnika, Zofii Bieliskiej z Turki w powiecie lubelskim, Zofii Zaluskiej z Kulika w powiecie chelmskim i Stefanii Trbczyskiej z Mocisk w powiecie krasnostawskim. Wród owoców i kwiatów na uwag zaslugiwaly czerenie Natalii Budnowej z Jastkowa w powiecie lubelskim, truskawki z Chmielnika i róe Teresy Grafowej. Wród suszonych i smaonych owoców odznaczaly si ekspozycje Tekli Sonnenbergowej, która otrzymala medal brzowy za owoce i chleb, oraz Marii Janowej Kleniewskiej wyrónionej odznaczeniem szczególnym za suszone owoce, konserwy i buliony. W gronie wystawców przedmiotów sztuki stosowanej odznaczone zostaly m.in.: medalem srebrnym wielkim Amelia Rohlandowa z abiej Woli w powiecie lubelskim za wlasnorcznie wypalane i malowane secesyjne meble z jasnego drzewa lipowego, Kazimiera Plewiska z Orchowca za malowanie na szkle oraz Kazimiera Rulikowska z Honiatycz w powiecie tomaszowskim za ,,caly szereg typów rozmaitych malowanych na porcelanie". Obie panie otrzymaly odznaczenia. Odznaczenie szczególne za parawan i kap przypadlo Marii Orsetti ze wierów w powiecie chelmskim, za medal zloty ,,jako dowód pracy i artyzmu" Marii Cieszkowskiej z Horodla w tyme powiecie za samodzielnie wykonane koronki33. Interesujcym uzupelnieniem obrazu lubelskiej ekspozycji, o którym zazwyczaj si nie wspomina, byl udzial Rosjan ­ tak w przygotowaniu imprezy, jak w samej wystawie. Chodzilo tu zapewne o zaakcentowanie podjtego przez zaborcz administracj wysilku na rzecz choby czciowego zespolenia inicjatywy polskiego spoleczestwa z inicjatyw i dokonaniami skromnego wprawdzie liczebnie, lecz widocznego w Lublinie i na prowincji ywiolu rosyjskiego. wiadczyl o tym udzial wspomnianych wyej orkiestr wojskowych i policmajstra Merlinowa, którym wrczono pisemne podzikowania, oraz stworzenie ekspozycji w Dziale Wojskowym34. Lista odznacze..., s. 17. ,,Gazeta Lubelska", 18 VI (1 VII)1901, nr 140, s. 2; Ksiga Pamitkowa..., s. 2­3; Lista odznacze..., s. 18. 34 Lista odznacze..., s. 18­19. W dziale tym nagrodzono medalami srebrnymi wielkimi, malymi i brzowymi oraz listami pochwalnymi wylcznie wojskowych. Medal srebrny wielki otrzymal Jakub Mielnikow ­ mlodszy dowódca (uriadnik) 9. Doskiego Pulku Kozackiego za siodla, medale srebrne male od Ministerium Finansów Jakub Diakonow ­ uriadnik 13. Doskiego Pulku Kozackiego za wyroby rymarskie, i Teodor Platonow ­ uriadnik 10. Doskiego Pulku Kozackiego za wyroby lusarskie. Listy pochwalne dostali m.in. Bazyli Pietrow ­ podoficer 3. Baterii 18. Artyleryjskiej Brygady za wyroby rymarskie, i Aleksander Plutus ­ podoficer 70. Piechotnego Riaskiego Pulku za kute ramy z elaza. Lcznie wyróniono dwanacie osób i jedne warsztaty wojskowe35. Wystawa Lubelska, zamknita 17 (30) czerwca 1901 roku, byla wydarzeniem bez precedensu w postyczniowej historii Lublina i Lubelszczyzny. O skali przedsiwzicia wiadczyla liczba medali, listów pochwalnych, dyplomów uznania i podzikowa ­ wrczono ich ponad osiemset osiemdziesit. Od strony finansowej pokaz przedstawial si w sposób nastpujcy: przychód, na który zloyly si m.in.: wplywy na rzecz kapitalu gwarancyjnego, oplaty za bilety, miejsca na placu wystawowym oraz w Pawilonach Rolnictwa, Przemyslu, Pracy Kobiet i Naukowym, pienidze ze sprzeday katalogów i z zabaw, dochody z Dzialu Ryb, restauracji i barów itd., wyniósl 44 631 rubli 32 kopiejki. W ramach rozchodu wydatkowano fundusze na róne roboty terenowe i budowlane, oplaty dzierawne, wynagrodzenia dla stróów, dozorców, kasjerów i kontrolerów, zakup medali, dyplomów, reklam, oglosze itd., co w sumie dalo kwot 43 099 rubli 38 kopiejek36. Ekspozycja stanowila doskonal promocj guberni, pokazujc bogactwo i rzeczywist warto wszechstronnie ujtych przejawów aktywnoci Lubelszczyzny na polu przemyslu, rolnictwa i rkodziela. W celu upamitnienia tego wydarzenia wybito pamitkowy medal, ksigarnie Wiktora i Wladyslawa Kisewetterów wydaly za kolekcj pocztówek. Jedne z nich, przygotowane na podstawie rysunków Konstantego Kietlicza-Rayskiego, przedstawialy róne stroje ludowe z okolic Lublina. Z kolei fotografie wykonane przez zaklad Wiktorii Sierociskiej posluyly do ,,wypuszczenia" serii widokówek dokumentujcych otwarcie wystawy, liczne konkursy oraz róne urzdzenia i pawilony. Pamitk z wystawy byla take przygotowana przez Kisewetterów litograficzna pocztówka pokazujca bram wejciow oraz tereny wystawowe na tle panoramy Lublina37. Ibid., s. 17­18. ,,Gazeta Rolnicza", 1901, nr 38, s. 680­681. 37 J. Lipniewski, Fotografowie i wydawcy pocztówek na Wystawie Lubelskiej w 1901 roku, [w:] ycie artystyczne Lublina 1901­2001, red. L. Lameski, Lublin 2001, s. 44, 49­50. ANDRZEJ PRZEGALISKI Pozytywne wraenia z pobytu w miecie nad Bystrzyc potwierdzaly przychylne relacje, które ukazaly si w lubelskiej prasie i w krytycznych czasopismach warszawskich. Na przyklad korespondent ,,Biesiady Literackiej" W. Trmpczyski obszerny tekst powicony wraeniom z Lublina podsumowal w sposób nastpujcy: To ju nie wystawa miniaturowa, to popis przekraczajcy zwykl, zakrelon warunkami miejscowymi miar. Strojn wystawy lubelskiej nie nazw, imponujc wszelako byla ona jako calo. Komitet zrobil, co tylko mógl, hodowców zachcil do licznego udzialu, przemyslowcom uczynil ulatwienia, zwrócil si do kolei o wiksz liczb pocigów, slowem zadania swe spelnial sumiennie, przezornie i celowo38. Wiele miejsca wystawie, czemu akurat trudno si dziwi, powicala ,,Gazeta Rolnicza", zamieszczajc szczególowe relacje i oceny. Zanim na lamach zaczly ukazywa si skrupulatne opisy poszczególnych dzialów, anonimowy dziennikarz, dzielc si swoimi spostrzeeniami, z przesadn by moe emfaz napisal: Otó przede wszystkim zaznaczy musimy, e komitet Wystawy dobrze si spoleczestwu zasluyl, gdy dziki niezmordowanej pracy i usilnym zabiegom komitetu wystawa powiodla si znakomicie, dajc mono zapoznania si licznym rzeszom zwiedzajcych ze stanem ekonomicznym i bogactwami przyrodzonemi szerokiej polaci kraju. Licznie obeslane dzialy [...] utworzyly calo wprost imponujc39. Z kolei Antoni Wieniawski, dokladnie omawiajc Oddzial Bydla rogatego, nie omieszkal podkreli, i ,,lad wzorcowy i porzdek na Lubelskiej Wystawie panowal"40. Natomiast zachwycony korespondent petersburskiego ,,Kraju" zauwayl: [...] po tegorocznej wystawie lubelskiej trwa dlugo bd wspomnienia i pamitki. Pikny byl popis; nagród rozdano sporo; gazety rozpisywaly si szeroko i dlugo41. Dla wystawców i zwiedzajcych Wystawa Lubelska byla doskonal okazj do podzielenia si wlasnymi dowiadczeniami, dla miejscowych kupców i hotelarzy ,,Biesiada Literacka", 29 VI 1901, nr 27, s. 14. ,,Gazeta Rolnicza" 1901, nr 27, s. 476. 40 Ibid., 1901, nr 28, s. 489. 41 Cyt. za: J. Lipniewski, op. cit., s. 50. szans na zarobienie niemalych pienidzy, dla lublinian za stanowila niepowtarzaln atrakcj kulturaln, na któr czekali bez mala pól wieku. Co nie mniej istotne, cz nagrodzonych eksponatów zostala pozyskana do projektowanego pod patronatem Hieronima Lopaciskiego muzeum. Byly to przedmioty pochodzce glównie z Dzialu Etnograficznego: modele chat, niektóre okazy odziey ludowej, rózgi weselne, wyroby z drzewa oraz zbiór okolo tysica pisanek42. Wystawa Rolniczo-Przemyslowa, wraz ze zorganizowan w tym samym roku i niemal równolegle wystaw przedmiotów sztuki i staroytnoci, dobitnie podkrelila rol Lublina w spolecznym i kulturalnym yciu Lubelszczyzny. SUMMARY The article tends to present the preparations and the character of agricultural and industrial exhibition, which took place in summer 1900 in in Lublin. Mentioned above undertaking had an important meaning both for local gentry, industrialists and peasant community as well. It established a real chance to demonstrate and promote perfect achievements on the fields of cultivation, animal husbandry and industry. For the city of Lublin the exposition became the significant element of promotion and also cultural occasion on which the inhabitants had waited for over 40 years. 42 I. Iskrzycka, Z dziejów Towarzystwa pod nazw ,,Muzeum Lubelskie", ,,Studia i Materialy Lubelskie", t. 8, Lublin 1981, s. 12. ANDRZEJ PRZEGALISKI Prezes wieawski Eustachy Gospodarz Wiercieski Gustaw Wiceprezes Graf Wladyslaw Il. 1. Zarzd Wystawy Rolniczo-Przemyslowej Reprod. fot. z Ksigi Pamitkowej Wystaw Lubelskich, Warszawa 1902 Il. 2. Widok ogólny Wystawy Reprod. fot. z Ksigi Pamitkowej Wystaw Lubelskich, Warszawa 1902 Il. 3. Reprodukcja pocztówki wydanej w roku 1901 nakladem Zakladu Braci Kisewetter z okazji urzdzenia Wystawy Lubelskiej Fot. ze zbiorów Zbigniewa Nestorowicza http://www.deepdyve.com/assets/images/DeepDyve-Logo-lg.png Annales UMCS, Historia de Gruyter

Around the agricultural and industrial exhibition in Lublin in 1901 year

Annales UMCS, Historia , Volume 65 (2) – Jan 1, 2010

Loading next page...
 
/lp/de-gruyter/around-the-agricultural-and-industrial-exhibition-in-lublin-in-1901-30Cmp9KY1x
Publisher
de Gruyter
Copyright
Copyright © 2010 by the
ISSN
0239-4251
eISSN
2083-361X
DOI
10.2478/v10068-011-0007-8
Publisher site
See Article on Publisher Site

Abstract

DOI: 10.2478/v10068-011-0007-8 ANNALES U N I V E R S I TAT I S M A R IA E C U R I E - S K L O D O WS K A LUBLIN -- POLONIA VOL. LXV, z. 2 SECTIO F 2010 ANDRZEJ PRZEGALISKI Instytut Historii UMCS Wokól Wystawy Rolniczo-Przemyslowej w Lublinie w roku 1901 Nie ulega wtpliwoci, e jednym z najbardziej pamitnych wydarze w historii stojcego u progu XX wieku Lublina byla zorganizowana w roku 1901 gubernialna Wystawa Rolniczo-Przemyslowa, zwana równie Wystaw Lubelsk. Poniewa okazala si wydarzeniem, które dziki wysilkowi wielu spoleczników na stale wpisalo si w kulturaln histori miasta, wypada powici jej monograficzny artykul. Idea nie byla nowa. Pierwsze kroki zmierzajce do urzdzenia ekspozycji podjto w drugiej polowie lat siedemdziesitych. Jesieni 1878 roku zorganizowano wiele tzw. próbnych wystaw powiatowych, bdcych wstpem do projektowanej wystawy gubernialnej. Mialy one charakter edukacyjny, kierowano je z reszt przede wszystkim do spolecznoci wlociaskiej i o chlopskich wystawców zabiegano. Celem bylo wskazywanie przykladów do naladowania, zwrócenie uwagi na rodki pomocne w podniesieniu produkcyjnoci gospodarstw, promowanie przemyslu ludowego oraz nagradzanie de do postpu1. W latach póniejszych o urzdzenie pokazu zabiegal Boguslaw Wydga z Raciborowic w powiecie hrubieszowskim, który w roku 1885 proponowal, by rokrocznie w kadym miecie gubernialnym organizowa wystawy rolniczo-przemyslowe. Wyliczajc zalety takich przedsiwzi, pisal, i zapewnilyby one miastom do1 ,,Gazeta Lubelska", 25 IX (7 X) 1878, nr 116, s. 2; ibid., 4 (16) X 1878, nr 120, s. 2. ANDRZEJ PRZEGALISKI skonal promocj, sprzyjalyby oywieniu ruchu i plyncej std szansie zarobku dla kupców i hotelarzy, stanowilyby wreszcie okazj dla ziemian, przemyslowców i wlocian do zawarcia korzystnych transakcji finansowych2. Podejmowane co jaki czas starania i pojawiajce si glosy ,,za" nie przynosily jednak oczekiwanych rezultatów. Z jednej strony, oponowaly zapewne carskie wladze, z drugiej, nie potrafiono chyba mielej forsowa rysujcych si koncepcji. Jedynym w zasadzie przejawem aktywnoci na tym polu byly dozwolone przez zaborc doroczne pokazy koni wlociaskich na placu za rogatk warszawsk organizowane przez Antoniego Bobrowskiego ze Snopkowa w powiecie lubelskim i hr. Wojciecha Poletyll z Kraniczyna w powiecie krasnostawskim3. W miar uplywu lat lublinianie z uznaniem i pewnie zazdroci obserwowali mniejsze i wiksze wystawy w Królestwie i pozostalych zaborach ­ mam tu na myli przede wszystkim cykliczne wystawy przy Muzeum Przemyslu i Rolnictwa, wystaw lwowsk z roku 1877, wystawy w Radomiu i Warszawie z roku 1885 oraz zorganizowane dwa lata póniej pokazy: krakowski i wileski. Ziemianie i przemyslowcy uczestniczyli zreszt w wikszoci tego typu imprez, skd przywozili liczne nagrody i dowiadczenia przenoszone nastpnie na ,,lubelskie podwórko"4. W ostatniej dekadzie XIX wieku o wystawie zaczto mówi czciej i mielej. Mona domniemywa, e silnym impulsem byla tu wspaniala wystawa lwowska z roku 1894, uwietniona ekspozycj Panoramy Raclawickiej pdzla Styki i Kossaka, oraz otwarta we wrzeniu 1899 roku (ju w trakcie przygotowa do lubelskiego pokazu) wystawa w Radomiu. Odwaniejszemu artykulowaniu zamierze sprzyjal równie polityczny klimat doby generalów-gubernatorów ­ Pawla Szuwalowa, a zwlaszcza Aleksandra Imeretyskiego, realizujcych Mikolajowski program ograniczonej liberalizacji w stosunku do Królestwa Polskiego. Z tego nurtu wyrosly ukazy wydane w latach 1897­1898, zezwalajce na tworzenie spólek i gubernialnych stowarzysze rolniczych (syndykatów) oraz organizowanie narad, konkursów i wystaw5. Ibid., 4 (16) VI 1897, nr 128, s. 2. A. Przegaliski, Z dziejów opiekuczej i owiatowej aktywnoci ziemiastwa lubelskiego po powstaniu styczniowym, [w:] Dwór a spolecznoci lokalne na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, M. Przenioslo, Kielce 2008, s. 202. 4 I. Krasiska, S. Maj, Wystawy rolniczo-przemyslowe w guberni radomskiej w latach 1885­ 1913. W 90. rocznic wystawy staszowskiej, Kielce 2002, s. 6­7; szerzej zob. A. Przegaliski, Spoleczna dzialalno ziemiastwa lubelskiego w latach 1864­1914, Lublin 2009, passim. 5 Zob. J. Barty, Kólka rolnicze w Królestwie Polskim, Warszawa 1974, s. 35­37; S. Dziciolowski, Centralne Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskim i jego polityka agrarna 1906­1918, Warszawa 1981, s. 28. W marcu 1899 roku, dwa miesice po zalegalizowaniu Lubelskiego Stowarzyszenia Rolniczego (LSR), czlonkowie Dyrekcji Szczególowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego (TKZ): prezes Eustachy wieawski z Lykoszyna w powiecie tomaszowskim, Gustaw Wiercieski z Garbatówki w powiecie chelmskim, Wladyslaw Graf z podlubelskich Tatar oraz przemyslowiec August Vetter, zloyli gubernatorowi lubelskiemu Wlodzimierzowi Tchórzowskiemu plany wystawy rolniczo-przemyslowej, planowanej pocztkowo na czerwiec lub wrzesie 1900 roku6. W styczniu 1900 roku wyloniono komitet, w którego skladzie znaleli si: z urzdu prezydent miasta Lublina Jewgraf Stiepanow (nie udzielal si w pracach), ziemianie ­ wspomniani wyej wieawski, Wiercieski, Graf oraz Antoni Budny z Bychawy Podzamcza, Maksymilian Dobrski z Chmielnika, Tadeusz Rojowski z Bystrzycy w powiecie lubelskim, Tadeusz Kowalski z Olbicina w powiecie janowskim, Leon Przanowski z Krasnego w powiecie chelmskim, przemyslowcy August Vetter, Mieczyslaw Wolski, Emilian Domaski, Józef elislawski i lekarz Tadeusz Grimm. Dwa miesice póniej sporód nich wybrano czlonków zarzdu: wieawskiego jako prezesa, Grafa jako zastpc prezesa i Wiercieskiego jako gospodarza referenta. Do prac zostali take zaproszeni: profesor Lubelskiego Gimnazjum Mskiego bibliofil Hieronim Lopaciski oraz Stanislaw liwiski z Antopola kolo Nalczowa7. Trzeba tutaj doda, e organizatorzy wystawy byli ludmi w stolicy guberni znanymi i szanowanymi. Od lat angaowali si w dzialalno spoleczn i charytatywn, uczestniczyli w pracach Dyrekcji Szczególowej TKZ oraz zrzesze kredytowych i przemyslowych. Niekwestionowan pozycj w wiecie lubelskiej nauki zajmowal Lopaciski. W lutym 1900 roku, po otrzymaniu urzdowego pozwolenia na urzdzenie pokazu, komitet, zgodnie z wol hodowców inwentarzy, zdecydowal, e wystawa odbdzie si w czerwcu 1901 roku8. 8 lipca Gustaw Wiercieski w gmachu Dyrekcji Szczególowej wyglosil odczyt o lubelskiej ekspozycji. Prelegent skrelil historyczny rys wystaw zagranicznych, wspomnial o krajowych, przedstawil wreszcie cele organizatorów: ,,Gazeta Lubelska", 20 III (1 IV) 1899, nr 73, s. 2; ,,Gazeta Rolnicza", 15 (27) I 1900, nr 4, s. III. ,,Gazeta Lubelska", 24 I (5 II) 1900, nr 27, s. 2; ibid., 22 III (4 IV) 1900, nr 77, s. 2; Ksiga Pamitkowa Wystaw Lubelskich, Warszawa 1902, s. 2; Druga Wystawa Rolniczo-Przemyslowa w Lublinie, wspomnienia i notatki zebrali J. Radwan i W. K., Lublin 1901, s. 6; J. Smolarz, Hieronim R. Lopaciski ­ czlowiek, uczony, regionalista, ,,Region Lubelski", R. 6­8 (1994­1996), Lublin 1998, s. 114. 8 ,,Gazeta Rolnicza", 19 II (3 III) 1900, nr 9, s. II. ANDRZEJ PRZEGALISKI Celem wic idealnym wystawy ­ mówil ­ jest przedstawienie ogólowi tych rezultatów pracy, do których jednostki wyjtkowo energiczne i zdolne ju doszly, i danie bodca wszystkim, którzy maj wiele dobrych chci do pracy produkcyjnej, lecz nie znaj dróg praktycznych9. W tym samym miesicu, w celu zachcenia wystawców, w dziewiciu powiatach powolano delegatów komitetu. W powiecie chelmskim Tadeusza Moraczewskiego z Czulczyc i Henryka Zaluskiego z Kulika, w powiecie lubartowskim Kazimierza Chromiskiego z Palecznicy, w powiecie lubelskim Gustawa Mazurkiewicza z Niedrzwicy Kocielnej, Kazimierza Rojewskiego z Sobjanowic i hr. Edmunda Scipio del Campo z Brzezic, w powiecie janowskim Stefana Kazimierza Kowerskiego z Kowerska, Leona Hempla ze Skorczyc i Antoniego Hempla z Wglina, w powiecie krasnostawskim Józefa Florkowskiego z Fajslawic, Eustachego Suchodolskiego z Wielkopola i Augusta Janislawskiego z Woli ólkiewskiej, w powiecie pulawskim Mieczyslawa Dbrowskiego z Opola i Tadeusza Kossaka z Komina, w powiecie tomaszowskim Czeslawa wieawskiego z Lykoszyna i Stanislawa Kowerskiego z Duba, w powiecie hrubieszowskim Stefana Wydg z Raciborowic i Stefana wieawskiego z Dolhobyczowa oraz w powiecie zamojskim Grzegorza Lipczyskiego z Krynic, Ludwika Sajkiewicza z Hyego i Romana widziskiego z Lazisk10. Pod przewodnictwem malonki prezesa wieawskiego Emmy z Jeewskich zostal sformowany Dzial Pracy Kobiet, tzw. Komitet Pa, którego zadaniem bylo zgromadzenie godnych uwagi wyrobów pracy kobiecej. W Komitecie znalazly si m.in.: ziemianki Teresa Wladyslawowa Grafowa, Maria Kleniewska z Kluczkowic w powiecie pulawskim, Irena Ciwicka z Rudnika, Romualdowa Nowakowska z Lemszczyzny, Wanda Mazurkiewiczowa z Ciecierzyna w powiecie lubelskim, Tekla Sonnenbergowa z Kijan w powiecie lubartowskim, przedstawicielki lubelskiej inteligencji ­ np. malonka znanego w miecie lekarza i spolecznika Mieczyslawa Biernackiego, Zofia z Wejsflogów, a take panie ze rodowiska przemyslowców ­ np. ona Mieczyslawa Wolskiego, Stanislawa z Beryskich. Do pomocy damom delegowano Tadeusza Rojowskiego i Augusta Vettera11. Wybranym miejscem zbliajcej si wystawy byl plac wojskowy za rogatk warszawsk udostpniony, podobnie jak w roku 1860 ­ tj. w czasie zorganizowanej wówczas wystawy rolniczej ­ przez wladze wojskowe. W Ksidze Pamitkowej Wystaw Lubelskich z dum napisano: Ibid., 8 (21) VII 1900, nr 29, s. 411. ,,Gazeta Lubelska", 3 (16) VII 1900, nr 155, s. 2; Ksiga Pamitkowa..., s. 2­3. 11 Ksiga Pamitkowa..., s. 2; ,,Kalendarz Lubelski" na rok 1902, Lublin 1901, s. 3. Bylimy w posiadaniu najpikniejszego terenu, jaki tu obok miasta znale bylo mona. Plac wprawdzie niezadrzewiony, pusty, lecz od strony szosy mial alej do zacienion, która wielce si przyczynila w czasie czerwcowych upalów do uprzyjemnienia zwiedzajcym pobytu na wystawie12. Na placu oznaczono miejsca dla maszyn i inwentarzy, prywatnych pawilonów i tych majcych powsta staraniem zarzdu. Jesieni zostala wybrana picioosobowa komisja budowlana oraz przewodniczcy czternastu sekcji, m.in.: reprezentacyjnej ­ Eustachy wieawski, gospodarczej ­ Gustaw Wiercieski, zabaw i urozmaice ­ Antoni Budny, koni i lenictwa ­ Leon Przanowski, bydla i owiec ­ Tadeusz Rojowski, rolnictwa i konkursu gospodarstw chlopskich ­ Maksymilian Dobrski, rolniczo-przyrodniczej ­ Stanislaw liwiski, ogrodniczej ­ August Vetter, przemyslu fabrycznego ­ Mieczyslaw Wolski13. Na czele sekcji mieszkaniowej, której zadaniem bylo przygotowanie lokali dla majcych przyby do Lublina goci, stanl Wladyslaw Graf. Ziemianin urzdzil biuro w kancelarii Towarzystwa Wycigów Konnych, mieszczcej si w gmachu Teatru Wielkiego przy ul. Namiestnikowskiej, i tam przyjmowal zapisy. Oferta Komitetu byla atrakcyjna: rozporzdzal on tanimi mieszkaniami w cenie 1 rubla 25 kopiejek od osoby na caly czas pobytu w stolicy guberni14. Jak czytamy dalej w Ksidze Pamitkowej...: W jesieni i zimie [1900/1901] robiono w dalszym cigu stosowne przygotowania. Rozpisano kilkaset wezwa nie tylko do wybitniejszych mieszkaców naszej guberni, lecz i do osób poza granicami jej mieszkajcych oraz do wikszych zakladów przemyslowych w kraju o przyjcie udzialu w wystawie15. Kwestiami tymi zajmowal si Antoni Budny, który przyjl na siebie sprawy dzialu reklamy, czynil równie starania w instytucjach rzdowych i prywatnych o przyznanie organizatorom odpowiedniej liczby przeznaczonych do wrczenia nagród pieninych i medali16. W lutym 1901 roku ,,Gazeta Rolnicza" zamiecila szczególowe Przepisy wystawy rolniczo-przemyslowej w Lublinie 1901 roku zawarte w 21 punktach. Ksiga Pamitkowa..., s. 6. ,,Kalendarz Lubelski"..., s. 2; ,,Gazeta Rolnicza", 4 (17) XI 1900, nr 46, s. 707. 14 Ksiga Pamitkowa..., s. 14­15; ,,Biesiada Literacka", 14 VI 1901, nr 24, s. 498. 15 Ksiga Pamitkowa..., s. 6. 16 ,,Kalendarz Lubelski" na rok 1902. ANDRZEJ PRZEGALISKI Okrelono w nich zasady dotyczce przysylania zglosze i deklaracji uczestnictwa, przyjmowania eksponatów, oplat na placu wystawowym, wznoszenia prywatnych pawilonów, warunków sprzeday eksponowanych towarów, asekuracji i ubezpiecze, a nawet praw autorskich (punkt 14). Zgodnie z punktami 1 i 18 jedynie wystawcom z guberni lubelskiej przyznano prawo do nagród w postaci medali. Pozostali uczestnicy, zgodnie z regulaminem, pokazujcy swój dorobek poza konkursem, mieli otrzymywa dowody uznania, zaszczytne wiadectwa lub pisemne podzikowania17. Wystawa przygotowana z tak duym rozmachem organizacyjnym zostala otwarta 9 (22) czerwca 1901 roku. Po uprzednim powiceniu wszystkich pawilonów przez ks. rektora Kamiskiego w poludnie uroczycie przecito wstg. Wieczorem, w celu uczczenia tego wanego wydarzenia, w sali balowej Teatru Wielkiego odbyl si wielki bal18. Wystawa przedstawiala si imponujco. Zwiedzajcych witala okazala, ozdobiona emblematami przemyslu i rolnictwa brama glówna, w której po obu stronach znajdowaly si dwa osobne wejcia z krzyami zamiast turnikietów. Na dwóch polczonych ze sob czworobocznych placach o powierzchni ponad 17 morgów, tworzcych figur w ksztalcie ósemki, wzniesiono okolo stu rónych budowli, m.in.: szopy, stajnie, parterowy budynek dzialu higienicznego, pawilony LSR, Towarzystwa Osad Rolnych i Przytulków Rzemielniczych, ogrodniczy, przemyslowy oraz liczne pawilony prywatne, np. Kleniewskich z Kluczkowic, Fudakowskich z Uhra w powiecie chelmskim i Krasnobrodu w powiecie zamojskim, wieawskich z Palikijów w powiecie lubelskim, Ordynacji Zamojskiej czy stylowy pawilon in. Albrychta z Pulaw przypominajcy kazimierskie spichlerze. Obok siebie postawiono pawilony lubelskich przemyslowców, m.in.: Vetterów, Wolskiego, Kraussego, fabryki cementu ,,Firlej" oraz cenionego w Kongresówce skladu narzdzi rolniczych pod firm ,,Kowalski i Trylski"19. Mówic o budynkach wystawowych ­ pisano ­ naley wspomnie, e wszyscy przemyslowcy tutejsi bez wyjtku poczuli si prawdziwymi obywatelami. Nie poalowali znacznych nakladów, aby godnie firmy swe przedstawi [...] wszystkie ich pawilony byly nie tylko kosztowne, lecz wcale pikne i nie ma wtpliwoci, e przyczynily si wielce do uwietnienia wystawy20. ,,Gazeta Rolnicza", 1901, nr 5, s. 79­80. ,,Gazeta Lubelska", 7 (20) VI 1901, nr 133, s. 2; ibid., 9 (25) VI 1901, nr 135, s. 1. 19 Ksiga Pamitkowa..., s. 10; Druga Wystawa..., s. 9. 20 Ksiga Pamitkowa..., s. 11. Za bram glówn, na rodku placu, znajdowala si okolona laweczkami fontanna. Dziki Ordynatowi Maurycemu Zamoyskiemu przywieziono i zasadzono 35 gatunków drzew liciastych i 18 gatunków drzew iglastych w liczbie 15 000 oraz przeszlo 3000 okazów drzewek owocowych, w tym 25 odmian gruszy i jabloni. Przy zacienionej drzewami spacerowej alei ulokowano jedn z restauracji oraz ozdobiony werand pawilon cukierni A. K. Semadeniego21. W budynku mleczarni przez caly czas trwania imprezy Jadwiga Boduszyska z Pliszczyna w powiecie lubelskim, Wanda Mazurkiewiczowa i Tekla Sonnenbergowa sprzedawaly zwiedzajcym wiee pieczywo. Uzyskany przychód w wysokoci okolo 500 rubli zostal przeznaczony na cele dobroczynne. Z inicjatywy lubelskiego policmajstra Dymitra Merlinowa, w porozumieniu z miejscowym Kuratorium Trzewoci, urzdzono take tani kuchni. Na osobnym placu, obok stajen, stworzono aren dla popisów hippicznych. Przy jednym z jego boków zostala zbudowana widownia z osiemnastoma loami i umieszczonymi z tylu podwójnymi lawkami. Organizatorzy nie zapomnieli o rozrywkowym charakterze wystawy. Na specjalnie wzniesionej estradzie graly na zmian, od godziny 16 do 20, tj. do czasu zamykania ekspozycji, dwie wojskowe orkiestry: orkiestra 65. Moskiewskiego Pulku Piechoty z Chelma i orkiestra 72. Tulskiego Pulku Piechoty z Pulaw. Trzecia, cywilna, umilala czas na placu inwentarzy podczas popisów hippicznych i corsa. Niestety, tylko raz odbylo si przedstawienie teatralne wystawione na jednej z muzycznych scen. Spowodowane bylo to tym, i aktorzy, wobec braku odpowiedniego pomieszczenia, przygotowywali si do wystpów w prowizorycznych garderobach urzdzonych w ssiadujcych ze sob prywatnych pawilonach. Obowizki honorowych kasjerów pelnili uznani przedstawiciele sfer kupieckich i inteligenckich: Apolinary Zarbski ­ wlaciciel skladu lamp i naczy kuchennych, skarbnik Lubelskiego Towarzystwa Muzycznego, starszy Zgromadzenia Kupców miasta Lublina, oraz Lucjan Wagner ­ lubelski aptekarz, wieloletni kasjer Lubelskiego Towarzystwa Dobroczynnoci22. Ostateczny ksztalt i powodzenie wystawy ­ czytamy w Ksidze Pamitkowej... ­ w znacznej czci zawdzicza naley jej gospodarzowi panu Gustawowi Wiercieskiemu, którego usilna praca nadala jej wietny wygld i zapewnila korzystne rezultaty finansowe23. ,,Gazeta Lubelska", 24 IV ( 7 V) 1901, nr 100, s. 2; Druga Wystawa..., s. 9. Lista odznacze przyznanych na Wystawie Rolniczo-Przemyslowej w Lublinie w roku 1901, Dodatek bezplatny do ,,Gazety Rolniczej" z dnia 15 (28) IX 1901, nr 39, s. 20; A. Wojtkowski, Bibliografia historii województwa lubelskiego, Lublin 2000, s. 540, 561. 23 Ksiga Pamitkowa..., s. 12, 93. ANDRZEJ PRZEGALISKI Wystawa stanowila niezwykle interesujcy przegld osigni Lubelszczyzny we wszystkich niemale dziedzinach ówczesnej produkcji rolniczej i przemyslowej. Ekspozycja skladala si z piciu duych dzialów oznaczonych rzymskimi cyframi, które podzielono na dzialy mniejsze i oddzialy, oraz dwóch dzialów bez numerycznych oznacze: Dzial I A. Zboa. Dzial I B. Lenictwo. Dzial I C. Ogrodnictwo, Dzial II. Inwentarz ywy, Dzial III. Przemyslowo-fabryczny, Dzial IV. Ogólnoprzemyslowy, Dzial V. Naukowy, Dzial Wojskowy, Dzial Pracy kobiet24. Urzdzeniem poszczególnych dzialów oraz opracowaniem szczególowych programów, które nastpnie znalazly si w oficjalnym Katalogu Wystawy Rolniczo-Przemyslowej, zajli si ziemianie i przemyslowcy: Maksymilian Dobrski ­ Dzialem I, Leon Przanowski i Antoni Budny ­ Dzialem Inwentarza ywego, Mieczyslaw Wolski, Wladyslaw Domaski i Teofil Lakiewicz ­ Dzialem Przemyslowo-fabrycznym, Stanislaw Brzeziski wspóltworzyl oddzial drobnego przemyslu wlociaskiego w ramach Dzialu IV. Na podkrelenie zasluguje postawa Hieronima Lopaciskiego, który zorganizowal znaczn cz Dzialu V, tj. Dzialy Etnograficzny i Szkolny. Najmocniej zaangaowal si chyba w przygotowanie pierwszego z nich. W tym celu konsultowal si z etnografem, archeologiem i historykiem Zygmuntem Glogerem oraz przyrodnikiem Erazmem Majewskim. Wartociowe eksponaty i opisy zebral dziki opracowanemu wraz z nimi kwestionariuszowi ludoznawczemu, rozeslanemu do wielu osób (w tym ziemian) pasjonujcych si histori i kultur Lubelszczyzny. Ankieta wraz z wyjanieniami i szczególowymi zagadnieniami zostala równie zamieszczona w ,,Wile" oraz ,,Gazecie Lubelskiej". Swój udzial przy wspóltworzeniu Dzialu V mial take Stanislaw liwiski, który zorganizowal Oddzial Rolniczo-przyrodniczy i sprawowal nad nim piecz25. Ocenianiem potnej ekspozycji zajmowalo si stu siedmiu sdziów reprezentujcych róne profesje. W wikszoci byli to specjalici przybyli na zaproszeLista odznacze..., s. 1­3, 9, 12, 14, 17, 18. A. Uljasz, Hieronim Lopaciski 1860­1906. Czlowiek, dzielo, pami, Lublin 2006, s. 55­57; G. Jakimiska, Wklad Hieronima Lopaciskiego w przygotowanie wystaw: Przedmiotów Sztuki i Staroytnoci i Rolniczo-Przemyslowej w 1901 roku oraz w organizacj Muzeum Lubelskiego, [w:] Hieronim Lopaciski epoka, ludzie, region, red. Z. Biele, Lublin 2006, s. 95­96. nie komitetu z rónych stron Królestwa Polskiego. Byli wród nich take przedstawiciele Lubelszczyzny, m.in.: ksidz Wladyslaw Biernacki, Hieronim Lopaciski, lekarze Karol Benni i Jan Lutoslawski, przemyslowcy Emilian Domaski, Mieczyslaw Wolski i August Vetter, a take ziemianie: Stanislaw liwiski, Tadeusz Kowalski, Tadeusz Kossak, Józef Nowicki z Luszczowa, Zofia z Przewlockich Kowerska z Józwowa, Adam Michalski z Trawnik w powiecie lubelskim, Józef Trzebiski z Hniszowa w powiecie chelmskim oraz hr. August Zamoyski z Róanki26. W celu uprzyjemnienia czasu sdziów oraz przybylych do Lublina delegacji rónych stowarzysze i syndykatów, a take goci z zagranicy wyprawiono dwa bale, oficjalny bankiet i kilka uczt w mniejszych gronach, zorganizowano trzydniowe wycigi konne, wspomniane ju corso kwiatowe, konkurs hippiczny oraz ,,inne lune rozrywki"27. Dla lubelskich ziemian wystawa miala niewtpliwie wymiar prestiowy, dla wielu stanowila doskonal okazj do pokazania swojego dorobku w dziedzinie wzorowej gospodarki rolno-przemyslowej. O kondycji wielkiej wlasnoci i rónorodnoci poczyna wiadczyly przyznane wyrónienia. Na przyklad: w Dziale I A (Zboa) wielki medal srebrny za pszenic pulawk dakowsk i jczmie hanna otrzymal Ludwik Poplawski z Lysolajów w powiecie lubelskim. Jan Kleniewski z Kluczkowic za yto krzyca hiszpaska zostal nagrodzony medalem brzowym, a Leon Hempel za jczmie hanna i miejscowy medalem wielkim srebrnym. W Dziale I B (Lenictwo) medal zloty za wzorowe prowadzenie szkólek i kultur lenych przypadl Józefowi Piaseckiemu z Popkowic w powiecie janowskim, wielki medal srebrny za, za umiejtn i racjonaln eksploatacj len, Kazimierzowi Fudakowskiemu z Krasnobrodu. W Dziale I C (Ogrodnictwo) medal srebrny maly za ,,wyborowe okazy drzewek owocowych i zbiór krzewów ozdobnych" przyznano spólce ogrodniczej Stefana Drojeckiego i Jana Wilkoskiego ze Stryjny w powiecie krasnostawskim. W Dziale II (Inwentarza ywego) w Oddziale I (Konie) wyróniono m.in.: Ludwika Grabowskiego z Sernik w powiecie lubartowskim wielkim zlotym medalem za ,,tyloletni wyjtkowo dodatni wplyw ogólny w kierunku polepszenia hodowli konia pólkrwi", medalami zlotymi: Antoniego Budnego za grup koni wierzchowych pólkrwi i staranne prowadzenie stajni, Kazimierza Piaszczyskiego (zicia Antoniego Bobrowskiego) ze Snopkowa za grup koni wierzchowych pólkrwi angielskiej oraz postp w uszlachetnianiu i wyrównywaniu typu, a take hr. Franciszka Poletyllo z Wojslawic w powiecie chelmskim ,,za grup koni pólkrwi an26 27 Lista odznacze..., s. 19. ,,Biesiada Literacka", 5 VII 1901, nr 27, s. 15. ANDRZEJ PRZEGALISKI gielskiej, uszlachetnionych, zdatnych do kadego uytku i w jednolitym typie". W Oddziale II (Bydla rogatego) medale zlote otrzymali: Ignacy Budny z Niemiec w powiecie lubelskim za znakomity dobór krów rasy oldenburskiej, jego syn Józefat Budny z Rejowca w powiecie chelmskim za hodowl krów rasy simmenthal, Tadeusz Kossak za okazy rasy fryzyjskiej czerwono-srokatej, hr. Franciszek Poletyllo za bydlo rasy simmenthal o cechach wysokiej mlecznoci oraz hr. Konstanty Zamoyski z Kozlówki w powiecie lubartowskim za zarodowe krowy rasy oldenburskiej. W Oddziale III (Owiec) wród owczarni zarodowych triumfowaly owczarnie Tadeusza Moraczewskiego z Czulczyc w powiecie chelmskim i Stanislawa Brzeziskiego ze Strzeszkowic w powiecie lubelskim. Obu wystawców uhonorowano zlotymi medalami. W Oddziale IV (Trzody chlewnej) zlote medale przyznano Kazimierzowi Piaszczyskiemu za grup wielkiej rasy bialej i grup tamworthów oraz Antoniemu Budnemu za grup wielkiej rasy bialej. Maria Florkowska z Fajslawic w powiecie krasnostawskim, zamilowany hodowca, za pojedyncze okazy rasy bialej angielskiej zostala nagrodzona wielkim medalem srebrnym. W Oddziale V (Drobiu) medale brzowe otrzymali: hr. Maria Grabowska z Gutanowa w powiecie pulawskim za kury rasy la fléche i Kazimierz Piaszczyski za grup kur malajskich i golbie. W Oddziale VI (Ryb) najwysze wyrónienie (medal srebrny wielki) przypadlo janowskim dobrom Potoczek Wojciecha Przanowskiego. Tego szczególnego wyrónienia nie doczekal twórca wzorowego gospodarstwa Adam Przanowski, który zmarl w styczniu 1901 roku. W Oddziale VII (Pszczól i pszczelnictwa) medal srebrny wielki za racjonalne prowadzenie dwóch duych pasiek i udogodnienie ula systemu Lewickiego dostal Roman widziski. W Dziale III (Przemyslowo-fabrycznym) medalem zlotym uhonorowano m.in. Cukrowni ,,Lublin" ,,za wzorowe urzdzenie techniczne, wielki przerób i dobro wystawionego produktu", medalem srebrnym wielkim ­ m.in. Kazimierza Fudakowskiego za materialy drzewne i patyczki do zapalek. W Dziale IV (Ogólnoprzemyslowym) medale srebrne male za maslo, sery i powidla otrzymali m.in.: Stefan Dobiecki z Radostowa w powiecie hrubieszowskim, Aleksander Dziewicki z Chojna w powiecie chelmskim i Michalina Dobrska z Chmielnika w powiecie lubelskim. W Dziale V (Naukowym) dyplom zaslugi przyznano Maksymilianowi Dobrskiemu ,,za naukow i praktyczn dzialalno rolnicz". Henryk Wiercieski z Nalczowa otrzymal dyplom uznania za napisany w celu uwietnienia wystawy doskonaly Opis statystyczny guberni lubelskiej28. 28 ,,Gazeta Lubelska", 11 (27) VI 1901, nr 137, s. 2; ,,Gazeta Rolnicza", 7 (20) VII 1901, nr 29, s. 503­504; Ksiga Pamitkowa..., s. 20, 26, 32; Lista odznacze..., s. 1­3, 6, 8­10,13, 16; A. Koprukowniak, Determinanty aktywnoci kulturalnej ziemian lubelskich w latach 1795­1939, Przemyslowcy stworzyli ekspozycj w Dziale III (Przemyslowo-fabrycznym). Zlote medale otrzymali nestorzy lubelskiego przemyslu: Emilian i Wladyslaw bracia Domascy za doskonalej jakoci wyroby garbarskie, Wilhelm Hess za ,,ogól produkcji oraz ulepszenie konstrukcji wag wszelakiego rodzaju", Adolf i Henryk bracia Krausse za rozwój mlynarstwa oraz produkty wysokiej jakoci, a take E. Plage i T. Lakiewicz ,,za ogól produkcji, postp w fabrykacji, dokladno w wykonaniu kotlów parowych oraz aparatów gorzelniczych". Firma ,,K. R. Vetter" z Lublina jako jedyna zostala uhonorowana medalem srebrnym wielkim Ministerium Finansów za slód, Waclaw Moritz za medalem srebrnym za pokazane narzdzia rolnicze. W sumie w obrbie Dzialu III przyznano sto siedemnacie medali, dyplomów zaslugi, listów pochwalnych, dowodów uznania, zaszczytnych wzmianek i podzikowa. Zgodnie z regulaminem, trzy ostatnie rodzaje wyrónie przypadly przede wszystkim wystawcom spoza Lubelszczyzny i Królestwa Polskiego, m.in.: fabryce ,,N. Clausse & Co" z Warszawy za cementowe posadzki, zakladom wapiennym ,,Kadzielnia" z Kielc za ich produkty, Towarzystwu Akcyjnemu H. Cegielski z Poznania za kolekcj narzdzi rolniczych oraz M. Hümfnerowi z Frankfurtu nad Menem za przyrzdy mechaniczne do ostrzenia29. Obok ziemian i przemyslowców swoje wyroby przedstawiali rkodzielnicy, rzemielnicy, cenieni w Lublinie wlaciciele zakladów i firm fotograficznych (Wiktoria Sierociska, firma ,,A. Stepanoff " Zofii Grzybowskiej i Stanislawa Zawadzkiego), litograficznych (zaklad Józefa Pietrzykowskiego), ksigarze (Wiktor i Wladyslaw Kiesewetterowie), producenci instrumentów muzycznych (Stefan Romaski i Adolf Wolny) oraz znakomici dekoratorzy wntrz (Edward Chmielewski). Wszyscy wymienieni zaprezentowali wyroby wysokiej jakoci i zostali nagrodzeni medalami oraz listami pochwalnymi30. Na wystawie nie zabraklo wlocian, którzy stworzyli ekspozycje w Dzialach: Inwentarza ywego, Ogólnoprzemyslowym i Naukowym. W Dziale Inwentarza ywego, w Oddziale I, nagrodzono jedenastu hodowców koni. Pierwsze miejsce (list pochwalny od Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Pastwa oraz nagroda pienina w wysokoci 28 rubli) przypadlo Antoniemu Bialemu z Krzesimowa w powiecie lubelskim za klacz nr 383. W Dziale Ogólnoprzemyslowym mniejsza wlasno [w:] Ziemiastwo na Lubelszczynie II, red. R. Maliszewska, Kozlówka 2003, s. 18; T. Epsztein, Midzy wsi a miastem. Dzialalno spoleczna i kulturalna ziemianek z Lubelszczyzny w II polowie XIX i w XX wieku, [w:] Ziemiastwo na Lubelszczynie III. Panie z dworów i palaców, t. II, red. H. Laszkiewicz, Lublin 2007, s. 158. 29 Lista odznacze..., s. 9­12. 30 H. Gawarecki, O dawnym Lublinie, Lublin 1974, s. 241­242; I. J. Kamiski, ycie artystyczne w Lublinie 1901­1926, Lublin 2000, s. 36. ANDRZEJ PRZEGALISKI przedstawiala swój dorobek w Oddziale IV (Drobnego przemyslu wlociaskiego). Pokazano m.in.: wyroby tkackie, bednarskie, koszykarskie, gontarskie, tokarskie, snycerskie, kolodziejskie oraz instrumenty muzyczne przyslane z powiatów: bilgorajskiego, chelmskiego, janowskiego, krasnostawskiego, lubelskiego i zamojskiego. Listami pochwalnymi oraz premiami finansowymi wyróniono trzydzieci dziewi osób. Wród nagrodzonych znaleli si m.in. Franciszek Mazur z Siennicy Róanej w powiecie krasnostawskim i Jakub Mazurek z Goraja w powiecie zamojskim, którzy otrzymali listy pochwalne od komitetu i po 15 rubli ­ pierwszy za wyroby tkackie, drugi za sukna i dery, oraz Jan Walczak z Woli Galzowskiej w powiecie lubelskim nagrodzony listem pochwalnym za opraw ksiek. Nagrody pienine dostali m.in. Jan Ambroy z Orlowa Murowanego w powiecie krasnostawskim ­ 10 rubli za wyrób skrzypiec, i Michal Bury z Terespola w powiecie hrubieszowskim ­ 5 rubli ­ za wyrób lasek. W opinii komitetu wyrónialy si take prace z wzorowej kluczkowickej szwalni zaloonej przez Kleniewsk w latach dziewidziesitych. Doceniajc wklad ziemianki w dzialalno na rzecz propagowania ludowego przemyslu, uhonorowano j dyplomem zaslugi ,,za szczególn i wielostronn dzialalno skierowan ku rozwojowi drobnego przemyslu wród ludu oraz za umiejtny wybór galzi tego przemyslu". Równie czynnie pracowali na tym polu Jan Brandt ze Smorynia w powiecie bilgorajskim, który otrzymal podzikowanie ,,za usilowania w celu podwignicia drobnego przemyslu ludowego i dostarczenie okazów tego przemyslu na wystaw", oraz Leon Hempel wyróniony dyplomem uznania ,,za popieranie rozwoju drobnego przemyslu ludowego i dostarczenie okazów tego przemyslu na wystaw". Wymienieni ziemianie przywieli ze sob równie warsztaty tkackie czynne w czasie trwania pokazu. W Dziale Naukowym wlociaska ekspozycja stanowila znaczc cz dzialu etnograficznego. Nagrodzono czterdzieci cztery osoby. Wród nich m.in. Michala Szpota spod Bychawy, który za oltarzyk wlasnej roboty otrzymal list pochwalny i 20 rubli, Piotra aka ze Skorczyc ­ za przedmioty etnograficzne dostal 20 rubli, oraz Hanusi Bednarzówn ze Smorynia, która za wyrób pisanek i pomoc przy kompletowaniu ubiorów wlociaskich otrzymala 10 rubli. Równie i w tym dziale doceniono usilowania Kleniewskiej i Brandta. Ziemianka zostala uhonorowana podzikowaniem za dostarczone przedmioty etnograficzne (ozdoby wlociaskiej chalupy ­ pajczki i papierowe kwiaty), za wlaciciel Smorynia dyplomem uznania ,,za zgromadzenie bardzo znacznej iloci ubiorów ludowych i przedmiotów etnograficznych nie tylko wspólczesnych, lecz i z epok dawniejszych". Dyplomy uznania otrzymali take Wladyslaw Komian z Galzowa w powiecie lubelskim (przedstawil szczególow charakterystyk ludnoci z parafii krzczonowskiej) oraz Helena Morozewiczowa i ks. Antoni Chotyski z Lubartowa. Podzikowania za dostarczone przedmioty etnograficzne wrczono m.in.: Leonowi Hemplowi (w szczególnoci za pokazane dwadziecia cztery fotografie tzw. typów ludowych), Romanowi widziskiemu, Stanislawie Dbrowskiej z abna w powiecie krasnostawskim, Helenie Kielczewskiej z Wiszniowa i Karolowi Milowiczowi z Modryca w powiecie hrubieszowskim, Józefowi Lachmanowi z Czartowczyka i Wladyslawowi wieawskiemu z Holubia w powiecie tomaszowskim, Janinie Plewiskiej z Orchowca w powiecie krasnostawskim, Marii Skawiskiej z Bialki i Marii Gustawowej widowej z Wierzchowisk w powiecie janowskim (za napisan przez nie szczególow charakterystyk wsi Wierzchowiska), ksiom Antoniemu Gierasiskiemu z Nabroa, Antoniemu Gryczyskiemu z Krasnobrodu, Janowi Kureczko z Konopnicy, Andrzejowi Oldzkiemu z Wlostowic i Franciszkowi Mazurowi z Dysa oraz lekarzom Marcinowi Garbaczewskiemu z Turobina i Szymonowi Klarnerowi z Belyc. Podzikowania oraz listy pochwalne za pisemne odpowiedzi na kwestionariusze otrzymali ziemianie i wlocianie: Karol Milowicz, Roman widziski, Robert Przegaliski z Grabówki i Wincenty Dzikowski z Modliborzyc w powiecie janowskim, Tomasz Kleczyski z Krasnobrodu, Henryk Weychert z Szystowic, Antoni Jaroszek z Zaklikowa w powiecie janowskim, Józef Maj z Babina oraz Jan Poleszak z Radawczyka w powiecie lubelskim31. Wspomnijmy take o Oddziale Higienicznym stanowicym, poza Dzialami: Etnograficznym, Szkolnym i Rolniczo-przyrodniczym, czwart odslon Dzialu Naukowego. Dyplomami uznania i listami pochwalnymi uhonorowano tu przede wszystkim lekarzy: Stanislawa Dobruckiego, Kazimierza Jaczewskiego, Antoniego Radomyskiego, Aleksandra Staniszewskiego i Wladyslawa Tolwiskiego z Lublina za ich prac (równie spoleczn) oraz dorobek naukowo-badawczy, zwlaszcza na polu statystyki medycznej, oraz Szymona Klarnera z Belyc, Arkadiusza Pulawskiego z Nalczowa, Alfreda Michelisa z Chelma, Józefa Willaume ze Szczebrzeszyna i Stefana Serkowskiego z Lodzi za prowadzenie zakladów leczniczych i stosowanie postpowych metod leczenia. Zloty medal otrzymal zaklad hydropatyczny w Nalczowie ,,za nieustajce postpy w urzdzeniach higieniczno-leczniczych", medal srebrny wielki lubelskie laboratorium miejskie ,,za sumienne prowadzenie pracowni przy ograniczonych rodkach materialnych". Medale srebrne male przyznano lubelskim aptekarzom za wyrób sztucznych wód mineralnych oraz firmie braci Boczkowskich z Lublina za wykonanie stolów operacyjnych, szafek z narzdziami chirurgicznymi i in31 Lista odznacze..., s. 6, 14­16; Ksiga Pamitkowa..., s. 13­14, 79­80; ,,Kalendarz Lubelski" na rok 1903, Lublin 1902, s. 1. ANDRZEJ PRZEGALISKI nych przedmiotów dla sali operacyjnej Szpitala w. Wincentego Paulo. Jedno z dwóch podzikowa przypadlo Towarzystwu Lekarskiemu Lubelskiemu ,,za gorliwy wspóludzial w urzdzeniu Wystawy Przemyslowo-Rolniczej przez podjcie inicjatywy dzialu lekarsko-higienicznego i ogólny kierunek tego dzialu"32. Interesujco, cho jak pisano ubogo, przedstawialo si stanowisko Komitetu Pa. Wyrónialy si sery i masla Karoliny Dobrskiej z Chmielnika, Zofii Bieliskiej z Turki w powiecie lubelskim, Zofii Zaluskiej z Kulika w powiecie chelmskim i Stefanii Trbczyskiej z Mocisk w powiecie krasnostawskim. Wród owoców i kwiatów na uwag zaslugiwaly czerenie Natalii Budnowej z Jastkowa w powiecie lubelskim, truskawki z Chmielnika i róe Teresy Grafowej. Wród suszonych i smaonych owoców odznaczaly si ekspozycje Tekli Sonnenbergowej, która otrzymala medal brzowy za owoce i chleb, oraz Marii Janowej Kleniewskiej wyrónionej odznaczeniem szczególnym za suszone owoce, konserwy i buliony. W gronie wystawców przedmiotów sztuki stosowanej odznaczone zostaly m.in.: medalem srebrnym wielkim Amelia Rohlandowa z abiej Woli w powiecie lubelskim za wlasnorcznie wypalane i malowane secesyjne meble z jasnego drzewa lipowego, Kazimiera Plewiska z Orchowca za malowanie na szkle oraz Kazimiera Rulikowska z Honiatycz w powiecie tomaszowskim za ,,caly szereg typów rozmaitych malowanych na porcelanie". Obie panie otrzymaly odznaczenia. Odznaczenie szczególne za parawan i kap przypadlo Marii Orsetti ze wierów w powiecie chelmskim, za medal zloty ,,jako dowód pracy i artyzmu" Marii Cieszkowskiej z Horodla w tyme powiecie za samodzielnie wykonane koronki33. Interesujcym uzupelnieniem obrazu lubelskiej ekspozycji, o którym zazwyczaj si nie wspomina, byl udzial Rosjan ­ tak w przygotowaniu imprezy, jak w samej wystawie. Chodzilo tu zapewne o zaakcentowanie podjtego przez zaborcz administracj wysilku na rzecz choby czciowego zespolenia inicjatywy polskiego spoleczestwa z inicjatyw i dokonaniami skromnego wprawdzie liczebnie, lecz widocznego w Lublinie i na prowincji ywiolu rosyjskiego. wiadczyl o tym udzial wspomnianych wyej orkiestr wojskowych i policmajstra Merlinowa, którym wrczono pisemne podzikowania, oraz stworzenie ekspozycji w Dziale Wojskowym34. Lista odznacze..., s. 17. ,,Gazeta Lubelska", 18 VI (1 VII)1901, nr 140, s. 2; Ksiga Pamitkowa..., s. 2­3; Lista odznacze..., s. 18. 34 Lista odznacze..., s. 18­19. W dziale tym nagrodzono medalami srebrnymi wielkimi, malymi i brzowymi oraz listami pochwalnymi wylcznie wojskowych. Medal srebrny wielki otrzymal Jakub Mielnikow ­ mlodszy dowódca (uriadnik) 9. Doskiego Pulku Kozackiego za siodla, medale srebrne male od Ministerium Finansów Jakub Diakonow ­ uriadnik 13. Doskiego Pulku Kozackiego za wyroby rymarskie, i Teodor Platonow ­ uriadnik 10. Doskiego Pulku Kozackiego za wyroby lusarskie. Listy pochwalne dostali m.in. Bazyli Pietrow ­ podoficer 3. Baterii 18. Artyleryjskiej Brygady za wyroby rymarskie, i Aleksander Plutus ­ podoficer 70. Piechotnego Riaskiego Pulku za kute ramy z elaza. Lcznie wyróniono dwanacie osób i jedne warsztaty wojskowe35. Wystawa Lubelska, zamknita 17 (30) czerwca 1901 roku, byla wydarzeniem bez precedensu w postyczniowej historii Lublina i Lubelszczyzny. O skali przedsiwzicia wiadczyla liczba medali, listów pochwalnych, dyplomów uznania i podzikowa ­ wrczono ich ponad osiemset osiemdziesit. Od strony finansowej pokaz przedstawial si w sposób nastpujcy: przychód, na który zloyly si m.in.: wplywy na rzecz kapitalu gwarancyjnego, oplaty za bilety, miejsca na placu wystawowym oraz w Pawilonach Rolnictwa, Przemyslu, Pracy Kobiet i Naukowym, pienidze ze sprzeday katalogów i z zabaw, dochody z Dzialu Ryb, restauracji i barów itd., wyniósl 44 631 rubli 32 kopiejki. W ramach rozchodu wydatkowano fundusze na róne roboty terenowe i budowlane, oplaty dzierawne, wynagrodzenia dla stróów, dozorców, kasjerów i kontrolerów, zakup medali, dyplomów, reklam, oglosze itd., co w sumie dalo kwot 43 099 rubli 38 kopiejek36. Ekspozycja stanowila doskonal promocj guberni, pokazujc bogactwo i rzeczywist warto wszechstronnie ujtych przejawów aktywnoci Lubelszczyzny na polu przemyslu, rolnictwa i rkodziela. W celu upamitnienia tego wydarzenia wybito pamitkowy medal, ksigarnie Wiktora i Wladyslawa Kisewetterów wydaly za kolekcj pocztówek. Jedne z nich, przygotowane na podstawie rysunków Konstantego Kietlicza-Rayskiego, przedstawialy róne stroje ludowe z okolic Lublina. Z kolei fotografie wykonane przez zaklad Wiktorii Sierociskiej posluyly do ,,wypuszczenia" serii widokówek dokumentujcych otwarcie wystawy, liczne konkursy oraz róne urzdzenia i pawilony. Pamitk z wystawy byla take przygotowana przez Kisewetterów litograficzna pocztówka pokazujca bram wejciow oraz tereny wystawowe na tle panoramy Lublina37. Ibid., s. 17­18. ,,Gazeta Rolnicza", 1901, nr 38, s. 680­681. 37 J. Lipniewski, Fotografowie i wydawcy pocztówek na Wystawie Lubelskiej w 1901 roku, [w:] ycie artystyczne Lublina 1901­2001, red. L. Lameski, Lublin 2001, s. 44, 49­50. ANDRZEJ PRZEGALISKI Pozytywne wraenia z pobytu w miecie nad Bystrzyc potwierdzaly przychylne relacje, które ukazaly si w lubelskiej prasie i w krytycznych czasopismach warszawskich. Na przyklad korespondent ,,Biesiady Literackiej" W. Trmpczyski obszerny tekst powicony wraeniom z Lublina podsumowal w sposób nastpujcy: To ju nie wystawa miniaturowa, to popis przekraczajcy zwykl, zakrelon warunkami miejscowymi miar. Strojn wystawy lubelskiej nie nazw, imponujc wszelako byla ona jako calo. Komitet zrobil, co tylko mógl, hodowców zachcil do licznego udzialu, przemyslowcom uczynil ulatwienia, zwrócil si do kolei o wiksz liczb pocigów, slowem zadania swe spelnial sumiennie, przezornie i celowo38. Wiele miejsca wystawie, czemu akurat trudno si dziwi, powicala ,,Gazeta Rolnicza", zamieszczajc szczególowe relacje i oceny. Zanim na lamach zaczly ukazywa si skrupulatne opisy poszczególnych dzialów, anonimowy dziennikarz, dzielc si swoimi spostrzeeniami, z przesadn by moe emfaz napisal: Otó przede wszystkim zaznaczy musimy, e komitet Wystawy dobrze si spoleczestwu zasluyl, gdy dziki niezmordowanej pracy i usilnym zabiegom komitetu wystawa powiodla si znakomicie, dajc mono zapoznania si licznym rzeszom zwiedzajcych ze stanem ekonomicznym i bogactwami przyrodzonemi szerokiej polaci kraju. Licznie obeslane dzialy [...] utworzyly calo wprost imponujc39. Z kolei Antoni Wieniawski, dokladnie omawiajc Oddzial Bydla rogatego, nie omieszkal podkreli, i ,,lad wzorcowy i porzdek na Lubelskiej Wystawie panowal"40. Natomiast zachwycony korespondent petersburskiego ,,Kraju" zauwayl: [...] po tegorocznej wystawie lubelskiej trwa dlugo bd wspomnienia i pamitki. Pikny byl popis; nagród rozdano sporo; gazety rozpisywaly si szeroko i dlugo41. Dla wystawców i zwiedzajcych Wystawa Lubelska byla doskonal okazj do podzielenia si wlasnymi dowiadczeniami, dla miejscowych kupców i hotelarzy ,,Biesiada Literacka", 29 VI 1901, nr 27, s. 14. ,,Gazeta Rolnicza" 1901, nr 27, s. 476. 40 Ibid., 1901, nr 28, s. 489. 41 Cyt. za: J. Lipniewski, op. cit., s. 50. szans na zarobienie niemalych pienidzy, dla lublinian za stanowila niepowtarzaln atrakcj kulturaln, na któr czekali bez mala pól wieku. Co nie mniej istotne, cz nagrodzonych eksponatów zostala pozyskana do projektowanego pod patronatem Hieronima Lopaciskiego muzeum. Byly to przedmioty pochodzce glównie z Dzialu Etnograficznego: modele chat, niektóre okazy odziey ludowej, rózgi weselne, wyroby z drzewa oraz zbiór okolo tysica pisanek42. Wystawa Rolniczo-Przemyslowa, wraz ze zorganizowan w tym samym roku i niemal równolegle wystaw przedmiotów sztuki i staroytnoci, dobitnie podkrelila rol Lublina w spolecznym i kulturalnym yciu Lubelszczyzny. SUMMARY The article tends to present the preparations and the character of agricultural and industrial exhibition, which took place in summer 1900 in in Lublin. Mentioned above undertaking had an important meaning both for local gentry, industrialists and peasant community as well. It established a real chance to demonstrate and promote perfect achievements on the fields of cultivation, animal husbandry and industry. For the city of Lublin the exposition became the significant element of promotion and also cultural occasion on which the inhabitants had waited for over 40 years. 42 I. Iskrzycka, Z dziejów Towarzystwa pod nazw ,,Muzeum Lubelskie", ,,Studia i Materialy Lubelskie", t. 8, Lublin 1981, s. 12. ANDRZEJ PRZEGALISKI Prezes wieawski Eustachy Gospodarz Wiercieski Gustaw Wiceprezes Graf Wladyslaw Il. 1. Zarzd Wystawy Rolniczo-Przemyslowej Reprod. fot. z Ksigi Pamitkowej Wystaw Lubelskich, Warszawa 1902 Il. 2. Widok ogólny Wystawy Reprod. fot. z Ksigi Pamitkowej Wystaw Lubelskich, Warszawa 1902 Il. 3. Reprodukcja pocztówki wydanej w roku 1901 nakladem Zakladu Braci Kisewetter z okazji urzdzenia Wystawy Lubelskiej Fot. ze zbiorów Zbigniewa Nestorowicza

Journal

Annales UMCS, Historiade Gruyter

Published: Jan 1, 2010

There are no references for this article.